Словари
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
HAMİ ərəb.
hami sözündəndir. Azərbaycan dilində hami ümumişlək sözlərdən olub, əsasən, iki mənada işlənir: 1. Birini himayə edən, himayəsi altına alan, qoruyan; himayəçi, havadar, arxa; 2. Birisinə və ya bir təşkilata hamilik edən adam və ya təşkilat. Hami kişi adı da arxa, dayaq mənalarını ifadə edir.
Bu gün ərəb dünyasında, eləcə də türk xalqlarının məişətində geniş yayılmış Hami şəxs adı, həmçinin addan ənənəvi yolla yaranmış Hamiyə qadın adı geniş yayılmışdır. Məişətimizdə Hami kişi adı köhnəlmiş şəxs adlarından olsa da, addan ənənəvi yolla düzəlmiş Hamiyə (bax: ad – HAMİYƏ) qadın adına hələ də təsadüf edilir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHAMİD ərəb.
hamid sözündəndir. Hamid kişi adı şükür edən mənasını ifadə edən, Tanrının məlum 99 adından olan əl-Hamidlə əlaqədardır.
Bu gün ərəb dünyasında, Şərqdə, türk xalqlarında olduğu kimi, Azərbaycanda Hamid, eləcə də Abdulhamid (bax: ad – AB- DULHAMİD), Əbdülhəmid (bax: ad – ƏBDÜLHƏMİD) şəklində geniş yayılmış kişi adlarındandır. Qeyd etmək lazımdır ki, Hamid ərəblərdə həm kişi adı, həm də soyad kimi işlənir. Müasir dövrdə bu adın və soyadın daşıyıcıları arasında Əfqanıstan Respublikasının Prezidenti olmuş Hamid Kərzai, İraqda tanınmış siyasi xadim Musa Hamid, özbək şairi Musa Hamid Can, Amerikanın məşhur futbolçusu Bill Hamid və başqalarını göstərmək olar. Dilimizin ahəng qanununa uyğun dəyişmiş forması Həmid də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Bu gün məişətimizdə ad yalnız Həmid şəklindədir. Adın daşıyıcılarından görkəmli ədəbiyyatşünas alim, akademik, professor, Əməkdar Elm Xadimi Həmid Araslı (1909-1983) Nizami, Xaqani, Şirvani, Füzuli, Nəsimi, Saib Təbrizi, Nəvai, Xətai, Vaqif, Vidadi və bir sıra başqa görkəmli şəxsiyyətlərin həyat və yaradıcılığından bəhs edən 500-dən artıq əsərin müəllifidir. Əsərləri hələ sağlığında ingilis, rus, ərəb, fransız, türk və özbək dillərinə tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHAMİL ərəb.
hamil sözündəndir.
Müasir Azərbaycan dilində arxaikləşmiş sözlər sırasında olan hamil dilimizdə əsasən yüklü, yüklənmiş, üzərində olan, daşıyan, götürən, həmçinin sahib, yiyə mənalarını ifadə edir. Azərbaycan antroponimikasında unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHAMLET ing.
hamlet sözündən olub, dilimizə tərcümədə ev, kənd, həmçinin hər şeyə şübhə ilə yanaşan, cəld və qəti hərəkət etməyi bacarmayan mənasındadır.
İngilis dilində adın Hamlin, Hamlyn variantları da mövcuddur. Məlum olduğu kimi, Hamlet şəxs adı U. Şekspirin məşhur “Hamlet” faciəsinin qəhrəmanının adındandır. Əsər XX əsrin otuzuncu illərindən keçmiş sovet məkanında tamaşaya qoyulduğu andan çox sevilmişdi. Əsərin əsas qəhrəmanına – Hamlet surətinə olan sonsuz rəğbət keçmiş Sovet İttifaqında da Hamlet adının populyarlaşmasına səbəb oldu. Cənubi Qafqazın hər üç respublikasında yaşayan xalqların məişətinə Hamlet adı həmin dövrdə daxil olmuş, az bir zamanda geniş yayılmışdı. Ümumiyyətlə, ötən əsrdə U.Şekspir yaradıcılığına məhəbbət dramaturqun yaradıcılığında yer almış bir çox şəxs adlarının Azəbaycan dilində işlənməsinə səbəb olmuşdu. Maqbet (bax: ad – MAQ- BET), Ofeliya (bax: ad – OFELİYA), Amaliya (bax: ad – AMALİYA) və başqa adlar da bu günə kimi məişətimizdə geniş yayılmış şəxs adlarındandır. Azərbaycanda Hamlet adının məşhur daşıyıcılarından teatr və kino aktyorları Hamlet Qurbanov (1938-1995), Hamlet Xanızadə (1941-1990), riyaziyyatçı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, yazıçı, publisist, tərcüməçi, elm, mədəniyyət və təhsil tarixi mütəxəssisi, ədəbiyyat, dilçilik, fəlsəfə və tarixə dair əsərlərin müəllifi Hamlet İsaxanlı (İsayev; 1948) da Azərbaycanda adın məşhur daşıyıcıları arasındadır. XX əsrin yetmişinci illərindən artıq Hamlet kişi adı populyarlığını itirməyə başladı. Lakin Cənubi Qafqazın digər iki respublikasında bu gün də Hamlet adı populyarlığını saxlamış antroponimlər sırasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHARİS ərəb.
haris sözündəndir. Haris sözü dilimizin fonetik qanunlarına uyğun dəyişib həris şəklinə düşsə də, kişi adı olaraq Haris biçimindədir.
Müasir Azərbaycan dilində həris ümumişlək sözlərdəndir. Haris kişi adı bir şeyə həddindən artıq can atan, ona aludə olan, onun düşkünü olan, gözü doymaz, düşkün (nəyə isə), həmçinin qoruyan, saxlayan, keşik çəkən, keşikçi anlamlarını ifadə edir. Ərəb dünyasında olduğu kimi, türk xalqlarının məişətində də geniş yayılmış şəxs adlarından olsa da, Azərbaycanda unudulmaqda olan kişi adları sırasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHARUN ərəb.
harun sözündən olub, dilimizdə sərvət sahibi, varlı, dövlətli, inadkar, inad anlamlarını ifadə edir.
Müqəddəs kitab “Quran”da adı çəkilən iyirmi beş peyğəmbərdən biri də Harundur. İslamda Həzrət Musanın böyük qardaşı kimi təqdim edilir. Harun ərəblərdə olduğu kimi, türk xalqlarının məişətində də geniş yayılmış antroponimlərdəndir. Adın daşıyıcıları arasında tarixi şəxsiyyətlərdən olmuş Abbasilər sülaləsinin xəlifəsi Harun (əsl adıdır) ər-Rəşid (fəxri addır) qardaşı əl-Hadinin ölümündən sonra (14 sentyabr 786-cı il) xilafəti ələ keçirmişdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHASİL ərəb.
hasil sözündəndir. Azərbaycan dilində hüsula gələn, ortaya çıxan, hər hansısa bir fəaliyyətin nəticəsi kimi ortaya çıxan, bitən, göyərən, vücuda gələn, nəticə, törəyən, məhsul mənalarındadır.
Həmçinin riyaziyyatda da vurma əməlinin nəticəsinə, alınan rəqəmə hasil deyilir. Hasil kişi adı ərəb məişətində geniş yayılmışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHAŞIM ərəb.
haçım sözündəndir. Azərbaycan dilində hörmətli, möhtəşəm, möhtərəm mənalarını ifadə edir.
Türkiyə türklərində də, digər türk xalqlarının məişətində də ərəblərdən alınma Haşım şəxs adı geniş yayılmışdır. Haşım kişi adı əsrlərdən bəri dilimizdə populyarlığını saxlamış antroponimlərdən hesab edilir. Azərbaycanda adın daşıyıcıları arasında tanınmış ziyalılar olmuşdur. Əməkdar Artist, müğənni Haşım Kələntərli (1899-1987), tanınmış ziyalı, müəllim, publisist, yazıçı və tərcüməçi Mir Haşım Vəzirov (1867-1916) və b. Mir Haşım Vəzirov Şuşada müsəlman-rus məktəbinin direktoru işləməklə yanaşı şəhər bələdiyyə idarəsinə qlasnı seçilmiş ictimai həyatda baş verən hadisələrin də fəal iştirakçısı olmuşdur. Millətinin təəssübkeşi kimi tanınan ziyalı 1905-1906-cı illərdə erməni millətçilərinə qarşı mübarizəsinə görə Şuşadan Stavropola sürgün edilmişdi. Xəstəliyi ilə əlaqədar Şuşaya dönməsinə icazə veriləndən sonra qəzetlərdə jurnalistlik fəaliyyətini davam etdirmişdi. Yazıçılıq fəaliyyətində köhnəliyi, ailə-məişət məsələlərində xəstə əhvali-ruhiyyələri gülüş obyekti seçən Mir Haşım Vəzirov rus dilindən çoxlu sayda tərcümələr etmişdir, Şekspirin məşhur əsəri olan “Otello”nun ilk tərcüməsi də ona məxsusdur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHAŞİM ərəb.
haçim sözündən olub, əzən, qıran, parçalayan, dağıdan mənasındadır.
Azərbaycanda, əsasən, Həşim formasında rast gəlinir. Tarixdən məlum olduğu kimi, Bəni-Haşim çox nüfuzlu nəsillərdən hesab edilən Məhəmməd Peyğəmbərin mənsub olduğu nəslin (Məhəmmədin üçüncü babasının adı Haşim olmuşdur) adındandır. Çox zəngin və nüfuzlu şəxs olmuş Haşim ibn Abd Manaf aclıq illərində Fələstinə un almaga getmiş, aldığı xeyli miqdarda unu Məkkəyə gətirmiş, çörək bişirtdirib, uzun müddətdən bəri ac qalmış insanların mədəsinə ağırlıq düşməsin deyə həmin çörəyi mal ətinin suyunda hazırlatdırdığı sulu xörəyin içinə doğrayaraq əzib ac insanları doyurubmuş. Buna görə də ona Haşim (əzən, qıran, parçalayan) adı verilibmiş. Haşimin ictimai həyatda da fəal işlər gördüyü məlumdur. Öz dövründə qonşu ölkələrlə yüksək səviyyədə əlaqələr qurmuşdu. Yay aylarında Yəmənə, qışda Suriyaya gedirmiş. Azərbaycanda Həşim kişi adına gənc nəsil arasında təsadüf edilməsə də, orta və yaşlı nəsil arasında adın daşıyıcılarına kifayət qədər rast gəlinir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHATƏM ərəb.
hatam sözündəndir. Hatəm Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar kişi adları sırasındadır.
Hatəm kişi adı ilə əlaqədar müasir Azərbaycan dilində mövcud “Adəmdən Hatəmədək” ümumişlək ifadə antroponimlər vasitəsilə yaranmışdır. “Qurani-Kərim”in ayələrinə əsaslanaraq demək olar ki, Yer üzünə gələn ilk insan və ilk peyğəmbər Adəm olmuşdur. Adəm və Həvvadan insan nəsli törəyib artmışdır. Hatəm isə sonuncu peyğəmbərin adındandır (ərəb dilində son, axır, sonuncu, axırıncı anlamına gəlir, dilimizdəki “xətm etmək”, yəni bitirmək, sona çatdırmaq ifadəsi buna sübutdur). “Adəmdən Hatəmədək” ifadəsi də başdan sona qədər, yaxud əvvəldən axıradək mənasında işlədilir. Hatəm kişi adı həm də əliaçıq, səxavətli, comərd adam kimi mənalandırılır. Bu, mənbələrdə Ərəbistanda Tai qəbiləsindən olmuş Hatəmin adı ilə əlaqələndirilir. Qeyd edilir ki, HatəmiTai VI-VII əsrlərdə yaşamış ərəb qəbilə başçısı və şair olmuşdur, həddən artıq səxavətli olduğuna görə adı xalq arasında deyimlərdə, atalar sözlərində, ifadələrdə və s. yer almışdır. Şərq əsatirində çox varlı, ürəyiyumşaq, əliaçıq olan əfsanəvi bir adamın adından olduğu barədə də məlumatlar vardır. Bu günə qədər Hatəmin adı Şərq ədəbiyyatında səxavət rəmzi kimi işlədilməkdədir. Azərbaycanda orta və yaşlı nəslin nümayəndələri arasında Hatəm kişi adına kifayət qədər rast gəlinir. Dilimizin fonetik qanunlarına uyğun Hətəm kimi tələffüz edilmiş, sonradan Hətəm adı da müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Adın daşıyıcılarından biri – 1853-cü ildə Qusarın Cağar kəndində anadan olmuş Qaçaq Hətəm çarizmin müstəmləkəçilik siyasətinə qarşı çıxmış və Azərbaycan Demokratik Respublikasını müdafiə etmək üçün dəfələrlə XI Qırmızı Ordunun dəstələri ilə fədakarcasına döyüşmüşdür.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiHATƏMXAN ərəb.
Hatam adı və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Hatəmxan (bax: ad – HATƏM; XAN) kişi adı səxavətli rəhbər, səxavətli başçı anlamındadır.
M.F.Axundzadənin “Hekayəti-Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli Şah cadükuni məşhur” əsərində Hatəmxan ağa əsas surətlərdən birinin adıdır. Adın təhrif olunmuş forması Hətəmxan da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti