Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
çarparə
fars. çahar parə – dörd parça, dörd hissə
XIX əsrdən etibarən Azərbaycan poeziyasında yer alan və o qədər də geniş yayılmayan şeir şəkillərindən biri.
Ç.-nin quruluşu 4 misralı bəndlərə əsaslanır. 10 hecadan ibarət hər misrası iki bərabər (beşhecalı) yarımmisraya bölünür. Bəzən yarımmisralar da öz aralarında qafiyələnir. Ç.-lər öz ritmikliyi, oynaqlığı, təqtilərin ideal proporsionallığı ilə seçilir. Ç.-nin klassik nümunələrini Azərbaycan poeziyasında Seyid Әbülqasim Nəbati yaradıb. XIX əsr Azərbaycan şairlərindən Seyid Nigarinin Ç.-sindən bir bənd:
Çəkmişəm cəfa, eylə bir vəfa,
Səndə əl əta, can sənə fəda,
Rahi-mehirdə zarü-binəva,
Tarikül-vətən bir mənəm, mənəm.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiçastuşka
Əsasən, rus ədəbiyyatına məxsus birbəndlik lirik folklor janrı.
Müxtəlif mövzularda olur: siyasi, sosial, ailə, məhəbbət, məişət, satirik, əmək, mənzərə və s. Әn yaxşı nümunələri çox ahəngdar, oynaq, şux, sadə üslubda olur. Əsasən, kənd gənclərinin akkordeonun müşayiəti ilə ifa etdiyi bu janr bəzən adi mənzum əsər kimi də oxunur.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiçingiznamə
Monqol hökmdarı Çingiz xan və onun əcdadlarından bəhs edən xalq dastanlarının ümumi adı.
Orta Asiya və monqol ədəbiyyatında daha geniş yayılıb. Ç.-lərdə Çingiz xanın ədalətindən, səfərlərindən, hərbi şücaətlərindən bəhs olunur. XVI əsrdə Qızıl Orda sarayında Ötemiş Hacı tərəfindən yazılmış “Çingiznamə” Azərbaycanda çap edilib. Cığatay türkcəsində yazılmış bu kitabda Çingiz xanın dövləti idarəetmə yolları və hakimiyyəti qələmə alınıb.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidadaizm
1916–1922-ci illərdə Qərbi Avropa ədəbiyyatı və incəsənətində mövcud olmuş modernist cərəyan.
D. cərəyanının banisi şair Tristan Tsara 1918-ci ildə bu sözün mənşəyi haqqında yazırdı: “Kru adlı zənci qəbiləsinin dilində dada müqəddəs inəyin quyruğu mənasını verir. İtaliyanın bəzi vilayətlərində bu sözlə uşaqlar üçün taxta at oyuncağını adlandırırlar. Rus dilində isə da, da – bəli, bəli deməkdir. “Dada” sözü uşaq qığıltısını bildirən təqlidi söz kimi də qəbul edilə bilər. Beləliklə, bu sözün mahiyyətində mənasızlıq durur ki, o da D. cərəyanını çox yaxşı səciyyələndirir”. D. İsveçrədə anarxist təbiətli yaradıcı ziyalılar mühitində meydana gəlib, sonradan digər Avropa ölkələrinə də yayılıb. Dadaistlərin fikrincə, I Dünya müharibəsinin yaratdığı zülm və qəddarlıq bu dünyada həyatın mənasızlığını bariz şəkildə ortaya qoyub. Onlar iddia edirdilər ki, məntiq və rasionallıq dünyada müharibələrin və konfliktlərin əsas səbəbidir. Ona görə də D.-in əsas prinsipləri irrasionallıq, sistemsizlik, ədəbiyyat və incəsənətdə hər cür standart və kanonların rədd edilməsidir. Bu etiraz dadaistlərin əsərlərini, adətən, özbaşınalığa, anarxizmə çevirirdi. 1922-ci ildən sonra D. Fransada sürrealizmlə, Almaniyada ekspressionizmlə əvəz olunub.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidaktil
yun. daktilos – barmaq, barmağın üç bükümdən ibarət olması və birinci bükümün daha uzun olması nəzərdə tutulur
Antik poeziyada və rus şeirində vurğusu 1-ci hecaya düşməklə üçhecalı bölgüyə əsaslanan şeir ölçüsü.
D. ilə yazılmış şeirlərin hər misrasında 2-4 D. stopası olur; məs.: Тучки небесные, вечные странники (M.Y.Lermontov).
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidayna
Litva və latış xalq mahnılarının ən qədim forması.
D.-da sadə latış kəndlisinin həyatı, məişəti, əməyi (bağbanlıq, balıqçılıq və s.) öz ifadəsini tapıb. Bu janrda yaranmış mahnılarda latış xalqının azadlıq və istiqlaliyyət uğrunda yadelli qəsbkarlara qarşı mübarizəsi də geniş yer tutur. Adətən, dördmisralıq qafiyələnən (bəzən də qafiyəsiz) bəndlərdən ibarət olur.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətidedim-dedi
Lirik qəhrəmanla sevgilisi arasında dialoq şəklində qurulmuş şeir forması.
Ədəbiyyatımızda həm əruz, həm də heca vəznində D-D.-lər yazılıb. Ə.Vahidin “Eyləmisən” qəzəli əruz vəznində D-D.-nin ən yaxşı nümunələrindəndir:
Dedim: – Ey qönçədəhan, könlümü qan eyləmisən,
Dedi: – Bica yerə eşqimdə fəğan eyləmisən. (Ə.Vahid)
Aşıq ədəbiyyatında qoşma şəklində D-D. nümunələri var:
Dedim: Xəstələrin can dərmanısan,
Dedi: Aşiqlərin kərəm kanısan.
Dedim: Ay qız, mənim adım tanısan,
Əzəldən bilirəm Alısan, – dedi. (Aşıq Alı)
Bəzi ədəbiyyatşünaslar D-D.-ni daxili deyişmə də adlandırırlar.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti