Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Orta əsrlərdə Qərbi Avropa trubadur poeziyasında yayılıb. 5-7 bənddən ibarətdir. Bütün bəndləri, adətən, eyni cür qafiyələnir. Bəndin son misrası o birilərə nisbətən qısa ölçüdə olur və koda adlanır. İtalyan poeziyasında K.-nın ən parlaq nümunələrini Dante və Petrarka yaradıb.

Həmçinin bax:

• sirventa

K. XVI–XVII əsrlərin ayrıcında İtaliyada meydana çıxıb və inkişafa başlayıb. K.-da mifoloji süjetlərdən, alleqoriyadan geniş istifadə olunur. Adətən, ariya və xor ifası ritorik nəsrlə növbələşir. Məzmunca odanı xatırladır.

2. Təntənəli ruhda bəstələnmiş irihəcmli vokal-instrumental əsər.

Lirik-epik xarakterə malik olan K., adətən, ariya və xor hissələrindən ibarətdir. Məsələn, C.Cahangirovun “Füzuli” K.-sında mənzum mətn – M.Füzulinin şeirləridir.

Üslubi fiqur: məntiqi baxımdan bir-birinə uyğun gəlməyən sözlərin birləşməsindən yaranan ifadə; alogizm.

Üslubi səhv sayılan K. bəzən danışıqda və ya bədii əsərdə komik effekt yaratmaq, nitqin bədii təsir gücünü artırmaq məqsədilə qəsdən işlədilir. Məsələn, rus yazıçıları Struqatski qardaşlarının əsərlərinin birində cəsarət və ağılın bir araya gəlmədiyinə işarə edən qəhrəman “Ağıllı cəsarət – kataxrezadır” söyləyir.

Həmçinin bax:

• leksik fiqurlar
• oksimoron

Bir şeyin mümkünsüzlüyünü ifadə edən frazeologizm.

Nümunə: dəvənin quyruğu yerə dəyəndə; keçi ağaca çıxanda.

Həmçinin bax:

• leksik fiqurlar
• kataxreza
• adinaton

Bu termini elmə ilk dəfə Aristotel (“Poetika”) gətirib. Fəlsəfədə, etikada, təbabətdə müxtəlif mənalar kəsb edir. Aristotelə görə, tamaşaçı faciəyə baxdığı zaman oradakı hadisələrdən təsirlənib həyəcan keçirir, faciə qəhrəmanına rəhm edir və onun taleyi qayğısına qalır. Bu hal tamaşaçını K.-ə gətirib çıxarır, yəni onun qəlbini təmizləyir, tərbiyə edir və ucaldır.

Avropada ilk K. nümunələrini XII əsrdə fransız şairi Jeu de Adam yaradıb. Sonetin dördmisralıq bəndlərini də K. adlandırırlar. Vəzn, qafiyə və mövzu baxımından müxtəlif olduğundan janr deyil, şeir şəkli, forması kimi qəbul olunub.

Həmçinin bax:

• birbəndli dördlüklər
• monostrofa

“Pətəknamə”, “pəpənamə” də adlanır. Bu şeirlər əruz vəznində yazılır və misradakı sözlərin ilk hecaları təkrar edilir: Bu bu bu gün gö gö gördüm yü yü yüzün dilbəra, / Ba ba baxdım kö kö könlüm olubdur ziya. (Abdi İmam)

Bax: aforizm.

Bax: qıfılbənd.

Həmçinin bax:

• bəbəkoyunu
• meydan tamaşaları
• qaragöz

Bax: kreollaşmış roman.

Dən üyüdülməsi ilə bağlı oxunan əmək nəğmələri.

Kirkirə dən üyütmək üçün yastı və dairəvi formada düzəldilən alt və üst daşdan ibarət əmək alətidir. Üstdəki daşı fırlatmaqla iki daşın arasına tökülən dəni una çevirirdilər. K. da məhz bu əmək prosesi ilə bağlıdır.

Ha gumbuldar,

Hu gumbuldar,

Daş düşdü daş üstünə,

Sən də gəl aş üstünə.

Həmçinin bax:

• biblioqrafiya

K. tarix, ədəbiyyatşünaslıq, sənətşünaslıq, biblioqrafiya kimi elmlərlə bərabər, nəşriyyat, poliqrafiya, kağız emalı və s. sahələrlə sıx əlaqədardır. K.-ın əlyazma kitabının tarixi, kitab çapının tarixi, kitab sənəti, biblioqrafiya, kitab ticarətinin nəzəriyyə və praktikası və s. sahələri vardır. Azərbaycanda müstəqil bir elm kimi XX əsrdə formalaşıb.