Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ACAL ərəb.

acal əcəl, ölüm sözlərinin cəmidir, yəni əcəllər, ölümlər anlamına gəlir.

Bu gün, demək olar ki, yeni doğulmuş oğlan uşaqlarına Acal adı çox nadir hallarda verilir, yaxud da heç verilmir. Başqa sözlə, Acal adı Azərbaycan antroponimikasında artıq köhnəlmiş, yalnız soyadlarda yaşayan şəxs adları sırasındadır. Bu gün Acalov soyadı həm Azərbaycanda, həm də Gürcüstanda azərbaycanlıların kompakt yaşadıqları bölgələrdə geniş yayılmış soyadlardandır.

ACAR türk.

acar sözü qeyrətli, bacarıqlı, gözütox; tutduğunu buraxmayan, hücum edən mənasındadır.

Qədim türk adlarındandır. Azərbaycan antroponimikasında xalq, tayfa, nəsil adları ilə əlaqədar yaranan şəxs adları sırasındadır. Acar Cənubi Qafqazda yaşayan xalqlardan birinin adındandır. Acarlar tarixən gürcülərin müsəlman olan hissəsi olub, əsasən dağlarda yaşamış etnoqrafik qrupdur. Dil və mədəniyyət baxımından gürcülərin Türkiyədə yaşayan subetnik qrupu olan lazlara və çveneburlara daha yaxındır. Bu gün də əksəriyyəti Cənubi Qafqazda, kompakt şəkildə Gürcüstan Respublikasının daxilində muxtar vilayətdə – Acarıstanda yaşayır. Bəzi mənbələrdə Acar şəxs adının həmin xalqa mənsub olan (adam) anlamını ifadə etdiyi göstərilir. Bu gün bu şəxs adını daşıyan şəxslər Azərbaycanda çox az, həm də yaşlı nəslin nümayəndələridir, lakin Acar adı digər türk xalqları arasında geniş yayılmış adlardandır. Azərbaycan antroponimikasında tərkibində Acar adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları da mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyə türklərinin, eləcə də digər türk xalqlarının şəxs adları lüğətlərində bu qəbildən olan antroponimlərin sayı kifayət qədərdir.

ACARBƏY türk.

Acar adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş bəy titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş addır.

ACARXAN türk.

Acar adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs addır.

ADAŞ türk.

adaş sözü ad və daş sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.

Müasir Azərbaycan dilində ümumişlək sözlər sırasında olan adaş sözü bir neçə mənada işlənir. 1. Dost, yoldaş; 2. Sözü bir yerə qoyanlar, söz birliyi; 3. Eyni adı daşıyan, adları eyni olan adamlar. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın bəzi bölgələrində, məsələn, Qax, eləcə də Zaqatala bölgəsində böyük qardaşa, yaş etibarilə özündən böyük kişilərə, qayına, yeznəyə və dadaş deyə müraciət edilir. Məsələn, Rəcəb adaş, Oruc adaş, Şaban adaş və s. Adaş kişi adı sözün ifadə etdiyi üçüncü məna ilə əlaqədardır

ADƏM qədim yəhudi mənş.

adəm bəşər, insan, adam, torpaq mənasındadır.

İslamda olduğu kimi, digər dinlərdə də ilk insanın adındandır. “Quran”da adı çəkilən peyğəmbərlərdəndir. Dini etiqadlara görə, Tanrının yaratdığı, Yer üzünə gələn ilk insan, insan soyunun başlanğıcı və ilk peyğəmbərin adıdır. Bu səbəbdən də bütün dinlərdə Adəmadam, insan, həmçinin təmiz, xoşniyyətli mənasındadır. Mənbələrdə sözün qədim yəhudi dilindəki qırmızı rəng mənasını ifadə etməsi ilə bağlı məlumatlara da rast gəlinir (insan dərisinin qırmızı olması ilə, həmçinin Tanrının ilk insanı yaratdığı gilin rəngi ilə əlaqədar). Dinindən asılı olmayaraq bütün xalqlarda belə bir inam vardır ki, Tanrı Adəmi torpaqdan (gildən, yaxud palçıqdan), Həvvanı isə onun qabırğasından yaradaraq Cənnətə buraxmışdır. Allahın əmrindən çıxan Adəm və Həvva cəzalandırılmışlar, daha dəqiq, Cənnətdən qovulmuşlar. Qeyd etmək lazımdır ki, Adəm antroponimi xristianlarda xüsusi əhəmiyyət daşıyır (yəhudilər nədənsə bu adı əsas ad olaraq övladlarına vermirlər). İngilisdilli ölkələrdə isə Adəm (Adam formasındadır) kişi adı hələ orta əsrlərdən etibarən (XIX əsrin sonlarında qısa fasilə istisna olmaqla) oğlan uşaqlarına verilən geniş yayılmış adlardan idi. İngiltərədə XIII əsrdən populyarlaşmışdır. Adam Vilyam Şekspirin məşhur “As You Like It” (1599) komediyasındakı əsas surətlərdən olan qulluqçunun, Corc Eliotun “Adam Bede” əsərindəki əsas iştirakçılardan birinin adıdır. Avropada adın məşhur daşıyıcıları şotlandiyalı iqtisadçı və filosof Adam Smith (1723-1790), britaniyalı populyar müğənni Adam Faith (Terence Nelhams, 1940-2003) və başqalarını göstərmək olar. Şotlandiyada Adəm adının kiçiltmə forması Adie də işlənir. Nadir hallarda rast gəlinən qadın adı olan Adamina bu addan törəmədir. İtalyan Adamo, ispan Adan və fin Aatami bu adın başqa dillərdə olan variantlarından sayılır. Adamnana irland adıdır, mənası “balaca Adəm” deməkdir. XX əsrin 60-cı illərindən Avropa ölkələrində Adəm adı bir qədər də populyarlaşmışdır. Azərbaycanda Adəm kişi adı XX əsrin ortalarından müşahidəediləcək dərəcədə azalmış şəxs adlarındandır. Soyad kimi formalaşmamışdır.

ADI azərb.

adı (III şəxs məns. ş. ad) sözündəndir.

Məlum olduğu kimi, ad insan doğulan zaman ona verilən xüsusi isim olmaqla yanaşı, şöhrət (ad qazanmaq), rəsmi rütbə, ünvan, eləcə də əsas (səbəb) mənalarını ifadə edir. Adı vahidi birbaşa dəqiqləşdirmə, qüvvətləndirmə funksiyasını ifadə edir. Əminliklə demək olar ki, Azərbaycan antroponimikasında bu gün müstəqil ad kimi mövcud olmayıb, bir çox mürəkkəb adların komponenti kimi çıxış edən Adı antroponimi yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındadır. Adıyev soyadını daşıyan insanlara günümüzdə də təsadüf edilir. Adı sözü ilə başlayan antroponimlər “Koroğlu” dastanında əsl şəxs adı funksiyasını yerinə yetirən ləqəb kimi işlənmişdir. Məsələn, Adıbəlli (yəni adı məlum, burada qəhrə- manın igidliyi ilə ad çıxardığına işarə olunur). Məişətimizdə Adıgözəl, Adışirin antroponimləri ilə yanaşı, bir çox şəxs adları lüğətlərinə düşməyən Adıgül, Adıbala və s. kişi adları da mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Adıgözəl, Adışirin, Adıbəy və s. kimi mürəkkəb kişi adları təyini söz birləşmələrinə daxil olmayan ismi birləşmə modelindədir. Birləşmələrin birinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçili ad ismidir. Çox zaman birinci tərəfin əlamətini ifadə edən ikinci tərəf isə əsasən sifətlərlə ifadə olunur. Həmin birləşmələr daxili semantik əlaqənin möhkəmliyi nəticəsində sonradan bir mürəkkəb vahidə çevrilə bilmişdir. Müasir Azərbaycan dilində ad sözü ilə əlaqədar ad qazanmaq, ad eləmək, ad çıxarmaq, ad qoymaq, ad batırmaq və s. kimi ümumişlək ifadələr də mövcuddur.

ADIŞ azərb.

Adış Adı... ilə başlayan adların oxşama və əzizləmə məzmunlu kiçiltmə formasıdır. Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Adış bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ADIBƏY azərb.

Adı adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş bəy titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ADIBÖYÜK azərb.

Adı və Böyük adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ADIGÖZƏL azərb.

Adı və Gözəl adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ADIGÜL azərb.

Adı adı və fars. gül sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ADIGÜN azərb.

Adı adı və gün sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ADIŞİRİN azərb.

Adı və Şirin adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ADİL ərəb.

ədl sözündəndir. Qədim adlardan hesab edilən Adil kişi adı dilimizdə ədalətli, insaflı, ədalətlə iş görən, insafla hərəkət edən mənasındadır.

Nədənsə indi də ədalət deyəndə hökmdar, hakim, idarə edənlər yada düşür. Ərəb dilində ədl hər kəsə haqqını verən anamına gəlir. Qeyd etmək lazımdır ki, müsəlman alə- mində ədalətə verilən hökm hər zaman böyük olmuşdur. İslam mədəniyyətində ədalət qanundakı haqqın verilməsidir. Məlum olduğu kimi, İslam dinində əl-Ədl (ədalətli olan) Allahın məlum 99 adından biri olub, gerçəkliyi xəlq edən Allahın bütün insanların haqqını özünə verən, heç bir bəndənin haqqını tapdamayan olmaması anlamındadır. O, səbəbsiz olaraq insanların arasında fərq qoymaz, çünki adil olan həm də müdrikdir. Bu gün də Adil məişətimizdə geniş yayılmış kişi adları sırasındadır. Adil ifadə etdiyi mənaya görə zamanında ləqəb, təxəllüs olaraq da işlənmişdir. VI əsrdə İranın Sasani sülaləsindən olan Ənuşirəvan özünə Adil ləqəbini götürmüşdür. Sultan Mahmud Qəznəvinin atasını Əmir ən-Adil çağırırdılar (ədalətli əmir). Şərq ölkələrinin tarixində Sultan əl-Adil, Məlik əl-Adil, Vəzir əl-Adil kimi məşhurlar da olmuşdur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, XXI əsrdə də Adil Azərbaycanda geniş yayılmış kişi adlarındandır. Azərbaycanda adın Ədil variantı da məlumdur. Adın daşıyıcılarından Xalq Artisti, Əməkdar İncəsənət Xadimi, Dövlət mükafatı laureatı Adil İsgəndərov (1910-1978) XX əsrdə teatr və kino sahəsində böyük xidmətləri olmuş rejissorlardandır. Bir rejissor kimi A.İsgəndərovun quruluş verdiyi dram əsərləri ictimaiyyət tərəfindən daim rəğbətlə qarşılanmışdır.