Словари
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti
ədat
Söz və ya cümlənin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsi.
Ədatların mənaca yeddi növü var: 1) qüvvətləndirici ədatlar: axı, ən, lap, daha, artıq, ha, -ca2, hətta, olduqca, da, də, ki, nə, necə, bir, belə; 2) dəqiqləşdirici ədatlar: elə, məhz, əsl; 3) məhdudlaşdırıcı ədatlar: yalnız, ancaq, tək, təkcə, bir, bircə; 4) sual ədatları: bəs, məgər, yəni, bəyəm, -mı4, ki; 5) əmr ədatları: di, qoy, bax, gör, gəl, gəlin, gəlsənə, ha, -sana2; 6) təsdiq və inkar ədatları: bəli, hə, xeyir, yox, heç, heç də; 7) arzu ədatları: kaş, kaş ki, təki, barı, gərək. Ədatı cümlədən çıxaranda məna dəyişikliyi baş vermir, lakin cümlənin emosionallığı zəifləyir; məs.: Tofiq də bizə qoşuldu. Hətta Tofiq də bizə qoşuldu.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbi dil
Müəyyən olunmuş fonetik, qrammatik və üslubi qaydalara tam riayət edən dil.
Ədəbi dil normalar sistemidir. Bədii əsərlərin dilində, adətən, bu normalar gözlənilir. Lakin müəyyən hallarda ədəbi dil normaları pozula bilər ki, bu da solesizm adlanır. Məsələn, şifahi xalq ədəbiyyatının akademik nəşrlərində ümumişlək olmayan məhəlli sözlərə, sözlərin orfoepik qaydalara uyğun yazılışına rast gəlmək mümkündür. Bundan əlavə, bədii əsərlərdə obrazları səciyyələndirmək üçün ədəbi dil normalarını pozan vasitəsiz nitqə yol verilir. Şeir dilində isə söz sırasının pozulması (inversiya) halları tez-tez baş verir.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbi məclis
Bədii zövqü, dünyagörüşü, yaradıcılığı baxımından yaxın olan sənətkarların şeir məclisi; ədəbi dərnək.
Ədəbi məclislər hələ antik dövrdə mövcud olub. Orta əsrlərdə Avropada “akademiya”, “salon”, “loja” adları ilə bir sıra ədəbi dərnəklər fəaliyyət göstərib. Onlardan fransız yazıçılarının “Parnas” ədəbi qrupu və ya Rusiyada yaranmış “Arzamas” dərnəyinin dünya ədəbiyyatı tarixində xüsusi yeri vardır. Şərqdə belə məclislərə, adətən, məliküş-şüəralar, dövrün məşhur sənətkarları rəhbərlik edirdi. Ədəbi məclisdə şairlər öz yeni əsərlərini oxuyur, şeir gecələri, deyişmələr keçirir, klassiklərin və müasirlərin əsərlərini birlikdə müzakirə edirdilər. Tiflisdə “Divani-hikmət”ə Mirzə Şəfi, Şuşada “Məclisi-üns”ə X.Natəvan, “Məclisi-xamuşan”a M.M.Nəvvab, Şamaxıda “Beytüs-Səfa”ya S.Ә.Şirvani, Ordubadda “Әncüməni-şüəra”ya M.Sidqi başçılıq edirdi.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbi məktəb
Öz yaradıcılıq üslubu ilə seçilən, sənət ənənələri yaradan və özündən sonra davam etdirilən ədəbi irs.
Bu baxımdan ədəbi məktəb bir sənətkara və bir çoxlarına aid ola bilir; məs.: Nizami, Füzuli, Sabir, Cavid, Vurğun, Puşkin, Höte, Lev Tolstoy ədəbi məktəbi və ya mollanəsrəddinçilərin mənsub olduğu realist ədəbi məktəb, yaxud füyuzatçıların mənsub olduğu romantik ədəbi məktəb və s.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbi növ
Bədii ədəbiyyatda həyat hadisələrinin təsviri üsuluna, bədii nitqin quruluşuna görə oxşar ədəbi əsərlər qrupu.
Həyat hadisələrini əks etdirmək baxımından bədii əsərlər üç ədəbi növə bölünür: lirik, epik və dramatik. Ədəbi növlərin bu ənənəvi bölgüsünü ilk dəfə Aristotel verib. Lirik növ qəhrəmanın daxili aləmini, ruhi vəziyyətini əks etdirir. Epik növdə olan əsərlər, əsasən, təhkiyə və ya təsvir əsasında hadisə, xarakter və onlar arasındakı münasibətlərdən bəhs edir. Dramatik növdə isə hadisələr qəhrəmanların dialoqu və monoloqu vasitəsilə əks olunur. Bu ədəbi növlər həm şifahi xalq ədəbiyyatında, həm də yazılı ədəbiyyatda var. Yazılı ədəbiyyatımız XIX əsrin ortalarına qədər yalnız lirik və epik növdə inkişaf edib. Dramatik növün əsasını M.F.Axundzadə 1850-ci ildə “Hekayəti-molla İbrahimxəlil kimyagər” komediyası ilə qoyub.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbi tənqid
Ədəbiyyatşünaslığın sahələrindən biri: bədii əsərin təhlili və qiymətləndirilməsi.
Ədəbiyyat tarixi və ədəbiyyat nəzəriyyəsindən fərqli olaraq ədəbi tənqid, əsasən, müasir ədəbi prosesi tədqiq edir, yeni nəşr və ya dərc olunan əsərlərə münasibət bildirir. Ədəbi tənqid dövrün fəlsəfi və estetik ideyaları ilə sıx bağlıdır. Hətta klassik əsərləri tədqiq edəndə belə ədəbi tənqid müasir həyatdan, ictimaiyyətin aktual problemlərindən çıxış edir. Ədəbi-tənqidi məqalələr həmişə tənqidi ruhda yazılmır. Bədii əsər haqqında rəy bildirmək, onun məzmun və ideya-bədii keyfiyyətlərini təhlil etməklə ədəbi tənqid əsəri başa düşməyə kömək edir və ədəbiyyat həvəskarları üçün bələdçi rolunu oynayır. Ədəbi tənqidin hər hansı əsər haqqında söz açması həmin əsərin müəyyən bədii dəyərə malik olmasının göstəricisi sayılır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbiyyat nəzəriyyəsi
Ədəbiyyatşünaslığın sahələrindən biri: bədii əsərlərin xüsusiyyətlərini, həyatı əksetdirmə prinsiplərini öyrənən elmi-ədəbi yaradıcılıq sahəsi.
Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin araşdırdığı məsələlər, əsasən, üç istiqamətə ayrılır: 1) gerçəkliyin əks etdirilməsində obrazlılıq; 2) bədii mətnin strukturu; 3) ədəbi proses. Birinci istiqamət bədii təsvir və ifadə vasitələrini, estetik ideal anlayışını əhatə edir. İkinci istiqamətə əsərin ideyası, mövzusu, kompozisiyası daxildir. Üçüncü istiqamət özündə ədəbi növləri, janrları, metod və cərəyanları birləşdirir. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi bədii ədəbiyyatın mahiyyətini, onun ictimai-mədəni prosesdə rolunu və əhəmiyyətini, bədii əsərin təhlili və qiymətləndirilməsi prinsiplərini müəyyənləşdirir, bədii yaradıcılığın inkişafını istiqamətləndirən qanunauyğunluqları araşdırır.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbiyyat tarixi
Ədəbiyyatşünaslığın sahələrindən biri: ədəbiyyatın qədim zamanlardan dövrümüzə qədər keçdiyi inkişaf yolunu, onun mərhələlərini öyrənən elmi-ədəbi yaradıcılıq sahəsi.
Ədəbiyyat tarixi ədəbi prosesləri tarixi kontekstdə tədqiq edir, ədiblərin yaradıcılığını dövrlər üzrə sistemləşdirir, onların milli və bəşəri əhəmiyyətini öyrənir. Azərbaycanda ədəbiyyat tarixinin əsası F.Köçərli tərəfindən qoyulub.
Həmçinin bax:
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiədəbiyyatşünaslıq
Bədii ədəbiyyatın yaranması, mahiyyəti və inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənən elm.
Ədəbiyyatşünaslıq elminin üç əsas sahəsi var: ədəbiyyat nəzəriyyəsi, ədəbiyyat tarixi və ədəbi tənqid. Bu üç sahə bir-biri ilə sıx bağlıdır və bir-birinin nailiyyətlərindən bəhrələnir. Azərbaycanda ədəbiyyatşünaslığın bir elm kimi nümunələrinə hələ orta əsrlərdə rast gəlinir. Bu sahədə ilk əsərlər təzkirə adlanan ədəbi məcmuələrdir. Bu məcmuələrdə yazıçılar haqqında bioqrafik məlumatlar verilir, onların yaradıcılığından sitatlar gətirilir, bədii əsərlərin yaranma tarixi, süjeti və s. haqqında danışılır.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiəfsanə
Şifahi xalq ədəbiyyatının epik janrlarından biri; mifik-fantastik ünsürlərin yer aldığı nəsr əsəri.
Epik növün ən qədim janrlarından biri olan əfsanələrdə xalqın əski dünyagörüşü, düşüncə tərzi ifadə olunur. Əfsanənin əsatir, rəvayət və sehrli nağıllarla fərqli və oxşar cəhətləri var. Bu janrların hamısında yüksək dərəcədə bədii şərtilik özünü göstərir. Rəvayətdən fərqli olaraq əfsanənin əsasında həqiqət kimi qələmə verilən bir möcüzə, fantastik obraz və ya təsəvvür dayanır; burada qeyri-adi, fövqəltəbii əhvalat və hadisələr təsvir olunur; insan quşa, heyvana, səma cisminə çevrilir, təbiət varlıqları və hadisələri özlərini insan kimi aparır. Əsatirlə əfsanənin əsas fərqi isə obrazların ideya-estetik xüsusiyyətlərindədir. Əsatir qəhrəmanları daha çox ilahi qüvvələrdirsə, əfsanə qəhrəmanları insanlar, təbiət varlıqları, səma cisimləridir, lakin onlar fövqəltəbii hərəkətlər edir, möcüzələr yaradır və ya möcüzə obyekti olurlar. Məsələn, əsatir qəhrəmanı dəniz tanrısıdırsa, əfsanə qəhrəmanı dənizin özüdür, lakin o, dil açıb danışır, sevinir, ağlayır. Əfsanədəki fantastikanın estetikası sehrli nağıllardan da fərqlidir. Burada div, əjdaha kimi fantastik obrazlar olmur, insanlar, təbiət varlıqları və səma cisimləri özləri fövqəltəbii gücə malik olurlar. Bir çox əfsanələrdə bu varlıqların möcüzəli şəkildə yaranışından bəhs edilir. Şifahi xalq ədəbiyyatımızda “Maral”, “Qu quşu”, “Dəmirqaya”, “Oğuz”, “Günəşlə Ay” və s. əfsanələr var. Əfsanələr mövzu baxımından dörd növə bölünür: zoonimik əfsanələr, toponimik əfsanələr, etnonimik əfsanələr, kosmoqonik əfsanələr.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğətiəlifba
Müəyyən sistem üzrə düzülən hərflərin məcmusu.
Dünyada ən geniş yayılmış əlifbalar latın, kiril, ərəb qrafikalarıdır. Azərbaycan xalqı müxtəlif tarixi dövrlərdə bu əlifba növlərinin hər birinin yazı normalarımıza uyğunlaşdırılmış formalarından istifadə etmişdir. Hazırda istifadə etdiyimiz əlifba latın qrafikası əsasında formalaşıb. Əlifbamızda 32 hərf var.
Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti