Dictionaries
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
ünsiyyət
Dilin yaratdığı imkanlar vasitəsilə fikirlərin ötürülməsi və qəbul edilməsi.
Ünsiyyət dörd nitq bacarığı əsasında baş verir: dinləmə, danışma, oxu, yazı. Ünsiyyətin üç funksiyası var: 1) insanlar arasında əlaqə yaratmaq – kommunikativ funksiya; 2) əşya və hadisələri adlandırmaq – nominativ funksiya; 3) fikri ifadə etmək.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümumişlək olmayan sözlər
Bütövlükdə əhalinin deyil, onun müəyyən təbəqəsinin işlətdiyi sözlər.
Bu cür sözlərin leksik mənasını yalnız müəyyən ərazinin sakinləri, sosial və ya peşə qrupunun nümayəndələri başa düşür. Ümumişlək olmayan sözlərə aiddir: terminlər, arxaizmlər (köhnəlmiş sözlər), neologizmlər (yeni sözlər), dialekt sözləri.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümumiləşdirici söz
Həmcins cümlə üzvlərinin hamısına aid olub onların mənasını ümumiləşdirən söz və ya söz birləşməsi.
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələrsə, ondan sonra iki nöqtə (:) qoyulur; məs.: Hər tərəfdə: suda, quruda, uzaqda, yaxında zenit topları səs-səsə verirdi. Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gələrsə, ondan əvvəl tire (–) işarəsi qoyulur; məs.: Mən o zamandan Misiri, Şamı, Əndəlisi – hər yeri gəzmişəm (C.Cabbarlı).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiümumi şəxsli cümlə
İş və hərəkətin bütün şəxslərə – ümumiyə aid olduğunu bildirən mübtədasız cümlə növü.
Ümumi şəxsli cümlələrin xəbəri qeyri-qəti gələcək və ya indiki zaman bildirən feilin II şəxs təki və III şəxs cəmi ilə ifadə olunur; məs.: Nə əkərsən, onu biçərsən. Palaza bürün, el ilə sürün. Çalağanların bir qisminə kənd yerlərində toğlugötürən deyirlər. Atalar sözlərinin bir çoxu ümumi şəxsli cümlədir.
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətivarsağı
Türk xalqlarının şifahi poeziyasında geniş yayılmış şeir forması.
Ehtimala görə, “varsağı” termininin mənşəyi türk qəbilə birləşmələrindən birinin adı ilə bağlıdır. Şәkil etibarilə gəraylıya yaxındır. Xüsusi bir bəstə ilə oxunan 8 hecalı şeir formasıdır. 3-5-7 bənddən ibarət olur. Qafiyәlәri: a.b.c.b, ç.ç.ç.b, d.d.d.b, e.e.e.b... İlk bənddə isə bəhey, hey kimi nidalar söylənir:
Bəhey, ala gözlü dilbər,
Vaxtın keçər demədimmi?
Harami olmuş gözlərin,
Bəllər kəsər demədimmi?
***
Bax bu qaşa, bax bu gözə,
Ciyər kabab oldu közə,
Yaxasız köynəklər bizə
Fələk biçər demədimmi?..
***
Qaracoğlan der mərd ilə,
Sözüm yoxdur namərd ilə.
Zalım fələk bu dərd ilə
Bizi əgər demədimmi? (Qaracaoğlan)
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətivasitəsiz nitq
Başqasına məxsus olub danışan tərəfindən eynilə, heç bir dəyişiklik edilmədən verilən nitq.
Bu cür cümlələr iki hissədən – müəllifin nitqindən və vasitəsiz nitqdən ibarət olur; məs.: Loğman dedi: “Həyatın şirin olur hər anı” (B.Vahabzadə). Müəllif nitqi məna bitkinliyinə malik deyil, vasitəsiz nitq isə bitkindir. “Nə ola, orada əlimə düşəsən” (vasitəsiz nitq), – deyə Əli ürəyindən keçirdi (müəllifin nitqi). (Ə.Sadıq)
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətivergül
Sözlər, birləşmələr və cümlələr bir-biri ilə əlaqələndiyi zaman intonasiya (pauza) ifadə edən durğu işarəsi (,).
Bu işarədən aşağıdakı məqamlarda istifadə olunur: a) cümlənin həmcins üzvləri və təkrarlanan sözlər arasında: Nizaminin, Füzulinin, Vaqifin, / Gözəl-gözəl yadigarı məndədir (S.Vurğun); b) bağlayıcısız (tabeli və tabesiz) mürəkkəb cümlələrin komponentləri arasında: Gələn gəldi, gedən getdi, bizə nə qaldı. Firudunun yadına düşdü ki, bu hadisə xırmanda olub (M.İbrahimov); c) cümlədə əlavə və xüsusiləşmələri fərqləndirmək üçün: Mən bu çeşmələrdən savayı, həkim tanımıram (S.Rəhimov); ç) cümlə üzvləri ilə qrammatik cəhətdən bağlanmayan sözləri (ara söz, xitab, nida, təsdiq, inkar sözləri) fərqləndirmək üçün: Əli, belə vaxtlarda, adətən, ehtiyatlı davranmaq lazımdır.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətivəzn
Şeir misralarında hecaların bərabər sayı və ya vurğulu və vurğusuz, uzun və qısa hecaların müəyyən qaydada düzülüşü hesabına yaranan ahəngdarlıq.
Səslərin nizam, qayda-qanun və tənasübü ilə yaranan vəzn nəzmi nəsrdən fərqləndirən əsas cəhətdir. Hər dilin fonetik quruluşu və səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olaraq ayrı-ayrı xalqların poeziyasında müxtəlif vəznlər yaranıb və təkmilləşdirilib. Azərbaycan ədəbiyyatında üç vəzndən istifadə edilib: heca vəzni, əruz vəzni və sərbəst vəzn (şeir).
See also:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətivodevil
fr. vaudeville < voix de ville – xalqın səsi < val de Vire – Vir dərəsi
Həcmcə böyük olmayan, kuplet və rəqslərlə müşayiət olunan məzəli komik pyes.
Vodevil əvvəllər Fransa feodalları arasındakı eybəcər şəxsləri lağa qoyan xalq satirik mahnıları kimi meydana çıxıb. XV-XVI əsrlərdə Normandiyada, sonra isə Parisdə yarmarka tamaşaları zamanı ifa olunan nəqəratlı kiçik mahnılara – kupletlərə vodevil deyilib. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan səhnəsində S.M.Qənizadə, Mirzağa Əliyev və başqalarının vodevilləri tamaşaya qoyulub. N.Vәzirovun “Qarınqulu” adlı vodevilinin mәzmunu çox yediyi üçün nəfәs ala bilmәyәn bir adamın gülünc vәziyyәtini tәsvir etmәkdәn ibarәtdir. A.P.Çexovun birpәrdәli mәzəli pyeslәrindәn “Yubiley”, “Toy”, “Ayı” vodevilin yaxşı nümunәlәrindәndir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti