Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

AQİL ərəb.

aqil (əslində əql–ağıl) sözündəndir Aqil kişi adı ağıllı, dərrakəli, kamallı, zəkalı mənalarını ifadə edir.

Azərbaycan antroponimikasına XX əsrin 30-cu illərindən daxil olan Aqil kişi adı əsrin sonlarına yaxın dəbdən düşmüşdür. Adın daşıyıcılarından Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (ölümündən sonra) Aqil Qyliyev (1963-1992) bəşər tarixində ən ağır faciələr sırasında olan Xocalı dəhşətlərində dinc əhalini müdafiə etmək məqsədilə düşmənlə son nəfəsinə qədər döyüşüb həlak olmuş vətənin dəyanətli oğullarındandır.

AQŞİN ərəb.

aqçin sözündəndir. Qeyd etmək lazımdır ki, dilçilikdə Aqşin adının etimologiyası barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur. B.Abdullayevə görə, ağtəhər, ağ kimi, ağüzlü, ağçöhrəli mənasındadır.

Yəni Aqşin şəxs adı gözəllik anlamını ifadə edir. Aqşin şəxs adı ilə əlaqədar M.Adilov və A.Paşayev ağ sözünün böyük, çin sözünün qurd mənasında olduğunu göstərirlər. Bu da qədim türk antroponimikasında qurda tapınma, qurda inam ilə əlaqədar antroponimik vahidlərlə bir sistem təşkil edir. Bir çox

ALAY azərb.

alay camaat, kütlə, böyük dəstə, izdiham, çoxlu adam deməkdir. Alay kişi adı bəzi mənbələrdə nədənsə “almaq” feili ilə əlaqələndirilir. Türk dillərində əsgəri hissələrdə “bölüm”, “dasta” alay adlanır. Şəxs adı Alay adı da həmin sözlə əlaqədardır.

Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda orta əsrlərdən hərbi xidmətlə bağlı müəyyən adlar mövcuddur: Yüzbaşı (bax: ad – YÜZBAŞ), Minbaşı (bax: ad – MİNBAŞ), Alay və s. Alay sözü türk dillərinin hamısında mövcud olmuşdur. Ərəb dilinə keçən hərbi türkizmlərdəndir. Ərəb dilində alay sözü bu gün azacıq səs dəyişməsinə məruz qaldığından, başqa sözlə, reseptor dilin fonetik qanunlarına uyğunlaşıb səs cildini dəyişdiyindən alay formasında olub, hərbi sahədə mövcud hərbi türkizmlər sırasındadır. Bu gün Azərbaycanda Alay adına orta və yaşlı nəslin nümayəndələri arasında təsadüfi də olsa rast gəlinir. Yüzbaşı,Minbaşı və s. kimi adlar isə tam əminliklə demək olar ki, tam unudulmuş şəxs adlarıdır, yalnız soyadlarda yaşayır. Azərbaycan dilində qoşun hissələrindən birinin adını ifadə edən alay sözü bu gün də hərbi termin olaraq işlənir. Bu adın izahı ilə bağlı digər mənbələrdə göstərilir ki, Alay kişi adı əvvəllər Miralay, yəni alay başçısı (Əmiri-Alay) rütbəsinin kiçildilmiş biçimi olub, sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

ALƏM ərəb.

alam sözünün dilimizdə bir neçə anlamı var: 1. Kainat, dünya; 2. Varlıq, mövcudat. 3. Xalq, cəmiyyət, el, insanlar. 4. Maraqlı olan, cazibəli, diqqətçəkən.

Məsələn, dilimizdə belə bir ifadə var: Görmamisan na alamdir! Yəni haqqında bəhs edilənin bir aləm olduğu – çox maraqlı, diqqətçəkən, cazibədar, düşündürücü, həddindən artıq gözəl olduğu anlamına gəlir. Aləm şəxs adı da sözün qeyd etdiyimiz dördüncü mənası ilə əlaqədardır. Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Aləm həm də mürəkkəb kişi və qadın adlarının tərkibində çıxış edir.

ALƏMDAR ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Alam adı və fars. dar sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALƏMŞAD ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Alam adı və erkən dövrlərdə türklərdə mövcud olmuş çad titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALƏMŞAH ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Alam adı və fars. arxaikləşmiş çah titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALXAN

ALXAS ərəb.

al-xass sözündəndir, ali, yüksək, xüsusi, üstün, bənzərsiz, ali keyfiyyətlərə malik olan, ayrıca hala sahib olan mənasındadır.

Buna baxmayaraq, türk dillərində müxtəlif mənalarda işlədilir. Məsələn, çox şey arzulayan, nadinc, bərk tutan və s. Alxas şəxs adı ali, xüsusi, üstün keyfiyyətlərə malik olan (adam) mənasındadır.

ALXAZ

ALI ərəb.

ali sözündəndir. Ali (bax: ad – ƏLİ) adının Azərbaycan dilindəki variantıdır.

Əli adının ərəbcə tələffüzü daha çox Alıya yaxındır, bu gün də bir çox bölgələrimizdə Əli adı Alı kimi tələffüz olunur. Alı şəxs adı dastanlarımızda da yer almışdır. Hamısında da igid insanların adı kimi təqdim edilir. Etiraf etmək lazımdır ki, Alı adını eşidən kimi nədənsə ilk növbədə “Koroğlu” dastanı yada düşür. Dastanın birinci qolundan sonra Alı kişinin oğlu cəsur Rövşən “Koroğlu”, yəni kor kişinin oğlu adı ilə çağırılsa da, başqa sözlə, daha qəhrəmanın atası Alı kişinin adı çəkilməsə də, Alı adını eşidən kimi Koroğlunun atası xatırlanır. Mənbələrdə “al”, “alu” sözləri ilə əlaqələndirilir. Bəzi sözlərin qarşısında “al” işlənilməklə parlaqlıq ifadə olunur: alyanaqlı, alqırmızı və s. Bəzi dilçilərin fikrincə, aldatmaq feilinin əsasında duran “al” sözü də bədii ədəbiyyatda yalan, hiylə mənasındadır. Al ana bir mifoloji obraz kimi məlumdur. Alu, yəni alça sözü ilə də əlaqələndirilir. Məhz bu səbəbdən bir sıra mənbələrdə Alı şəxs adının albuxara, yəni Buxara gavalısı sözü ilə bağlılığı göstərilir. Alı şəxs adı ali, üstün olan mənasındadır. Alı kişi adı Azərbaycanda XX əsrin ortalarına qədər geniş yayılmış şəxs adlarından olmuşdur. Adın daşıyıcıları arasında XIX əsrdə aşıq ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olmuş Aşıq Alının (1801-1911) şöhrəti hələ sağlığında Türkiyəyə, İrana, Dağıstan ellərinə yayılmışdı. XX əsrdə adın məşhur daşıyıcılarından “İlin ən yaxşı jurnalisti”, “Qızıl qələm” mükafatları laureatı, I Qarabağ müharibəsində ən qaynar nöqtələrdə reportajlar hazırlamaqdan çəkinməyən jurnalist Alı Mustafayevi (1952-1991) qeyd etmək olar. 20 noyabr 1991-ci ildə döyüş bölgələrinə növbəti reportaj hazırlamağa gedən fədakar jurnalistin olduğu hərbi vertolyot işğalçı erməni silahlıları tərəfindən vuruldu. Bir çox hökumət nümayəndələrinin də olduğu hərbi vertolyotda həlak olanlar arasında Alı Mustafayev də var idi. Ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilmişdir.

ALIPAŞA

ALIŞ ərəb.

Alı adının oxşama, əzizləmə məzmunlu variantıdır.

Azərbaycan antroponimikasında -ç sonluğunun əlavə edilməsi ilə formalaşmış kifayət qədər qadın və kişi adı mövcuddur. Məsələn, Ataş, Balaş, Nənəş və s. Alış adı da, ehtimal ki, bu yolla yaranmışdır. Beləliklə də müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmiş, sonradan məişətimizdə geniş yayılmışdır. Bəzi lüğətlərdə fars dilindəki alış sözü ilə, yəni almaq işi, almaqla bağlı, qəbul mənasında olduğu barədə fikirlərə də rast gəlinir. Bu fikirləri də tam kənar etmək olmaz. Soyad kimi də formalaşmışdır. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Alış bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ALIŞAN azərb.

alıçan sözü alışmaq feilindəndir, yəni od tutan, alışıb yanan mənasındadır.

Lakin bəzi mənbələrdə Alışan adının “ali” və “nişan” sözlərinin birləşməsindən yaranmış bir tituldan formalaşması kimi məlumatlara da rast gəlinir. Sonradan Alinişan adındakı -ni şəkilçisinin düşməsi səbəbindən adın Alış kimi formalaşdığı göstərilir. Ehtimal ki, bu fikirləri də tam kənar etmək olmaz. Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, dilimizin şəxs adları sistemində parça adlarından formalaşmış antroponimlərə də rast gəlinir. Azərbaycanda VI-IX əsrlərdən başlayaraq XX əsrə qədər istehsal olunan məşhur parçalardan olan alaca parça növü xalq arasında həm də “al”, “ala”, “alışan” adı ilə tanınırdı. Əsasən yundan, ipəkdən toxunmuş bu parça növü kətan hörüklü, sıx toxunuşlu, möhkəm və davamlı qədim toxumalardandır. Adın parça adından olması ehtimalı da var. Çünki Alışan məişətimizdə qədim şəxs adları sırasındadır. Fikrimizcə, Alışan adının alışmaq feili ilə əlaqəsi daha inandırıcı görünür. Lakin adın parça adı ilə əlaqədar olması ehtimalını da tam inkar etmək olmaz. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Alışan bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ALIŞAR azərb.

alıçar sözündən, alışmaq (qeyri-qəti gəl. zam. ş.) feilindəndir, yəni od tutmaq, alışıb yanmaq mənasındadır.