Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

Həsənba- ba (bax: ad – HƏSƏN; BABA) kişi adı Həsən baba mənasındadır.

Həsənbala (bax: ad – BALAHƏSƏN) kişi adı kiçik Həsən, balaca Həsən anlamındadır.

Həsəndayı (bax: ad – ƏSƏN; DAYI) kişi adı Həsən dayı mənasındadır.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hasan və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. İslam tarixində xüsusi yeri olan 2 məşhur şəxsiyyətin adından olan Həsənəli (bax: ad – HƏSƏN; ƏLİ) kişi adı gözəl, xeyirxah işlər sahibi Əli anlamını ifadə edir.

Adın təhrif olunmuş forması Həsənalı da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Adın daşıyıcılarından İrəvan xanlığının tarixində Həsənəli xan Ziyadlı Qacarın xanlıq dövrü 1783-1784-cü illərə təsadüf edir. Daha bir görkəmli şəxsiyyət – Həsənəli xan Qaradaği (1848-1929) Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər ziyalısı, şair, pedaqoq, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, filoloq, tarixçi, xəttat, teatr xadimi olmuşdur. Bəzi mənbələrdə soyadı Qaradağski kimi qeyd edilən maarifpərvər ziyalının şagirdləri arasında mədəniyyət tariximizdə nəşhur şəxslərdən olan Zülfüqar Hacıbəyov, Cəlil bəy Bağdadbəyovun adlarını çəkmək olar. Həsənəli xan təşkil etdiyi məşğələlərin əsas qayəsi uşaqları Qori Müəllimlər Seminariyasına hazırlamaq olmuşdu. 1881-ci ildə Qori seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin müdiri A.O.Çernyayevskinin Tiflisə ana dilində dərslik tərtib etmək kimi bir məsələ ilə bağlı dəvət etdiyi azərbaycanlı ziyalılar arasında Həsənəli xan da var idi. Onun öz məktəbində dərs prosesində istifadə etdiyi şeir nümunələri tərtib olunacaq ilk əsaslı Azərbaycan dərsliyinə salınmalı idi. Beləliklə, 1882-ci ildə I hissəsi, 1888-ci ildə isə II hissəsi nəşr edilən “Vətən dili” dərsliyində Həsənəli xan Qaradağskinin müəllifi olduğu on bir, tərcümə etdiyi iyirmi üç şeir özünə yer tapdı. Bu həmin “Vətən dili” dərsliyidir ki, qırx ilə yaxın bir dövrdə Azərbaycan məktəblərində əsas dərs vəsaiti olmuşdu.

Bax: Həsənalı.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hasan və arxaikləşmiş Qulu adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Həsənqulu (bax: ad – HƏSƏN; QULU) kişi adı Həsənə qulluq edən,yaxın olan kimsə mənasındadır.

Adın daşıyıcılarından 1988-ci ildə başlayan Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Respublikasının torpaqlarının erməni işğalçılarından müdafiə edilməsində göstərdiyi xüsusi xidmətlərə, şəxsi igidlik və şücaətlərə görə Həsənqulu Qasımov (Həsən Qorxmaz) “Azərbaycan Bayrağı” ordeni ilə təltif edilmişdir.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Həsən və azərb. arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Həsənxan (bax: ad – HƏSƏN; XAN) kişi adı Həsən xan anlamını ifadə edir.

Azərbaycanda Həsənxan adı ilə əlaqədar yer adları da məlumdur. Qax rayonunun Qaxbaş kəndinin yaxınlığında, Kürmükçay yatağının sağında inşa tarixi XIX əsrin ikinci yarısına aid edilən, tikintisində çaydaşı və əhəng məhlulundan istifadə edilən, bürclərdən və qala divarlarından ibarət Həsənxan qalası yerləşir.

Həsənpaşa (bax: ad – HƏSƏN; PAŞA) kişi adı baş ağa Həsən, Həsən paşa anlamlarını ifadə edir.

Bax: Həşəmət.

XX əsrin əvvəllərindən məlum olmayan səbəblərdən rəsmi sənədlərdə Xəyyat adı Həyat kimi qeyd edilmişdir, müvafiq olaraq Xəyyadadə, Xəyyatlı, Xəyyatov soyadları da Həyadadə, Həyatlı, Həyatov kimi dəyişilmişdir. Aşıq Xəyyat Mirzə məhz dərzi olduğuna görə özünə Xəyyat təxəllüsü götürmüşdü. Azərbaycan antroponimikasında Həyat müştərək şəxs adları sırasındadır. 1937-ci ildə görkəmli yazıçı Mirzə İbrahimovun “Həyat” əsərinin səhnəyə qoyulmasından sonra əsərin qadın qəhrəmanının – Həyatın (bax: qadın adı – HƏYAT) adının qızlara verilməsi məişətimizdə Həyat kişi adının nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması ilə nəticələnmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Həyat bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

Habil (bax: ad – HABİL) kişi adının təhrif olunmuş biçimidir.

Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Bu gün Həvil kişi adı ilə yanaşı Həvilov, Həvilzadə, Həvilli soyadları da mövcuddur.