Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
sәyahәtnamә
Müәyyәn bir sәyahәti әks etdirәn epik әsәr; yol qeydləri.
Səyahətnaməlәrdә zәngin faktik materialla bir sırada yazıçının şәxsi müşahidәlәrinә, onun müxtәlif problemlәr haqqındakı mülahizә vә qәnaətlәrinә dә geniş yer verilir. Әhvalat birinci şәxsin dilindәn, bir çox hallarda gündәlik şәklindә verilir. A.Puşkinin “Әrzuruma sәyahәt”, Zeynalabdin Marağalının “İbrahimbәyin sәyahәtnamәsi” әsәrlәrini səyahətnaməyə misal göstәrmәk olar.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisıra sayları
Sayılan əşyaların sırasını göstərməyə xidmət edən saylar: birinci sinif, axırıncı mərtəbə.
Sıra sayları, əsasən, neçənci?, mətndə isə bəzən hansı? sualına cavab verir. Müəyyən miqdar saylarına, əvvəl, axır, son sözlərinə və filan əvəzliyinə -ıncı4 şəkilçisi artırmaqla yaranır: ikinci, axırıncı, sonuncu. Sonu saitlə bitən sözlərdə -ncı4 kimi yazılır: yeddinci, altıncı. Sıra saylarının müxtəlif yazı formaları var: birinci; 1-ci; 1.; 1); I. Azərbaycan dilində müəyyən miqdar sayları ərəb rəqəmləri ilə yazılır (5, 10, 15). Lakin sıra sayları həm ərəb, həm də Roma rəqəmləri ilə yazılır: V − 5-ci, X – 10-cu, L − 50-ci, C − 100-cü, D − 500-cü, M − 1000-ci, DCCC − 800-cü, CDXXXIX − 439-cu. Sıra saylarından sonra gələn isim həm təkdə, həm də cəmdə ola bilər: 10-cu sinif, 10-cu siniflər.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisifət
Ümumi qrammatik mənasına görə əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən, necə? nə cür? hansı? suallarından birinə cavab verən əsas nitq hissəsi.
Sifət əşyanın rəngini (qara, mavi), dadını (acı, turş), keyfiyyətini (yaxşı, ağıllı), görkəmini (kök, nurani), formasını (əyri, incə), həcmini (böyük, enli) və s.-ni bildirir. Əşya bildirən sözlə işləndikdə sifət heç bir qrammatik şəkilçi qəbul etmir: uca dağın zirvəsində, elmi kitablar. Sifət aid olduğu ismi itirdikdə isimləşir (substantivləşir) və bu zaman qrammatik şəkilçi qəbul edə bilir: Balacalar həssas olurlar. Morfoloji baxımdan sifət xüsusi dərəcə əlamətləri qəbul edə bilir: sapsarı, sarımtıl. Sifət isimləşmədiyi zaman təyin və ismi xəbər, isimləşdiyi zaman isə mübtəda, tamamlıq və ismi xəbər ola bilir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisifətin adi dərəcəsi
Heç bir dərəcə əlaməti qəbul etməmiş sifət.
Sifətin adi dərəcəsi əşyanın keyfiyyət və ya əlamətinin normada olduğunu bildirir. Azaltma və çoxaltma dərəcələri adi dərəcə əsasında formalaşır: sarı, yaşıl, qırmızı, kiçik və s. Adi dərəcənin xüsusi şəkilçisi yoxdur. Heç də bütün sifətlər dərəcənin morfoloji əlamətini qəbul edə bilmir, həmişə adi dərəcədə olur:
1. Düzəltmə və mürəkkəb sifətlərin əksəriyyəti: duzlu, sınıq, süzgün, daxili, güləyən, qaraqaş, qaragöz, qaraqabaq və s.
2. Bəzi sadə sifətlər: kal, qalın, mehriban, kar, ağır, kobud və s.
3. Alınma sifətlərin bir çoxu: etnik, fizioloji, tibbi və s.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisifətin azaltma dərəcəsi
Əşyada əlamət və keyfiyyətin adi dərəcəyə nisbətən az olduğunu bildirən dərəcə.
Azaltma dərəcəsi iki üsulla düzəlir: 1. Morfoloji üsulla. Bu üsulla yaranan sifətlər formaca dəyişir, yəni adi dərəcədə olan sifətlərə şəkilçilər artırılır: -sov: uzunsov, dəlisov; -şın: qaraşın, sarışın; -ımsov4: göyümsov, ağımsov; -ımtıl4 (-mtıl): sarımtıl, ağımtıl; -ımtraq4 (-mtraq): yaşılımtraq, sarımtraq; -raq2: yaxşıraq, gödərək; -yanız: qarayanız, sarıyanız. 2. Sintaktik üsulla. Bu üsulla yaranan sifətlərə başqa bir söz artırılır: təhər: qırmızıtəhər, qocatəhər; kəm: kəmşirin, kəmturş; ala: ala-çiy, ala-yarımçıq; açıq: açıq-sarı, açıq-qara və s. Təhər, kəm sözləri aid olduğu sifətlə bitişik, ala, açıq sözləri defislə yazılır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisifətin çoxaltma dərəcəsi
Əşyada əlamət və keyfiyyətin adi dərəcəyə nisbətən çox olduğunu bildirən dərəcə.
Çoxaltma dərəcəsi də iki üsulla yaranır: 1. Morfoloji üsulla. Adi dərəcədə olan sifətin sonuna -ca2 şəkilçisi artırılır: zorbaca, yaxşıca, qaraca, kiçikcə və s. Adi dərəcədə olan sifətin əvvəlinə onun ilk hecası artırılır, lakin bu zaman hecanın son samiti m, p, r, s samitlərindən biri ilə əvəz olunur. Əgər həmin heca saitlə bitirsə, bu samitlərdən biri sadəcə olaraq hecaya qoşulur: gö-m-göy, do-s-doğma, qı-p-qırmızı, tə-r-təmiz. 2. Sintaktik üsulla. Adi dərəcədə olan sifətlərin əvvəlinə çox, lap, daha, ən, olduqca, zil ədatları, tünd sözü və ya düm hissəciyi artırılır: ən gözəl, lap qırmızı, zil qara, tünd-göy, dümağ.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisinekdoxa
Metonimiyanın bir növü: varlığın bir hissəsini və ya əlamətini bildirən sözün həmin varlığın adını əvəz etməsi.
Burada varlığın mahiyyətini əks etdirən, onun üçün rəmzi məna daşıyan hissə və ya əlamət nəzərdə tutulur. Novruz bayramında Keçəl və Kosa obrazlarının adları sinekdoxa əsasında yaranıb. Sinekdoxa ilə metonimiya kəskin fərqlənmir. “Azərbaycan” əvəzinə işlənən “Odlar yurdu” ifadəsi yalnız metonimiyadır, lakin “Rusiya dövləti” əvəzinə işlənən “Kreml” sözü metonimiya olmaqla yanaşı, həm də sinekdoxadır. Çoxluqdan birinin həmin çoxluğu adlandırması da sinekdoxa sayılır; məs.: “Dönməz geri Azərbaycan əsgəri” (Əli Kami).
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisinonim
yun. synonymos – eyniadlı
Yazılışı və deyilişi müxtəlif olan, lakin eyni və ya yaxın mənaları bildirən sözlər; məs.: ürək – qəlb; qoçaq – cəsur və s.
Sinonimlər eyni mənanı bildirsə də, heç də hər zaman nitqdə bir-birini əvəz edə bilmir. Məsələn, böyük, iri, yekə sinonimlərindən yalnız birincisini hadisə və ya sənətkar sözünə aid etmək mümkündür. Sinonimlər fikri daha dəqiq ifadə etməkdə mühüm rol oynayır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətisintaktik təhlil
Cümlənin üzvlərini, tipini və quruluşunu müəyyənləşdirmə baxımından təhlili.
Sadə cümlənin təhlili zamanı onun məqsəd və intonasiyaya görə növü, baş və ikincidərəcəli üzvlərin iştirakına görə növü müəyyənləşdirilir, cümlənin qrammatik əsası və ikincidərəcəli üzvləri, onların morfoloji ifadəsi göstərilir. Mürəkkəb cümlənin təhlili zamanı onun növü (tabeli, tabesiz), komponentlərinin əlaqələnmə vasitəsi müəyyənləşdirilir. Tabesiz mürəkkəb cümlələrin komponentləri arasında məna əlaqələri qeyd olunur. Tabeli mürəkkəb cümlələrdə baş və budaq cümlələr, budaq cümlənin hansı suala cavab verdiyi göstərilir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətislenq
Əhalinin müəyyən qrupu (daha çox gənclər) tərəfindən işlədilən söz və ifadələr.
Slenqlər tamamilə yeni leksik vahidlər (təkərə düşmək, ful, super və s.) və ya dilin lüğət tərkibində mövcud olan, lakin fərqli məna kəsb edən söz və ifadələr ola bilər (yeri var, efir, bomba).
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti