Məsəllər, deyimlər

QUŞU QONMAQ

►Bəyənmək, ürəyinə yatmaq, çox xoşuna gəlmək, istәmәk.

İfadə qədim insanların ruh haqqında təsəvvürlərindən qaynaqlanır.

Qәdim təsәvvürlәrә görә, insanın varlığı bәdәn və ruhdan (cisim vә candan) ibarәt hesab olunur vә ruh (can) quş şәklindә tәsәvvür edilirdi. Dilimizdә poetik obraz kimi işlәnәn «könül quşu», «can quşu», «qәlb quşu» ifadәlәri, әslindә, bu yanlış tәsәvvürlә әlaqәdardır. Bu könül quşu bәdәni tәrk edәrkәn insan ölürmüş. Nağıllarımızda divlәrin canı (can quşu) ayrıca şüşәdә saxlandığından onların, adәtən, göyәrçinlәr olduğundan bәhs edilir. Başqa sözlә, bu mәnәvi quşu ideal alәmi maddilәşdirәn insan uydurmuşdu.

Sonralar hәmin tәrkiblәrdәn «könül», «can», «qәlb» sözləri atılmış, yalnız «quş» sözü saxlanmışdır (dilçilikdә belә hadisәyә «semantik sıxılma» deyilir). «Quşu qonmaq», yәni könlü, ürәyi, qәlbi qonmaq.

Maraqlıdır ki, qәdim şumerlәr «tale» anlayışını quş şәklindә tәsәvvür edirdilәr, әrәblәrdә «quş» tale rәmzi sayılır.

QUYRUQ DOĞANDA

►Adәtәn, yay fәslinin ikinci yarısının başlandığını, havaların nisbətən sərinlədiyini bildirən ifadə.

İfadә yayın ikinci yarısında səmada quyruqlu ulduzun görünməsi ilә bağlı yaranmışdır.

Böyük maarifçi Həsən bəy Zәrdabi bu ifadәni belә izah edir: «Bizim göy üzündə gecәlәr görükәn ulduzların hamısı hәmişә görünmәyir. Elә ulduz var ki, ilin bir vaxtında görünür, qeyri vaxtlarında görünmәyir vә bir dә ulduzlar çox olduğuna onları bir-birindәn aralamaqdan ötrü onları dәstә-dәstә edib hәr bir dәstәyә bu dәstә oxşadığı şeyin, ya heyvanın adını qoyurlar ki, onları tanımaq asan olsun. Bu ulduz dәstәlәrinә cürbәcür adlar qoyublar. O cümlәdәn onların bir dәstәsinә quyruq deyirlər ki, hәqiqәt heyvan quyruğuna şәbahәti var...»

Bәzilәri «quyruq doğmaq» ifadəsini yayın ikinci yarısında quyruqlu ulduzun görünməsi ilә әlaqәlәndirirlәr. Quyruq doğandan sonra hava bir az sınır və milçәk azalır, amma bununla belә, aranda yeni şiddətli istilәr keçir vә o səbəbdən də avqust ayı camaat arasında «qorabişirәn ay» kimi səciyyələndirilir.

Dilimizdə işlənən «quyruq doğan ay», «quyruq doğanda» vә s. tәrkiblər dә haqqında danışdığımız ifadə ilə әlaqәdardır.

LAKMUS KAĞIZI

►Hər hansı əşya, obyekt, proses və ya sistemin əsas əlamət və keyfiyyətlərini əks etdirməyə imkan verən bir şey.

İfadə dəniz şibyələrindən hasil edilən, turşuların təsiriylə kağıza qırmızı rəng verən, qələvilərin təsiriylə isə həmin kağızı göyərdən boyayıcı maddənin – lakmusun adından götürülmüşdür.

Hərfi mənada lakmus − qələvi və turşularda reaktiv qismində işlədilən, əsasən, turşuluğun indikatoru kimi istifadə olunan lakmus məhlulu hopdurulmuş süzgəc kağızıdır. İfadənin məcazlaşması da məhz həmin kağızın turşuluğu bir indikator kimi özündə əks etdirməsi ilə bağlı yaranmışdır.

Lakmus maddəsindən ilk dəfə ispan həkimi və kimyaçısı Arnoldus de Villanova təxminən 1300-cü ildə kimyəvi reagent və digər maddələrin indikatoru kimi istifadə etmişdir. XVI əsrdən başlayaraq Hollandiyada dəniz şibyələrindən (daha çox kəvərə oxşayan göyərtidən) sənaye üsulu ilə mavi lakmus hazırlanmağa və ixrac edilməyə başlandı. 1704-cü ildən həmin indikator holland dilindən götürülmüş indiki «lakmus» (sıyıq halına gətirilmiş şibyə məhlulu) adını aldı. Əvvəllər lakmusu, əsasən, mineral suların tədqiqi zamanı istifadə edirdilər, amma sonradan onunla kimyaçılar da maraqlanmağa başladılar.

İfadə daha çox bir şeyin indikator, göstərici olduğunu bildirmək üçün işlədilir.

LAQQIRTI VURMAQ

►Boş, mənasız, predmetsiz və uzun-uzadı söhbət etmək, deyib-gülmək, vaxt keçirmək üçün nədənsə danışmaq.

İfadənin təqlidi səslər çıxaran qədim musiqi alətlərinin adından qaynaqlandığı ehtimal edilir.

Bir çox tәdqiqatçı-alimlər belə güman edirlər ki, «laqqırtı» sözü әvvәlcә sәsi (təqlid) vә bu sәsi çıxaran predmeti, sonralar isә metaforik şәkildә işlәnmәklә nitqi müşayiәt edәn sәsi vә nәhayәt, sözün özünü bildirmişdir.

Prof. M.Adilova görə, «laqqırtı» sözü «laqquti» adlanan musiqi aləti ilə bağlıdır. Azәrbaycan xalq mahnılarını vә oyun havalarını tәdqiq edәn Ә.İsazadә və N.Mәmmәdov yazırlar ki, Azərbaycanın cənub bölgələrində yayılmış bu zәrb aləti tәbil kimi içәridәn yonulmuş müxtәlifölçülü iki tirdәn ibarәtdir. Bu alәt iki çubuqla onun yuxarı hissәsinә vurulan zәrbәlәrlə sәslәndirilir. Palıd ağacından hazırlanmış bu zәrb alәtindә sәsin yüksәkliyi tirlәrin hәcmi vә yuxarı qatların enindәn dә asılı olur. Laqquti quruluşuna görә qәdim musiqi alәtinә daxildir.

Bәzi mәişət mahnılarının indi dә yalnız zәrb alәtlәrinin müşayiәti ilә ifa edilmәsi, tәbil, dәf, laqquti kimi alәtlәrin hәmin zonada zәrb alәtlәrinin qәdim tarixә malik olmasını göstәrmәklә yanaşı, onların qarşılıqlı әlaqәsini dә izlәmәyә imkan verir». Görünür, A.A.Bakıxanovun bir şeirində deyilən «boş laqqırtı nәyә lazım, xoş gәlsә dә hәr avaz...» misrası təsadüfən yaranmayıb.

«Laqqırtı» sözünün mənşəyini başqa bir çalğı alәti – laxqutu ilə də əlaqələndirənlər var. Laxqutu taxta zәrb alәtidir, içәrisindә xüsusi oyuqlar (bunlara rezonans oyuqları da deyilir) açılmış iki düzbucaqlı taxtadan ibarətdir. Onların xarici görünüşü sadәdir. Bu taxtaları nazik çubuqlarla döyәclәdikdә kifayәt qәdәr güclü sәslәr alınır.

LEYLİYƏ MƏCNUNUN GÖZÜ İLƏ BAXIN

►Zahirən o qədər də gözəl olmayan birisinə vurulmuş adam haqqında söhbət getdikdə və ya həmin adamın məzəmmət edilməsinə etiraz olaraq işlədilən ifadə.

Məsəl Şərqdə geniş yayılmış məşhur eşq dastanında Məcnunun dilindən deyilmiş eyni fikirlə əlaqədardır.

Ərəb padşahlarından birinə dərin bilik və fövqəladə bəlağət qabiliyyətinə malik olan Məcnunun Leyli adlı qıza aşiq olaraq başını itirib dağa-daşa düşdüyünü xəbər verirlər. Şah əmr edir ki, Məcnunu onun yanına gətirsinlər.

Ertəsi gün Məcnunu padşahın sarayına gətirirlər. Şah ondan insanları tərk edib səhrada, heyvanların arasında yaşamasının səbəbini soruşur. Məcnun deyir:

− Siz qəlbimi o qıza verdiyim üçün məni qınamayın. Ağlımı başımdan aparacaq dərəcədə gözəl olduğu üçün əvvəlcə onu qınayın.

Padşah bu sözləri eşidib Leylini yanına gətirmələrini əmr edir. Lakin zahirən o qədər də yaraşıqlı olmayan, xüsusi gözəlliyi ilə seçilməyən Leylini gördükdə bu qarabəniz, arıq qıza Məcnunun belə dərin məhəbbətlə aşiq olduğuna təəccüb edir! Məcnun padşahın baxışlarından vermək istədiyi sualı duyub deyir:

− Qibleyi-aləm, siz ona öz nəzərinizlə deyil, Məcnunun gözü ilə baxın, onda mənim aşiqliyimin səbəbini başa düşərsiniz.

LİNÇ MƏHKƏMƏSİ

►Adamların məhkəməsiz, qanunsuz olaraq vәhşicәsinә, qәddarlıqla, amansız şәkildә cәzalandırılması, sorğu-sual edilmədən barələrində hökm çıxarılması haqqında işlədilən ifadə.

İfadə ABŞ-da Linç soyadlı şəxsin özbaşına, guya ədalət məhkəməsi quraraq insanları qəddarlıqla cəzalandırması ilə bağlı yaranmışdır.

Bəziləri bunun kökünün XVIII əsrə gedib çıxdığını hesab edirlər. Belə ədalət məhkəmələrinin əsasını qoyan isə Virciniya sakini Vilyam Linç sayılır. O, qonşularından ibarət qeyri-rəsmi «polis» yaradaraq qanundan qaçan «günahkarları» cəzalandırırdı (bir çoxları belə dəstələrin yaradılmasını Virciniyanın başqa bir sakini Çarlz Linçin adına çıxırlar). Linç mәhkәmәsinә mәruz qalan adamlar döyülür, şikәst edilir, asılır, yaxud diri-diri yandırılırdı.

Sözlərin etimologiyasını araşdırmış Ayzek Azimov bu ifadənin etimologiyasını mədəni dünyanın illər ərzində formalaşdırdığı ədalət sisteminin mükəmməl olmadığı vaxtlarla əlaqələndirir. Təbii ki, belə hallar təqsirləndirilən şəxs tərəfindən törədildiyi iddia edilən cinayət hamıda qəzəb oyadanda (məsələn: Vəhşi Qərbdə at oğurluğu kimi) və ya günahkar şəxs əhalinin «qeyri-populyar» qrupuna (məsələn: zənci) mənsub olanda baş verirdi. Kütlə tərəfindən bu cür ədalət məhkəmələrinin qurulması Birləşmiş Ştatlarda (əsasən, cənubda) hətta XX əsrdə belə geniş yayılmışdı.

Başqa bir mənbə – «Deyli-teleqraf» qәzeti iddia edir ki, «Linç mәhkәmәsi» ifadәsinin tarixi daha qәdimdәn – XV әsrdәn başlanır və İngiltәrәdəki Holuey şәhәrinin meri olmuş Linçin adı ilə bağlıdır. Həmin mer İspaniyadan öz dostunun oğlunu qonaq çağırmışdı. Bu qonaq bir qız üstә merin oğlu ilә dalaşmış vә öldürülmüşdü. Bu cinayәtinә görә mer öz oğlunun asılması barədə әmr vermiş və işin icrasına heç kәs cәsarәt etmәdiyi üçün özü kəndiri qatilin boğazına keçirmişdi.

LOĞMAN DA GƏLSƏ...

►Adətən, vəziyyəti ağır və ümidsiz olan xəstəyə münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə Şərqin məşhur həkim obrazı, bütün xəstəlikləri müalicə edən qüdrәtli Loğmanın adı ilə bağlı yaranmışdır.

Şərq folklorunda Loğman həmişə hikmət, fəlsəfə, dərin bilik, ən böyük təbib rəmzi kimi göstərilir. Onun haqqında çoxlu rәvayәtlәr yayılmışdır ki, bunlar çox zaman Qәrbdә Ezop haqqındakı rәvayәtlәri xatırladır. Ona görә dә bәzi tәdqiqatçılar Loğmanı Ezopla eynilәşdirirlәr.

«Quran»da Loğmanın adı bir neçә dәfә çәkilir. Müsәlman müәlliflәrin fikrincә, Loğman guya Bauranın oğlu olub min il yaşamışdı. Rəvayətə görə, Allaһ ona müdriklik, ya peyğәmbәrlikdәn birini seçmәyi tәklif etdikdә o, müdrikliyə üstünlük vermişdi. Davud peyğәmbәrin dövrünә qәdәr yaşayıb müdrikliyi dә ondan öyrәnmişdi.

Buna görə də kamil, bilikli, təcrübəli həkimləri Loğmana oxşadırlar. Lakin Loğman adı bir rəmz kimi təkcə mahir həkimliyi deyil, ümumiyyətlə, bilikli, hərtərəfli elmli olmağı bildirir; məsələn, çox ağıllı adamlar haqqında «kişi lap Loğmandır» deyirlər. «Çarәsiz dәrdә Loğman da acizdir» atalar sözü də var.

İfadə el arasında tam şəkildə belə işlədilir: «Loğman da gəlsə, sağalan deyil».

MALBRUK SƏFƏRƏ HAZIRLAŞIR

►Adətən, uğursuz olacağı əvvəlcədən bilinən səfərə çıxan lovğa, təkəbbürlü, öz imkanlarını lazım olduğundan artıq qiymətləndirən adamlar haqqında kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə Avropada diplomat və sərkərdə kimi məşhur olmuş Malbrukun adı ilə bağlı yaranmışdır.

Əslində, ifadə XVIII əsrdə ingilis hersoqu Con Çörçil Malboro (fransızlarda: Malbruk) haqqında yazılmış bir fransız mahnısının ilk sətridir. Mahnıda qadının öz müharibəyə getmiş ərini gözləməsindən bəhs edilir. Vaxt keçir və nəhayət, poçtalyon Malbrukun öldürülməsi haqqında xəbər gətirir. Poçtalyon həm də qadına təsəlli vermək üçün zabitlərin öz komandirlərini son mənzilə necə yola salmasından danışır, zabitlərin onun zirehini, qalxanını, uzun qılıncını necə aparmalarından bəhs edir.

1812-ci ildə Vətən müharibəsi zamanı Malbruk haqqında mahnı rus dilinə tərcümə olundu və Rusiyada çox məşhurlaşdı. Lakin rus variantında mahnının mətni çox dəyişdirilmişdi: orada döyüşdə deyil, qorxudan ölən sərkərdədən danışılırdı, təbii ki, bu variant Napoleona qarşı yönəlmişdi.

Getdikcə «Malbruk səfərə hazırlaşır» ifadəsi məcazi məna aldı: ya lovğa, öz imkanlarını lazım olduğundan artıq qiymətləndirən adam haqqında, ya da harasa getməyə, haranısa «fəth etməyə» hazırlaşan, amma bunun uğursuz olacağını əvvəlcədən bilən insana münasibətdə kinayə ilə işlədilir.

MARAFON QAÇIŞI

►Uzaq və əzab-əziyyətli yola çıxmağa, perspektivli bir işə başlamağa münasibətdə işlədilən ifadə.

Lüğəti mənasına görə uzaq mәsafәyә qaçışı bildirən ifadə 25 әsr әvvәl baş vermiş yunan-İran müharibәsi zamanı bir döyüşçünün qeyri-adi şücaəti ilə əlaqәdar yaranmışdır.

O dövrdə Yunanıstan bir sıra kiçik şәhәr-dövlәtlәrdәn ibarәt idi. Qüdrәtli İran hökmdarı Dara hәmin şәhәrlәrә qoşun yeritmiş, elçilәr göndәrәrәk onların tabe olmalarını tәlәb etmişdi. Afinada vә Spartada Daranın elçilәrini quyuya tullamışdılar. Bunu eşidәn İran ordusu Marafon çölündә Ellada qoşunları ilә döyüşə başlamışdı. E.ә. 490-cı ildә baş vermiş hәmin döyüşdә sayca iranlılardan az olan, qat-qat pis silahlanan yunanlar qәlәbә çalmışdılar.

Yunan qoşununda cәld qaçmaq qabiliyyәti ilә fәrqlәnәn Fidippid adlı döyüşçü nәfәs dәrmәdәn 42,5 kilometr qaçıb Afinanın mәrkәzi şәhәr meydançasına çataraq sevinclә «qәlәbә» deyә qışqırmış, sonra ürəyi partlamışdı. Sən demə, döyüş әrәfәsindә Fidippid müttәfiqlәrdәn kömәk istəmək üçün Afinadan Spartaya vә oradan da geriyə, özü dә üstündəki silahlarını çıxarmadan qaçmalı olmuşdu. Әsasәn, dağ aşırımlarından ibarәt bu yolda o, təxminən 200 km mәsafә qәt etmişdi. Afinaya qayıdandan sonra isә iranlılara qarşı әlbәyaxa döyüşlәrdә iştirak etmәli olmuşdu.

Fidippidin sonuncu qaçışını xatirәlәrdә әbәdilәşdirmәk üçün «Marafon qaçışı» ifadəsi yarandı. Afinanın şimal-şәrqindә olan düzәnlikdә isə sonralar Marafon şәhәri salınmışdı.

MATI-QUTU QURUMAQ

►Tәәccüblәnmәk, heyrətlənmək, bir söz deyә bilməmәk, quruyub qalmaq.

İfadә bəzi türk dillәrindә işlənən «qutu uçmaq» birləşməsindən yaranmışdır.

Bir sıra türk dillәrindә «qutu uçmaq» ifadәsi «qorxmaq», «canı çıxmaq – ölmәk» mәnalarında işlәdilir. Mәnanı qüvvәtlәndirmәk mәqsәdilә «qut» sözünә hәmqafiyә «mat» ünsürü sonradan bu tәrkibә әlavə edilmişdir. Xalq dilinə mәxsus belә әlavәlәr, adәtәn, mәnanı şiddәtlәndirmәk, intensivlik yaratmaq mәqsәdi güdür.

Çox müxtәlif vә hәtta omonim mәnalarda işlənәn «qutu qurumaq» ifadəsinin bir mәnası da ruh, can, hәyat qüvvәsi, nәfәs, boğaz demәkdir. Buradan da mәlum olur ki, həmin ifadә əvvəlcə boğazı qurumağı, nitqi batmağı bildirmişdir; məsələn, Molla Pənah Vaqifin bir şeirindә «Qutun qurur, nitqin batar, ağlarsan» deyilir.

Müasir dilimizdə bu deyim insanın gördüyü, rast gəldiyi, yaxud eşitdiyi bir şeydən hədsiz dərəcədə heyrətlənməyini, çox təəccüblənməyini ifadə edir.

MAVR ÖZ İŞİNİ GÖRDÜ, MAVR GEDƏ BİLƏR

►İnsana istehlakçı münasibəti, hər hansı insanın əməyindən öz məqsədi üçün istifadə edib sonra ona «daha gərək deyilsən» deyərək taleyin ümidinə buraxmağı bildirən ifadə.

İfadə böyük alman ədibi Fridrix Şillerin (1759–1805) «Genuyada Fiesko qəsdi. Respublika faciəsi» pyesindən (1783) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin pyes 1547-ci ildə Genuyada baş vermiş real hadisələr əsasında yazılmışdır. Bu məşhur ifadə həmin pyesin personajlarından olan mavr Muley Həsənin dilindən səslənir. O, həyatını təhlükəyə ataraq respublikaçıların Genuya hakimi A.Doryaya qarşı qiyamında qraf Fieskoya kömək edir. Sonra qraf Fiesko öz qoçaqlığı ilə ona dəstək olmuş mavra işarə verir ki, artıq sən mənə lazım deyilsən. Beləliklə, artıq adama çevrildiyini görən igid mavr özü şəhəri tərk edir.

Tarixi məlumatlara görə, ərəb işğalından sonra Pireney yarımadasında islamı qəbul etmiş əhali mavr adlandırılırdı. Kordova xilafəti dövründə onların sayı xeyli çox idi. 1492-ci ildə mavrlara məxsus quru torpaqlar işğal edildikdən sonra həmin əhali xristianlığı qəbul etmədi, ona görə də müsəlman mavrlar ölkədən qovuldu.

Bədii əsərlərdə və tarixə aid araşdırmalarda mavrların döyüş şücaəti, hərbi bacarıqları və sədaqəti ayrıca vurğulanır.

MAZANDARAN ÇAQQALI

►İkiüzlü, satqın, riyakar və yaramaz adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Firdovsinin ölməz «Şahnamә» əsərindən qaynaqlanır.

Firdovsinin ölmәz əsәrindә göstәrilir ki, Mazandaran ölkәsindә hakim olan Ağ div onun üstünә gedәn Keykavusu öz qoşunu ilә birlikdә kor etmişdi. Ağ divi yalnız Rüstәm-Zal tәkbәtәk döyüşdә mәğlub edә bilmişdi. Rüstәmin gәlmәsinә qәdәr isә Mazandaran vә onun әtrafında külli miqdarda insan Ağ divin әlindә hәlak olmuşdu, bunları basdıran da yox idi. Basdırılmayan meyitlәr әtrafdakı çaqqallara yem olurdu. Odur ki Mazandaran çaqqalı әn iyrәnc, murdar çaqqal hesab olunur.

Özlüyündə «çaqqal» sözünün mәcazi mәnası bir çox mənfi keyfiyyәtlәri (qorxaqlıq, murdarlıq, ikiüzlülük, satqınlıq) tәcәssüm etdirәn varlıq demәkdirsə, bu keyfiyyәtlәr «Mazandaran çaqqalı» ifadәsindә daha da şiddәtlәndirilmiş olur. İfadә dilimizdә, adətәn, «hamıya it hürәr, bizә Mazandaran çaqqalı», «Mazandaranda çaqqal az idi, biri dә gәmiylә gәldi» (bu ifadə eşşəyə də aid edilir) deyimlərinin tәrkibindә işlәdilir.

MEDALIN O BİRİ ÜZÜ

►Bir işin ilk baxışda görünməyən tərəfi, mənfi cəhəti barədə işlədilən ifadə.

İfadə XVI əsrdə Avropada din xadimləri əleyhinə başlanmış açıq etiraz hərəkatı ilə bağlı yaranmışdır.

1511-ci ildә Erazm Rotterdamskinin «Axmaqlığın mәdhi» әsәri nәşr olundu. Burada xristian dini vә Roma papası әlә salınırdı. Bundan sonra üzәrindә papanın şәkli hәkk olunmuş jeton medallar buraxılmağa başladı. Lakin bu medalları tәrsinә tutanda (yuxarı hissәsini aşağı çevirәndә) papanın şәkli deyil, şeytanın surәti görünürdü. Bundan sonra xalq arasında «medalın tərs üzü» ifadəsi populyarlaşmağa və mənfi mənada işlənməyə başladı.

Müasir dilimizdə bu ifadə «bir medalın iki üzü», «medalın görünməyən tərəfi» və s. şəkillərdə də işlədilir.

MENTOR TONU

►Təkəbbürlü, yersiz nəsihətlər verən və bəzən də qınayıcı danışıq tərzi haqqında deyilən ifadə.

İfadə Homerin məşhur poemasından qaynaqlanır.

Poemada nəql olunur ki, Mentor – qədim yunan qəhrəmanı Odisseyin dostu idi. Onun ağıl və fərasətindən xəbərdar olduğuna görə Odissey Troya müharibəsinə gedərkən oğlu Telemaxın tərbiyəsini məhz Mentora tapşırmışdı. Sonradan bir müəllim, ustad, hami və müdrik insan kimi şöhrət qazanmış Mentorun adı ilə bu ifadə yayılmışdı.

Gündəlik danışıqda «mentor» sözü, adətən, «idarəçi», «rəhbər» sözünün sinonimi kimi qəbul edilir. Bəzən mənasız, zəhlətökən və həddən artıq xırdaçı, yersiz məsləhətləri ilə canı boğaza yığan adamlara münasibətdə də bu ifadə işlədilir.

Ümumiyyətlə, birisinin hissolunacaq dərəcədə təkəbbürlü, ağılöyrədən, nəsihətamiz danışıq tərzinə, öyüd-nəsihət intonasiyasına münasibət bildirərkən bu ifadədən istifadə olunur.

MERİLİN MONRO SİNDROMU

►Sevgiyə və xoşbəxtliyə nail ola bilməyən uğursuz, bəxtsiz və talesiz qadınların belə vəziyyətə düşməsinin səbəbini izah etmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə dünya kino ulduzu olan Merilin Monronun (1926–1962) adı ilə bağlıdır.

M.Monro zəngin, uğurlu, cazibədar qadın olmuşdur. Kişilər onu dəli kimi sevir, hər zaman böyük kütlə halında pərəstişkarları olurdular. Amma bütün bunlara baxmayaraq M.Monro çox bədbəxt idi. Onu daim «mən uğursuz, bədbəxt, sevgiyə və xoşbəxtliyə layiq olmayan qadınam» kimi fikirlər təqib edirdi. M.Monro ləyaqətli kişiləri rədd edir, amma ona dəyər verməyən kişilərə aşiq olurdu. O, mənasız intriqaları sevirdi, kişilərin apardığı mübarizələri izləməkdən həzz alırdı, amma zamanla bütün layiqli namizədlər onun şıltaqlıqlarından yorulub bezirdilər. Beləliklə, tez, ya gec o tək qalır, depressiyaya düşür, çoxlu sakitləşdirici dərmanlar və narkotik qəbul edirdi. Bu dərmanlara və stressə görə o, 36 yaşında dünyasını dəyişdi.

M.Monro sindromunun səbəbi nədir? Mütəxəssislərin fikrincə, bütün qadın kompleksləri hələ uşaqlıqdan toplanır. Erkən uşaqlıq illərində normal inkişaf üçün uşaq gərək valideynlərinin sevgi və qayğısını görsün, amma valideynlər övladlarına az diqqət göstərirlərsə, o zaman gələcəkdə həmin uşaq bu sevginin yerini başqa şeylərlə və daha çox əyləncələrlə doldurmağa çalışır. M.Monro kimi qadınlar asanlıqla kişiləri özlərinə aşiq edirlər, amma üstünlüyü onlara qarşı soyuq və laqeyd olanlara verirlər. Bu vəziyyət heç zaman xoşbəxt ailə vəd etmir. Belə olduqda isə qadın, adətən, özünü günahlandırır. Elə bu zaman da özünə qarşı inamsızlıq, ətrafı üçün lazımsızlıq kimi fikirlər yaranır.

Psixoloqlara görə, Merilin Monro sindromuna qalib gəlmək çox çətindir.