Lüğət seçin
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
personaj
fr. personnage < lat. persona – şəxsiyyət, üz
Epik və ya dramatik əsərlərdə hadisələrin iştirakçısı; surət, obraz.
“Qəhrəman”, “obraz” terminlərindən fərqli olaraq personaj lirik əsərlərə aid edilmir. Bu termin, əsasən, әsәrdәki ikincidərәcәli iştirakçılar haqqında işlәdilir. İri epik əsərlərdə yüzlərlə personaj olduğu halda, bir və ya bir neçə qəhrəman olur. Mәsəlәn, L.N.Tolstoyun “Hәrb vә sülh” romanında 500-dәn artıq personaj, 30-a qәdәr qәhrәman vardır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətipeyzaj
fr. paysage < pays – yer, ölkə
Bədii əsərdə müəyyən bir yerin, təbiətin təsviri.
Peyzaj, adətən, əsərin mövzu və ideyası ilə səsləşir, çox zaman qəhrəmanın əhvali-ruhiyyəsi, xarakteri ilə əlaqələndirilir. Bəzi əsərlərdə danışılan hadisənin yerini, vaxtını bildirir, onun inkişafında, tamamlanmasında köməkçi rola malik olur. Bəzi əsərlərdə isə peyzaj əsərin leytmotivini təşkil edir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətipәrdә
Dram әsәrlәrindә vә tamaşalarda әsәrin məzmunca bitkin hissəsi.
Pərdənin sayı sərbəstdir. Hər bir pərdədə süjeti təşkil edən hadisələrdən biri göstərilir. Adətən, pərdələr bir-birindən məkan, zaman və obrazlar etibarilə fərqlənir. Bədii əsərin pərdələri birləşib pyesin vahid süjet xəttini müəyyənləşdirir. Əksər hallarda hər bir pərdənin əvvəlində remarka da verilir. M.F.Axundzadə komediyalarında “pərdə” sözü əvəzinə məclis işlətmişdir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətipişrov
fars. – qabaqda gedən
Nağıl danışılan zaman dinləyicinin diqqətini cəlb etmək üçün әvvәldә söylәnәn mәzәli parça; nağılbaşı.
Nağılların sabit forma əlamətləri var. Onlar, bir qayda olaraq, pişrov adlanan və nəzm şəklində olan kiçik müqəddimə ilə başlanır. Pişrov nağılın süjeti və məzmunu ilə səsləşmir. Eyni pişrov müxtəlif nağılların əvvəlində işlənə bilər. Pişrovlar ritmik və qafiyəli olduğu üçün daha çox dinləyicinin diqqətini çəkmək məqsədilə deyilirdi. Məsələn:
Hamam, hamam içində,
Xəlbir saman içində.
Dəvə dəlləklik eylər,
Köhnə hamam içində.
Qarışqa şıllaq atdı,
Dəvənin budu batdı.
Hamamçının tası yox,
Baltaçının baltası.
Orda bir tazı gördüm,
Onun da xaltası yox.
Pişrovda hәm didaktika, həm yumor, həm də lağlağı ünsürlәri olur. Pişrov bitdikdən sonra nağılın özü başlayır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiplagiat
Başqasının ədəbi, bədii, elmi əsərini mənimsəyib öz adı ilə təqdimetmə; ədəbi oğurluq.
Plagiat müəlliflik hüququnun pozulması hallarından biridir və aşkar edildikdə cəmiyyətdə güclü ictimai qınağa səbəb olur. Plagiatın nəzirə və istinaddan (sitatlardan) fərqi müəlliflik hüququ ilə bağlı qanunvericilik aktlarında müəyyənləşdirilir.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətipoema
yun. poiema < poiein – yaratmaq
Təhkiyə şəklində yazılmış süjetli mәnzum əsər.
Poemada həyatın lirik və epik təsviri sintez olunur. Lirik şeirdən fərqli olaraq poema bir və ya bir neçə süjet xəttinə malikdir. Bəzən poemaları mənzum roman da adlandırırlar. Ədəbiyyatımızda ilk poema müəllifi Xaqani Şirvanidir. Onun “Töhfətül-İraqeyn” poeması vahid süjet xətti olmayan poemadır. Ədəbiyyatımızda ilk vahid süjet xətti olan poema N.Gəncəvinin “Xosrov və Şirin”, ilk anadilli epik şeiri isə “Dastani-Əhməd Hərami” (XIII əsr) poemasıdır.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətipovest
rus. повествование – nəqletmə, danışıq, təhkiyə
Həcminə görə romandan kiçik, hekayədən böyük epik janr.
Rus әdәbiyyatşünaslığından gəlmiş termindir. İngilis dilində daha çox short novel (kiçik roman) terminindən istifadə olunur. Povesti digər epik janrlardan – hekayə və romandan fərqləndirən əsas cəhət həcm olduğundan bir çox epik əsərlərin janrının müəyyən edilməsində mübahisələr yaranır. Ədəbiyyatımızda povestin əsasını M.F.Axundzadə “Aldanmış kəvakib” əsəri (1857) ilə qoyub.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiproloq
yun. pro – əvvəlki + logos – söz
Bədii əsərin süjet və kompozisiyası ilə bağlı olan giriş hissə; ön söz, müqəddimə.
Qәdim yunan faciәlәrindә tamaşaçılara müraciәtlә deyilәn, onları pyesdəki hadisələrə hazırlayan parçaya proloq deyilirdi. Proloqda müəllif oxucunu tәsvir edilәn hadisәlәrdәn әvvәlki mәsәlәlәrlә, yaxud özünün ifadә etmәk istәdiyi fikirlәrlә tanış edir. Əsərdə proloqun müxtəlif funksiyaları ola bilər: 1) oxucunu əsərin qəhrəmanları, onlar arasındakı münasibətlərlə tanış etmək; 2) əsərin yazılma səbəbini izah etmək; 3) əsərin ideyası ilə bağlı fikirlər söyləmək və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiprotokol
Əməli yazı növlərindən biri: hər hansı tədbirdə baş verənlərin, eləcə də hər hansı faktın, hadisənin qeydə alındığı sənəd.
Protokolun müxtəlif işlənmə məqamları vardır: 1) iclasda, müşavirədə söylənilən çıxışları və çıxarılan qərarları əks etdirmək üçün tərtib edilən protokol; 2) hər hansı bir ictimai qaydanın, qanunun pozulması ilə əlaqədar (məs.: yol hərəkəti qaydaları) tərtib edilən protokol; 3) saziş və ya müqavilənin detallarını əks etdirmək üçün tərtib edilən və əsas sənədə əlavə edilən protokol. İclasda, müşavirədə tərtib edilən protokolun tərtibat forması:
1. Vərəqin ortasında protokol və onun nömrəsi böyük hərflə yazılır.
2. Təşkilatın adı, tarix və yığıncağın keçirildiyi yer qeyd olunur.
3. İclas iştirakçılarının sayı göstərilir.
4. Gündəlik məsələlər (ayrı-ayrı bəndlər üzrə) qeyd olunur.
5. Vərəqin ortasında böyük hərflə “Eşidildi” sözü yazılır, müzakirə edilən məsələ şərh olunur.
6. “Çıxışlar” sözü böyük hərflə vərəqin ortasında yazılır, edilən çıxışların qısa məzmunu qeyd olunur.
7. İclasda qəbul olunmuş qərarlar hər bir bənddən sonra “Qərar” sözü böyük hərflə yazılmaqla əmr cümlələri şəklində ifadə olunur.
8. Protokolun sonunda iclasın sədri və katibi imza qoyur.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiprototip
yun. protos – birinci + typos – surət
Müәyyən bir obrazın simasında bәdii şәkildә ümumilәşdirilən real şəxs.
Prototip hər hansı tarixi şəxsiyyət, müəllifin həyatdan yaxşı tanıdığı, yaxud haqqında bildiyi, eşitdiyi bir və ya bir neçə şəxs ola bilər. Bir çox hallarda prototipin müəyyən olunması xüsusi tədqiqat predmetinə çevrilir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti