Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

polimetriya

yun. poly – çox + metreo – ölçürəm

poliptot

yun. poly – çoxsaylı fleksiya, hallanma

polisindeton

yun. polysyndeton – çoxbağlayıcılıq

populizm

lat. populus – xalq

Bədii əsərdə geniş kütlələrin arzu və istəklərinə uyğun fikirlərin ifadə olunması.

Mənfi çalarda işlənən P. termini kütlə psixologiyasının təsiri altında qalaraq bədiilikdən və orijinallıqdan uzaqlaşmağı nəzərdə tutur.

pornoqrafiya

yun. pornos – satılan + grapho – yazıram, təsvir edirəm

Seksual hislər oyatmaq məqsədilə əsərdə cinsi əlaqənin açıq şəkildə təsvir edilməsi.

portret

Ədəbi əsərdə personajın xarakterini daha dərindən açmaq məqsədilə onun xarici görkəminin təsviri.

P.-də surətin boyu, görkəmi, üz cizgiləri, geyimi, mimika və jestləri təsvir oluna bilir. Məsələn, C.Məmmədquluzadə “Danabaş kəndinin əhvalatları” əsərində Xudayar bəyin sözlə portretini çəkərək onun bütün eybəcərliyini oxucuya çatdıra bilib: “Xudayar bəyin ancaq otuz yeddi, otuz səkkiz sinni olar; artıq olmaz, bəlkə, əskik ola. Boyu ucadı, çox ucadı. Bunun ucalığından ötrü keçən vaxtda Xudayar bəyə bir ayama deyərdilər. Amma mən söz verdim ki, onun keçəcəyindən danışmayam. Qorxuram yalançı olam. Bəli, boyu ucadı, saqqalı, qaşları tünd-qaradı. Üzü də qaradı, çox qaradı. Gözləri lap qaradı, bir tikə ağ yoxdu gözlərində”. P. obraz barədə oxucuda rəğbət və ya nifrət, müsbət və ya mənfi münasibət yaradır.

postmodernizm

XX əsrin ikinci yarısında fəlsəfə, incəsənət və ədəbiyyatda yaranmış cərəyan.

P. hər kəs tərəfindən qəbul edilmiş milli-mənəvi dəyərləri və hər cür ehkamı rədd edir. Burada yazıçı bir birlik üzvü olmağın, icma qanunlarına riayət etməyin və təşkilatlanmağın əleyhinədir; o öz fərdiliyini qabartmağa çalışır. Postmodernist romanlarda ənənəvi kompozisiya və süjet elementlərinə, ədəbi növ və janr xüsusiyyətlərinə məhəl qoyulmur. Əsərin finalı çox zaman oxucunun öhdəsinə buraxılır. Belə əsərlərdə mövzular, mövqelər bir-birinə qarışır, müxtəlif dini baxışlar, fərqli mədəniyyətlər əks olunur. Zaman və məkan anlayışları klassik və modern ədəbiyyatdakı kimi konkret olmur. Başqa dillə desək, P. sabit ədəbi düsturları inkar edir, sərbəstliyə meyilli olur.

poststrukturalizm

XX əsrin sonunda Avropa və Amerikada strukturalizmi əvəz etmiş ədəbi cərəyan.

P.-in fəlsəfi-estetik əsasını oxucunun sərbəst təfsirinə imkan verən, mənşəyi məlum olmayan və arxasında hər hansı həqiqət durmayan işarələr sistemi təşkil edir. Əsas tezisi “dünya (şüur) mətn kimi” olan poststrukturalist təfəkkür tərzinin yaradıcıları məşhur filosof və tədqiqatçılar Derrida, Fuko, Delez, Bart və başqalarıdır. Poststrukturalistlər ədəbiyyatı geniş sosial-mədəni kontekstin bir hissəsi kimi qəbul edirdilər. Burada mətnin təfsiri xeyli mürəkkəb olur, əsərdə müxtəlif növ məntiqi və formal pozuntular təzahür edir.

primitivizm

lat. primitivus – birinci, başlanğıc

pritça

Nəsihətamiz (mənəvi və dini), didaktik-alleqorik xüsusiyyətə malik kiçik ibrətamiz hekayə.

P.-da fikir üstüörtülü şəkildə, mətnaltı, dolayısı ilə oxucuya çatdırılır. P. kiməsə, nəyəsə ünvanlana, müraciət oluna bilər. P.-da təhkiyə dili isə təsirli və kinayəliliyi ilə fərqlənir. Qeyd etmək lazımdır ki, P. zamansız, şərti-sxematik məkanla səciyyələnir. Müasir dövrdə bu janrda yazan məşhur müəlliflərdən biri hind yazıçısı Entoni de Mellodur.

prokatalepsis

prolepsis

yun. – fərzetmə, əvvəlcədən hissetmə, öncəgörmə

proletkultçuluq

lat. proletarius – yoxsul + culture – mədəniyyət

Bolşevik inqilabından sonra sovet hakimiyyətinin rəsmi himayə etdiyi ədəbi istiqamət.

P. konsepsiyası 1917-ci il oktyabr inqilabından sonra Rusiyada meydana çıxıb. Bu konsepsiyaya görə, hakimiyyətə gəlmiş fəhlə sinfi yeni mədəniyyət və ədəbiyyat yaratmalı idi. Yeni şair və yazıçıların məhz inqilabçı fəhlələr arasından çıxması təqdir olunurdu.

provinsializm

lat. provincialis – əyalət

psalom

yun. psalmos – nəğmə, tərifnamə

İudaizm və xristianlıqda dua məzmunlu nəğmə.