Lüğət seçin
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
eponim
Hər hansı bir addan – toponim, antroponim, ədəbi qəhrəman və s.-dən törəmiş ümumi və ya xüsusi isim.
Adətən, E.-lə onun mənşəyini təşkil edən ad arasında müəyyən tarixi məna yaxınlığı olur. Məsələn, “boykot” sözü XIX əsrdə yaşamış bir irlandın adından götürülüb; rəzil hərəkətlərinə görə elitar cəmiyyətdə insanlar ondan üz döndərmişdi. Bir çox terminlər müvafiq anlayışı elmə gətirmiş ixtiraçıların adları ilə bağlı olduğundan E. sayılır: hers, vatt, rentgen və s. Bəzən məşhur ədəbi qəhrəmanlar da rəmzləşərək ümumi ismə çevrilirlər. Məsələn, “sevgili aşnasının hesabına yaşayan oynaş” mənasını verən “alfons” sözü yazıçı A.Dümanın (oğul Düma) “Müsyö Alfons” əsərinin qəhrəmanının adından yaranıb.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətierotika
yun. eros – sevgi, ehtiras
1. Anakreontik poeziyada məhəbbət şeirləri və mahnıları.
2. Cinsi duyğular və onlara bağlı olan hislər oyadan çılpaq qadın və ya kişi təsvirləri.
Bu termin qədim yunan mifologiyasında eşq ilahı Erotun adından yaranıb. Ədəbiyyatda və təsviri sənətdə E.-nın pornoqrafiyadan fərqi mübahisələr doğurur. Dar mənada E. seksuallığın psixoloji aspektləri, onların ədəbiyyat və incəsənətdə təzahürü kimi başa düşülür.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiesxatoloji miflər
yun. esxaton – sonuncu + logos – söz
Dünyanın axırı haqqında əsatirlər.
Kosmoqonik miflər kimi E.M. də xaos və kosmos qüvvələrinin qarşıdurması ilə bağlıdır. Onların bəzilərində dünyanın gələcəkdə baş verəcək sonu (apokalipsis) təsvir edilir, digərlərində belə hadisələrin artıq keçmişdə yer aldığından və mifik dünya ilə müasir dünya arasında fəlakətlər dövrünün olduğundan xəbər verilir. Müxtəlif əsatirlərdə dünyanın məhv olmasının səbəbi kimi dünya daşqını, dünya yanğını, əvvəlki nəsillərin məhv edilməsi, ilahların həlak olması və s. göstərilir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiestetika
yun. aisthetikos – hiss edən, həssas
Yaradıcılığın müxtəlif sahələrində bədiiliyin və obrazlılığın təzahürlərini öyrənən fəlsəfi elm.
Qədim dövrlərdən bəri E. termini iki mənada işlənib: “gözəllik fəlsəfəsi” və “incəsənət fəlsəfəsi”. İkinci mənada E. insan fəaliyyətinin digər formaları ilə müqayisədə bədii yaradıcılığın özünəməxsusluğunu, onun müxtəlif formalarının (növlər, janrlar) yaranma qanunauyğunluqlarını, bu formaların tarixi modifikasiyalarını (ədəbi cərəyanlar, bədii üslublar, metodlar), mədəniyyətdəki rolu və yerini, bədii yaradıcılıq prosesini və sənət əsərlərinin insan tərəfindən qavranılma xüsusiyyətlərini öyrənən elm sahəsidir. Bu baxımdan E. ədəbiyyat nəzəriyyəsinin və tarixinin daha dərin fəlsəfi qatıdır.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiestetizm
yun. aisthetikos – hiss edən, həssas
XIX əsrdə Avropada yayılmış, ədəbiyyat və incəsənətdə ideya-məzmuna deyil, zahiri formalara, gözəlliyə həddən artıq önəm verən fəlsəfi cərəyan.
E. tərəfdarları – rəssam və yazıçılar hesab edirdilər ki, bədii əsər insana, sadəcə, estetik zövq, həzz verməli, onu hansısa mənəvi dəyərlərlə yormamalıdır. Onlar ədəbiyyatın intellektual, didaktik və tərbiyəvi əhəmiyyətini rədd edir, “sənət sənət üçündür” şüarı ilə çıxış edirdilər. Estetlərin fikrincə, təbiət və cəmiyyət incəsənətlə müqayisədə kobud və çiy materialdır; onu əsərlərdə əks etdirməyə dəyməz, ədəbiyyat və incəsənət əsərləri yalnız öz bədiiliyi, obrazlılığı ilə gözəldir. Belə bir fikir var ki, E. cərəyanı yazıçı Oskar Uayld üzərində məhkəmə işindən sonra tənəzzül etməyə başladı. Belə ki, bu məhkəmədə estetlərin sevimli “Dorian Qreyin portreti”nin müəllifi O.Uayld öz cinsindən olan adamlarla seksual əlaqədə günahlandırılırdı.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətietüd
fr. etude – elm
Təbiət lövhələri və ya müəyyən sosial mövzu ilə bağlı müəllifin duyğu və fikirlərini əks etdirən kiçik ədəbi əsər.
E.-ün əsasında yazıçının subyektiv təəssüratı, duyğu, qavrayış və təsəvvürü dayanır. Təbiət hadisələrindən dənizin dalğalanması, günəşin doğması, dan yerinin sökülməsi, qürub, bəyaz gecələr və s. E.-ün əsas mövzularıdır. Sosial mövzuda yazılmış E.-də baş vermiş hər hansı hadisə ilə bağlı müəllifin fəlsəfi fikirləri və ya bu hadisənin müəllifə təsiri də öz əksini tapa bilər.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətievfemizm
yun. euphemismos – yaxşı danışıram
Hər hansı fikrin, anlayışın son dərəcə yumşaq və ya patetik bir tərzdə ifadəsi; həmin ifadənin özü; hüsni-təbir.
E. nəzakət baxımından cəmiyyətdə deyilməsi münasib olmayan, xoşagəlməz, kəskin və qaba sözlərin əvəzinə işlədilən daha xoşagəlimli, bəzən təmtəraqlı sözlərdir; məs.: “qocalıb” əvəzinə “birçəyi ağarıb”, “kar” əvəzinə “eşitmə qabiliyyətindən məhrum olmuş” və s. Bədii əsərlərdə obrazın nitqini səciyyələndirmək, onun kübar təbəqəyə məxsus olduğunu bildirmək üçün işlədilir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətievfuizm
yun. euphues – zərif
Məcazlarla ifrat dərəcədə zəngin olan ibarəli, qəliz nitq.
Bu termin ədəbiyyatşünaslığa ingilis ədəbiyyatı ilə bağlı gəlib. Euphues ingilis yazıçısı Con Lilinin “Zəkalı nitqin anatomiyası” (1578) və “Euphues və onun İngiltərəsi” (1580) romanlarının qəhrəmanıdır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətievristika
lat. evrisko – açmaq, tapmaq
Mətnşünaslığın sahələrindən biri: əsərdəki müəyyən məqamlarla müəllifin şəxsiyyəti arasındakı əlaqəni aşkar və tədqiq edən sahə.
E. aşağıdakı sahələr üzrə araşdırmaları nəzərdə tutur:
1) əsərin müəllifini müəyyənləşdirmək,
2) məktubun kimə yazıldığını və ya əsərin kimə ithaf olunduğunu aydınlaşdırmaq,
3) əsərin və ya onun söykəndiyi məxəzin zaman və məkanını müəyyən etmək,
4) əsər qəhrəmanının prototipini və onun müəlliflə əlaqəsini müəyyənləşdirmək və s.
E.-da tarixi və ədəbi məxəzşünaslığın bir çox üsul və vasitələrindən istifadə olunur. Tədqiqatçı çox zaman bu məqamları aydınlaşdırmaq və dəqiqləşdirmək üçün onun qaralama yazılarında əlindəki mətnə daxil olmamış əlavə qeydlər axtarır, müəllifin həyatını daha dərindən araşdırır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətieydirmə
Maldarlıqla bağlı əmək nəğmələri; heyvanlara aid edilən oxşama və ya nazlama.
Əsasən, bayatı formasında olur. Adətən, sağıcılar inək, camış və s. heyvanları bəsləyərkən, onları sağarkən E. söyləyirdilər; məsələn:
Nəğmə deyim həmişə,
Sən də yollan örüşə.
Otlağında gül bitsin,
Axurunda bənövşə.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətieydiyyə
ər. eyd – bayram
Osmanlı ədəbiyyatına aid qəsidə növü: bayram günlərində hökmdarları və başqa böyük şəxsləri tərif edən şeir.
Məşhur türk şairi Nədimin Damad İbrahim paşaya həsr etdiyi “Səbahi-eyd üfiqdə yenə hədid oldu, İzari-şahidi-bəxti-cahan səid oldu” mətləli şeiri buna misal göstərmək olar.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti