Jurnalistika terminləri lüğəti

See also:

• neytral informasiya

Başqa dillərdən mənimsənilən, ya­xud dilin öz daxili imkanları hesabına ya­ranan yeni söz və ifadələr.

N.-lər çox vaxt elmi-texniki tərəqqi prosesinin, kommunikasiya sistemlərinin inkişafı nəticəsində meydana gəlir. Bəzi N.-lər sonradan dildə özünə yer tapmayaraq tamamilə unudula, digərləri geniş yayılaraq N. olmaqdan çıxa, yaxud tədricən daha az işlədilərək arxaizmə çevrilə bilər; məsələn, sovet haki­miy­yəti illərində yaranmış və geniş ­ya­yılmış «kolxoz» ifadəsi atıq arxaizmdir. Dildə ümu­mi istifadə olunan N.-lərdən başqa, müəllif N.-ləri də mövcuddur. Adə­tən, müəllif N.-ləri kontekstdən kənarda işlədilmir. Lakin onlardan bəziləri sonradan dilin ümumi lü­ğət tərkibinə daxil olur; məs.: utopiya (To­mas Mor), robot (Karel Çapek), işıqfor (Rəsul Rza). N. termini ilk dəfə XVIII əsrin birinci yarısında Fransanın dilçilik elmində işlədilib. Avropa dillə­rində bu termin Azərbaycan dili ilə mü­qayisədə daha geniş mənaya malikdir: misal üçün, ingilis lüğət­lərində o yalnız yeni yaranmış sözlərə de­yil, həm də köhnə sözlərin yeni mənasına, hətta yeni ifadə tərzinə də aid edilir.

Kiçikhəcmli, yüngül, əsasən, internet əlaqəsi yaratmaq üçün nəzərdə tu­tul­muş kompüter.

N.-ların gücü və sürəti böyük deyil, lakin onlar ucuz, istifadəçinin özü ilə daşıması üçün rahatdır. Termin 1999-cu ildə Psion ingilis şirkəti tərəfindən ya­radılıb. Şirkət istehsal etdiyi «fərdi cib kom­pü­ter­ləri»ni belə adlandırıb. N.-ların kütləvi satışına 2000-ci illərin ortalarında başlanıb. Sonradan eyni funksiyaları yerinə yetirən daha təkmil cihazlar bazara çı­xa­rıldığı üçün 2012-ci ildə N. mo­del­lərinin əsas is­teh­salçıları onun buraxılışını dayan­dırdıqlarını elan ediblər.

See also:

• notbuk

İn­san­ların nitqini, davranışını dil-məntiq üsulları ilə modelləşdirməklə müəyyən nəti­cənin əldə olunmasına yönəldilmiş texnologiya.

N.P. 1970-ci illərdə Kaliforniya uni­versitetində (ABŞ) müəllim-tələbə qru­pu tərəfindən insanlara uğur qazanmağa kö­mək etmək üçün yaradılıb, hətta ona «uğur planı» adı da verilib. Yeni texno­logiya dərhal radio-televiziya sa­həsində çalışan mütəxəssislərin, media texno­loq­larının da diqqətini cəlb edib: verilişlərin, çıxışların ictimai rəyə şüuraltı təsir gücünü artırmaq imkanı onlara maraqlı görünüb. Lakin N.P.-nın xüsusi səmərəliliyi sübuta yetirilmədiyi üçün, habelə ondan qərəzli məqsədlərlə istifadə etməyin mümkünlüyünü nəzərə alaraq elmi dairələrdə bu tex­nologiyaya şüb­hə və ehtiyatla yanaşırlar. Buna baxmayaraq müx­təlif treninq mərkəzləri N.P. üzrə təlim kursları təşkil edir, bu sahədə çoxlu sayda ədəbiyyat nəşr olunur, araşdırmalar davam etdirilir; məs.: «Televiziya neyrolinqvistik proqramlaşdırma vasitəsi kimi» (2004, Tambov universiteti).

See also:

• neyrolinqvistika

İnsanın əsəb sistemi və beyin mexanizmləri ilə onun dili və nitqi arasında əlaqəni öyrənən elm sahəsi.

N. bir əsr­dən çox davam edən tədqiqatlar, dildə və nitqdə yaranan pozuntuların səbəblərinin araşdırılması nəticəsində XX əsrin orta­larında psixologiya, nevrologiya, linqvistika kimi elmlərin qovuşuğunda yaranıb. Tez­liklə jurnalistika bu yeni təlimin həm təd­qiq, həm də tətbiq sahələrindən birinə çevrilib. Medianın dil vasitəsilə insanların düşüncələrinə, davranışlarına təsir forma­ları böyük maraq doğurur; məsələn, siyasi liderin televiziya ilə çıxış­larında hansı söz­lərdən daha çox istifadə etdiyi, hansı fi­kir­ləri daha çox təkrarladığı müəy­yənləşdirilir, jestləri və intonasiyası təhlil olunur, bun­ların əsasında onun auditoriyanı nəyə kök­lədiyi, xalqdan necə reaksiya gözlədiyi barədə nəticə çıxarılır. Eyni zamanda bir sıra jurnalistika mər­kəzlərində KİV-in auditoriyaya müsbət təsirini proqram­laşdır­maq üçün N. fənni tədris olunur, xüsusi kurslar açılır.

See also:

• neyrolinqvistik proqramlaşdırma

See also:

• neqativ informasiya

1. Çapa hazırlıq prosesindən ke­çi­rilərək texniki vasitələrin köməyi ilə sayı çoxaldılan və yayılan kitab, qəzet, jurnal, albom, plakat, digər yazılı və audiovizual nəşriyyat məhsulu. 

2. Kitab, qəzet, jurnal, albom, plakat, digər yazılı və audiovizual nəşriyyat məhsulunun istehsalı prosesi.

See also:

• nəşrin indeksi
• nəşrin pasportu
• nəşrin qiyməti
• nəşrin maya dəyəri
• nəşrin sayı
• nəşriyyat məhsulu

Nəşriyyat məhsulunun pu­la dəyişdirilmə ekvivalenti; onun maya də­yəri və istehsalçının gəlir əldə etməsi üçün bu dəyərin üzərinə qoyulmuş əlavə məb­ləğin cəmindən yaranan satış qiyməti.

See also:

• nəşr
• nəşrin maya dəyəri

Nəşriyyat məhsulunun çapa hazırlanması prosesində istifadə olunan əqli mülkiyyətin, təbii ehtiyatların, materialların, əsas fondların, əmək ehti­yatlarının və s.-nin qiymətləndirilmiş də­yəri, habelə onun istehsalına və satışına sərf edilən xərclərin pulla ifadəsi.

See also:

• nəşr
• nəşrin qiyməti

Naşir, yaxud yayımçı tərəfindən nəşriyyat məhsuluna verilən rəqəmlərdən ibarət kod, şərti nişan.

N.İ.-ndən abunə yazılışı həyata keçirilərkən, nəşrlərin ka­taloqu ya­radılarkən, satış təşkil edilərkən, onları ki­tabxanalardan və elektron arxiv­lərdən tez axtarıb tapmaq lazım gələrkən istifadə ­olunur.

See also:

• nəşrin pasportu

1. Nəşriyyat məhsulunun istehsala hazırlıq prosesində keçdiyi bütün mər­hə­lə­ləri özündə əks etdirən daxili sənəd.

Bu sənəddə nəşrin orijinal-maketi mət­bəəyə təhvil verilənədək nəşriyyatda icra olunan bütün hərəkətlər, həmin hərə­kətlərin icra­çıları, icra vaxtı və vəziy­yəti haqda məlu­matlar dəqiq qeydə alınır.

2. Nəşriyyat məhsulunun səhifə­lərinin ­bi­rində onun haqqında əsas məlumatları əks etdirən və digər materiallardan fərq­ləndirilərək dərc olunan sənəd.

N.P.-na onun adı, ünvanı, telefonları, saytı, həcmi, formatı, dövriliyi, buraxılış günləri, çap üsulu, tirajı, qiyməti, həmçinin təsis­çisinin və rəhbər işçilərinin adları daxil edilir. Dövri nəşrlərdə bu sənəd, adətən, ikinci, yaxud sonuncu səhifədə dərc edilir və onun yeri dəyişdirilmir.  

Dövri nəşrin buraxılışlarının adi qaydada ardıcıllıqla artan sayı.

Bu say nəşrin adının altında, yaxud yanında ­gös­tərilir. İstənilən köhnə buraxılışı kitabxanadan və ya elektron arxivdən həm ta­rixinə, həm də sayına görə tapmaq olur.

Əsas fəaliyyət sahəsi müəllifə sifariş verməklə, yaxud bilavasitə müəlliflik hüququ sahibinin, redaksiyanın sifarişi ilə çap məhsulları və elektron nəşrlərin hazır­lanması, istehsalı, yayımından ibarət olan ixtisaslaşmış müəssisə.

N.-lar istehsal etdik­ləri məhsulların növlərinə (qəzet, kitab-jurnal, kartoqrafiya və s.), ixtisas­laş­dıqları sahələrə (uşaq ədəbiyyatı, elmi ədəbiyyat, universal və s.), mülkiyyət for­malarına (özəl, dövlət, ictimai), digər xü­su­siyyətlərinə görə fərqlənir.

See also:

• nəşriyyat işi
• nəşriyyat məhsulu
• nəşriyyat işinin subyektləri
• nəşriyyat məhsulunun istehsalçısı
• nəşriyyat məhsulunun sifarişçisi
• nəşriyyat məhsulunun yayıcısı
• nəşriyyat proqramı
• nəşriyyat redaksiyası

Rəqəmsal informasiya texnologiyaları və internet yarandıqdan sonra N.İ. xeyli genişlənib və elektron nəşr­lərin hazırlanması, istehsalı, yayımı pro­seslərini də özündə birləşdirir.

See also:

• nəşriyyat
• nəşriyyat işinin subyektləri

Nəşriyyatlar (naşirlər), müəlliflər, poliqrafiya müəssisələri, nəşriyyat məhsullarının sifarişçiləri və yayıcıları.

N.İ.S. qanunvericiliyə uyğun olaraq dövlət qeydiyyatına alınır, yaxud dövlət qeydiyyatına alınmış  təşkilatlarla müqa­vilə əsasında fəaliyyət göstərir, müvafiq öh­dəliklər (dövlət sirrini yaymamaq, qada­ğan edilmiş çağırışlara yol verməmək, müəlliflik hüququnu pozmamaq, standartlara uyğun məhsul istehsal etmək və s.) daşıyırlar.