Словари
Jurnalistika terminləri lüğəti
ombudsman institutu
isv. ombudsman – kiminsə mənafeyini təmsil edən
İnsan hüquqlarının, o cümlədən söz, fikir, ifadə, mətbuat, informasiya azadlıqlarının qorunması və vətəndaşların şikayətlərinə baxılması üçün xüsusi olaraq təsis edilmiş müstəqil dövlət orqanı.
Tarixdə ilk O.İ. 1809-cu ildə İsveçdə yaradılıb, uzun müddət yalnız Skandinaviyada mövcud olub, XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq bütün dünyada mühüm dövlət qurumlarından birinə çevrilib. Bəzi ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda bu təsisat «İnsan hüquqları üzrə müvəkkil aparatı» adlanır.
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətionlayn
ing. on-line – xətdə olan
1. Kompüter şəbəkəsi, telekommunikasiya sistemi, internetlə bağlantısı olan; məs.: onlayn bağlantı.
2. Kompüter şəbəkəsi, telekommunikasiya sistemi, internet vasitəsilə icra edilən; məs.: onlayn müraciət.
Əksər ölkələrdə O. termini ingilis dilindən tərcümə olunmadan istifadə edilir, lakin bəzi xalqların dilində terminin qarşılığı yaradılır; məs.: türkcə – «çevrim içi».
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətionlayn jurnalistika
ing. on-line – xətdə olan + lat. diurnalis, diurnale – gündəlik xəbər
Xəbərlərin, digər materialların, süjetlərin və s.-nin yeni informasiya-kommunikasiya texnologiyaları vasitəsilə hazırlanması və internet üzərindən yayılmasını həyata keçirən jurnalistika sahəsi.
O.J. – jurnalistikanın yeni sahəsidir və internetin inkişafı ilə əlaqədar XX əsrin sonlarından sürətlə genişlənməyə başlayıb. Burada informasiya istifadəçiyə real zaman rejimində çatdırılır və daim təzələnir. O.J.-ya həm də internet jurnalistikası, digital jurnalistika deyilir.
Jurnalistika terminləri lüğətioperativlik
lat. – operativus – əməli < lat. operari – işləmək
1. İşin, tapşırığın çevik, mümkün qədər tez yerinə yetirilməsi;
2. Jurnalistdən informasiyanı mümkün qədər çevik, qısa müddətdə toplamaq, hazırlamaq və ötürmək bacarığı tələb edən peşə prinsipi;
3. İnformasiyanın öz xüsusi əhəmiyyətini və aktuallığını saxlamaq keyfiyyəti.
Misal: «Qanunda göstərilən müddətdə həmin məlumat öz operativliyini itirərsə, sorğuya dərhal, bu mümkün olmadıqda isə 24 saatdan gec olmayaraq cavab verilməlidir» («KİV haqqında» qanundan).
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətioperativ informasiya
lat. – operativus – əməli < lat. operari – işləmək
1. Xüsusi əhəmiyyətini və aktuallığını tez itirə bilən, auditoriyaya mümkün qədər sürətlə çatdırılmalı olan məlumat.
Misal: «Vətəndaşların tam, doğru-dürüst və operativ informasiya almaq hüququ…» («KİV haqqında» qanundan).
2. Hər hansı sistemin, obyektin, icra edilən planın, görülən işin vəziyyəti haqqında ən yeni məlumat.
3. Hüquq-mühafizə, müdafiə, milli təhlükəsizlik orqanlarının keçirdiyi operativ əməliyyatlar nəticəsinə əldə olunmuş məlumat; məs.: terrorizmlə mübarizə sahəsində operativ informasiya mübadiləsi.
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətioperativ yaddaş
ing. Random Access Memory, RAM – əməliyyat yaddaşı
Kompüterin yaddaş sisteminin enerjidən asılı hissəsi.
O.Y.-da kompüter işləyərkən prosessorun icra etdiyi əməliyyatlar, emal olunan informasiya saxlanılır. Bu yaddaş ona görə operativ adlanır ki, o çox sürətlə işləyir. Lakin yaddaşdakı informasiya kompüterin işlədiyi müddətdə saxlanılır, kompüter söndürülərkən isə oradakı məlumatlar silinir.
Jurnalistika terminləri lüğətioperator
lat. operator – işçi, fəaliyyət göstərən
1. Filmi, televiziya verilişini, hadisə yerindən hazırlanan reportajı kamera vasitəsilə lentə alan peşəkar, onların yaradıcılarından biri.
2. Mexaniki, yaxud elektron avadanlığı, maşınları, müəyyən iş prosesini idarə edən mütəxəssis.
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətioptik disk
yun. optike – görmə hissiyyatı haqqında elm + yun. discos – dairəvi
Səsin, təsvirin, mətnin lazer şüası vasitəsilə yazılması və oxunması üçün istifadə edilən informasiya daşıyıcısı.
O.D., adətən, üzərinə nazik işçi və əlavə qoruyucu təbəqə çəkilmiş uzunömürlü plastmas materialdan hazırlanır, dairəvi və yastı formada olur.
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətiorfoepiya normaları
yun. orthos – düzgün + yun. epos – nitq + lat. norma – qayda
Sözün yeganə düzgün hesab edilən, yaxud üstünlük verilən tələffüz qaydaları.
Radio və televiziyanın dili canlı danışıq dilinə yaxın olmalıdır: bu onların əhali arasında populyarlığına və verilişlərinin daha yaxşı anlaşılmasına ciddi təsir göstərir. Lakin bir çox hallarda danışıq dilinə yaxınlaşmaq səyləri jurnalistlərin və aparıcıların O.N.-ndan uzaqlaşması ilə müşayiət edilir. Nəticədə xalqın milli-mədəni sərvəti olan dil korlanır, sözləri düzgün tələffüz etməyi bacarmayan jurnalistlərə və onların çalışdıqları KİV-ə auditoriyanın qalan məsələlərdə də etimadı azalır. Professional standartları qoruyan radio və televiziya şirkətləri öz əməkdaşlarının O.N.-nı bilməsinə, onların nitq mədəniyyəti və texnikasının yüksəldilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Məhz buna görə, məsələn, İngiltərədə «BBC tələffüzü» deyilən anlayış mövcuddur və BBC-nin qoruduğu, yaratdığı O.N. ölkədə milli tələffüz standartlarına bərabər tutulur.
Həmçinin bax:
Jurnalistika terminləri lüğətiorfoqrafiya normaları
yun. orthos – düzgün + yun. grapho – yazıram + lat. norma – qayda
Sözlərin yeganə düzgün hesab edilən və hamı üçün məcburi olan yazılış qaydaları.
O.N., onları əks etdirən lüğətlər xüsusi dövlət orqanları, aparıcı dilçilik mərkəzləri tərəfindən təsdiq olunur. Çap KİV-də, internet-nəşrlərində, kitab nəşriyyatlarında sözlərin O.N.-na uyğun yazılmasına nəzarət edən xüsusi mütəxəssislər – korrektorlar çalışırlar. Sözlərin yazılışının O.N.-na uyğunluğunu yoxlamaq üçün kompüter proqramları da mövcuddur. Bununla belə, O.N.-nı müəyyənləşdirmək heç də həmişə asan olmur. Dil getdikcə zənginləşdiyi, onun tətbiq dairəsi genişləndiyi üçün bəzən köhnə O.N.-nda dəyişikliklər edilir, yeni qaydalar yaranır, mübahisəli məsələlər ortaya çıxır.
Jurnalistika terminləri lüğəti