Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Cümlədə inkarlıq mənasının yaranmasına  xid­mət edən ədatlar.

İnkar ədatları bunlardır: xeyr, yox, heç, heç də. Xeyr və yox ədatlarının işləndiyi cümlələrdə xəbər təsdiqdə ola bilsə də, heç və heç də ədatları işlənən zaman xəbər inkarda olur; məs.: Yox, mən özüm bu işin öhdə­sindən gəlməliyəm. Onun uğuruna heç inanmıram.

Şəxsin, əşyanın və ya onların əlamətinin varlığını inkar edən əvəzliklər: heç kim, heç kəs, heç hara, kimsə.

İnkar məzmunlu əvəzliklərin işləndiyi cüm­lələrdə xəbər həmişə inkarda işlənir. Kimsəsi yox oyada (bayatıdan). Heç yerə, heç yana mən tələsmirəm (S.Vurğun).

Tabesizlik bağlayıcılarının məna növ­lərindən biri: nə, nə də, nə də ki.

Bu bağlayıcılar feilləri bir-birinə bağlayanda -ma² inkar şəkilçisini, başqa nitq hissələrini bağlayarkən deyil, yox sözlərini əvəz edir. İnkar bağlayıcıları işlədilən cümlənin xəbəri təsdiqdə olur; məs.: Pərişanlıq zül­fün öz qaydasıdır, Nə badi-səbadan, nə şanədəndir (M.P.Vaqif). Nə ömrə acıyır, nə yaşa dünya (S.Vurğun).

Bax: inkar bağlayıcıları.

Bax: renessans.

İntriqa oxucunu əsərə cəlb edən, onda hadi­sə­lərin sonrakı gedişinə maraq oyadan vasitələrdən biridir. Әsərdə intriqa çox zaman surətlərin xarakter, məqsəd və ideya cəhətdən bir-birindən fərqli, ziddiyyətli olması nə­ticəsində yaranır. Lakin buradakı ziddiyyət və münaqişəni bədii konfliktlə eyniləşdirmək olmaz. Əsərdə intriqa konflikt olmadan da yarana bilər. Bəzən intriqa qəhrəmanın çətin vəziyyətə düşməsi, onun hər hansı məqsəd uğrunda mü­barizəyə qoşulması ilə yaranır. Məsələn, Robinzon Kruzonun kimsəsiz adaya düşməsi ilə intriqa yaranır. Oxucunu əsəri sona qədər oxumağa vadar edən də bu intriqadır: “Görəsən, qəhrəman bu adadan qurtula biləcəkmi?” İntriqa daha çox süjetli əsərlər üçün xarakterikdir.

Mübtəda cümlənin əvvəlində, xəbər sonunda işlənir. Tamamlıq və zərflik xəbər­dən əvvəl gəlir. Təyin isə aid olduğu üzvün əvvəlində işlənir. Bu ardıcıllıq pozularsa, inversiya yaranmış olur; məs.: Ged­i­rəm mən bu gün rayona. Bu cümlədə cümlə üzvlərinin düz­gün ardıcıllığını bərpa etsək, “Mən bu gün rayona ge­di­rəm” olar. Söz və ifadələrin inversiya yolu ilə yerdəyişməsi bədii dili daha güclü və təsirli edir. Bundan daha çox poe­ziyada ritm və qafiyə yaratmaq məqsədilə istifadə olunur.

İnsan qalıb özü ilə qarşı-qarşıya,

Ağıl qalıb xeyir ilə şər arasında. (M.Araz)

Müqayisə et: İnsan özü ilə qarşı-qarşıya qalıb. Ağıl xeyir ilə şər arasında qalıb.

Həmçinin bax:

• cümlədə söz sırası
• hiperbaton
• solesizm

Bax: kinayə.

İsimlər quruluşca sadə (kitab), düzəltmə (kitabxana) və mürəkkəb (taxtabiti) olur. Özünəməxsus cəhətlərindən digərləri isə ümumi – xüsusi, canlı – cansız, konkret – mücərrəd varlıqların adını bildir­mə­sidir. İsimlər morfoloji cəhətdən hal, mənsubiyyət, kəmiyyət şəkilçilərini qəbul edə bilir; bütün cümlə üzvləri vəzifəsində iştirak edə bilir.  Məsələn: torpaq (sadə, ümumi və konkret isim), Gəncə (xüsusi isim), düşüncə (düzəltmə, mücərrəd isim), ağaclar (cəm isim), aşsüzən (mürəkkəb isim) və s.

Həmçinin bax:

• ümumi isim
• tək isim
• toplu isim
• ismin halları

Əsas tərəfi adlarla (isim, sifət, say və əvəz­liklərlə) ifadə olunan söz birləşməsi.

İsmi birləşmələrin növləri bunlardır: I növ təyini söz birləşməsi (gözəl arzu), II növ təyini söz birləşməsi (söz ustası), III növ təyini söz birləşməsi (igidin taleyi) və qeyri-təyini ismi birləşmə (dodağında təbəssüm, vətənə sevgi). İsmi birləşmələr qu­ruluşca sadə və mürəkkəb olur. İki əsas nitq hissəsi ilə düzələnlər sadə (su maşını), üç və daha artıq əsas nitq hissəsi ilə düzələnlər isə mürəkkəb (vətənin igid əsgərləri) olur.

Həmçinin bax:

• feili birləşmə

Həmçinin bax:

• adlıq hal
• yiyəlik hal
• yönlük hal
• təsirlik hal
• yerlik hal
• çıxışlıq hal

Bax: kinayə.

Bax: metafor.