Dictionaries
All dictionaries
elmi-texniki inqilab (ETİ)
Elmin bilavasitə istehsal qüvvəsinə çevrilməsi nəticəsində məhsuldar qüvvələrin keyfiyyətinin əsaslı surətdə dəyişməsi.
ETİ XX əsrin 40-50-ci illərindən başlayaraq planetdə yeni inkişaf mərhələsinə keçidi təmin edib. ETİ dövründə məhsuldar qüvvələrin keyfiyyət sıçrayışları baş verir, yeni materiallar, enerji mənbələri, texnologiyalar yaranır, avtomatlaşma sürətlənir. ETİ dünyanın iqtisadi cəhətdən yüksək inkişaf etmiş ölkələrində bütün təsərrüfat sahələrində özünü aydın göstərir. ETİ-nin tərkibinə elm, texnika və texnologiya, istehsal və idarəetmə daxildir.
Coğrafiya terminləri lüğətielmi-texniki tərəqqi (ETT)
Elmin nailiyyətlərinin, yeni texnika və texnologiyaların tətbiqi nəticəsində istehsal prosesinin səmərəliliyinin və keyfiyyətinin artırılması, maddi rifahın yüksəldilməsi.
ETT-nin birinci mərhələsi XVI-XVIII əsrləri (manufakturaların, ticarətin, gəmiçiliyin inkişafı və s.) əhatə edir, ikinci mərhələsi XVIII əsrin sonlarından buxar mühərrikinin yaradılması, maşınqayırmanın inkişafı ilə başlanıb. XX əsrin II yarısından ETT-nin əsas hərəkətverici qüvvəsi elmi-texniki inqilab olub. İqtisadi ədəbiyyatda ETT əvəzinə daha çox “innovasiya” terminindən istifadə edilir.
Coğrafiya terminləri lüğətielüvi
lat. eluvio – yuyub aparmaq
Əmələ gəldikləri yerdə (ana süxurlar üzərində) qalan aşınma məhsulları.
E. müxtəlifölçülü qırıntılardan ibarət olur, təbəqə (qat) əmələ gətirmir, tədricən ana süxurlara qarışır. Üfüqi və ya azmeyilli səthlərdə E. aşınma qabığı əmələ gətirir.
Coğrafiya terminləri lüğətielüvial
lat. eluvio – yuyub aparmaq
Aşınma məhsullarından, qırıntılardan ibarət olan.
Məsələn, E. horizont – elüvisinin yuyulub alt qata keçdiyi süxurun profilində (en kəsiyində) görünən açıqrəngli yuxarı təbəqə, E. landşaft – relyefin yüksəklik hissələrində, suayırıcılarda aşınma məhsulları və qırıntıların formalaşdırdığı landşaftdır.
Coğrafiya terminləri lüğətielüvial landşaft
lat. eluvio – yuyub aparmaq + alm. landschaft – ölkə, mahal
Relyefin yüksəklik hissələrində formalaşan, çöküntü yaradan maddə və materialları, əsasən, atmosferdən alan elementar landşaft forması.
E.L. sahəsində qrunt suları dərinlikdə olur, bununla da o, elementar landşaftın digər formalarından fərqlənir.
See also:
Coğrafiya terminləri lüğətiembarqo
isp. embargo – qadağan etmə
Müəyyən məhsulun idxalına və ixracına qoyulan qadağa.
E. anlayışına başqa dövlətə məxsus əmlakın müəyyən müddətə həbs olunması, saxlanılması, ölkələr arasında iqtisadi əlaqələrin müvəqqəti kəsilməsi halları da aid olunur. Müharibə şəraitində E. düşmən dövlətlərə qarşı, dinc dövrlərdə isə münaqişə aparılan dövlətlərə təzyiq göstərmək məqsədilə tətbiq olunur.
Coğrafiya terminləri lüğətiemiqrasiya
lat. emigrare – köçürülmə
1. İnsanın öz vətənini, daimi yaşadığı ölkəni siyasi, iqtisadi, yaxud şəxsi xarakterli səbəblər üzündən tərk edərək yaşayış üçün başqa ölkəyə köçməsi.
İşsizlik, aclıq, müharibə, etnik münaqişələr, milli, dini ayrı-seçkilik, siyasi repressiyalar, təbii fəlakətlər E.-nın başlıca səbəbləridir. E. vətəndaşlığın hökmən dəyişdirilməsini nəzərdə tutmur.
2. Öz vətənini, daimi yaşadığı ölkəni tərk edərək yaşayış üçün başqa ölkəyə köçmüş insanın vətəndən kənarda qaldığı yer və müddət.
See also:
Coğrafiya terminləri lüğətiemissiya
lat. emissio – buraxılış
Vulkan püskürməsi, zəlzələ kimi təbiət hadisələri zamanı, həmçinin müəssisələrdən, evlərdən, avtomobillərdən və s.-dən maye və bərk çirkləndirici maddələrin, yaxud enerjinin (istilik, səs, radioaktiv şüalar və s.) ətraf mühitə buraxılması.
E. mənbəyi emitent adlanır.
Coğrafiya terminləri lüğətiendogen proseslər
yun. endon – daxili + yun. genos – yaranma + lat. processus – irəliləyiş
Yer daxilində istilik enerjisinin, qravitasiya fərqinin yaratdığı yerdəyişmələrin və s.-nin təsiri altında baş verən geoloji proseslər.
E.P.-ə tektonik, metamorfik, maqmatik, hidrotermal və s. proseslər aiddir. Faydalı qazıntı yataqlarının əksəriyyəti E.P. nəticəsində əmələ gəlib.
See also:
Coğrafiya terminləri lüğətienergetika
alm. energetik < yun. energeia – fəaliyyət
1. Müxtəlif növ enerji resurslarının emalı, bölüşdürülməsi, istehlakçıya çatdırılması və istifadəsinə xidmət edən təbii və süni sistemlərin, iqtisadiyyat sahələrinin məcmusu.
Buraya elektroenergetika, neft-qaz istehsalı, kömür sənayesi və s. bu kimi çoxsaylı sahələr daxildir. E. insanların iqtisadi-təsərrüfat fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Ənənəvi E.-ya istilik enerjisi, hidroenerji, nüvə enerjisinin istehsalı kimi, qeyri-ənənəvi E.-ya isə günəş, külək, geotermal enerjinin istehsalı kimi sahələr daxildir.
2. Enerji resurslarının emalı, bölüşdürülməsi, istehlakçıya çatdırılması və istifadəsinə xidmət edən təbii və süni sistemləri öyrənən elm sahəsi.
See also:
Coğrafiya terminləri lüğətienergetika sistemi
alm. energetik < yun. energeia – fəaliyyət + yun. systema – hissələrdən ibarət bütöv, birləşmə
Enerji resurslarının, həmçinin onların emalı, bölüşdürülməsi, istehlakçıya çatdırılması, istifadəsi üsullarının və vasitələrinin məcmusu.
Hər bir ərazi vahidinin, iqtisadi rayonun yerli resurslardan və emal müəssisələrinin gücündən asılı olaraq öz E.S. yarana bilər, lakin adətən, ölkənin bütün energetika sistemləri və yanacaq-energetika kompleksləri vahid sistemdə birləşir.
See also:
Coğrafiya terminləri lüğəti