Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ALMAN

Alman kişi adı Azərbaycan antroponimikasında xalq adından yaranmış şəxs adları sırasındadır.

Alman Almaniyanın əsas əhalisini təşkil edən xalqın adı və bu xalqa mənsub adam mənasındadır.

ALMAZ (S) yunan.

adamas sözündəndir. Fars dilindən Azərbaycan dilinə almas şəklində keçmişdir. Almaz(s) şəxs adı ən sərt kristal, şəffaf, bərk, parlayan, çox qiymətli, ən bahalı daşın adıdır.

Bəzən ona cilalanmamış brilyant da deyirlər. Bu gün türk dünyasında istər Almaz, istərsə də Almas adı geniş yayılmış adlardandır. Məlumdur ki, dünya dillərinin əksəriyyətində olduğu kimi, dilimizdə də qiymətli daş-qaş adları ilə əlaqədar kifayət qədər şəxs adı mövcuddur. Almaz da bu sıradan olan şəxs adlarındandır. Qonşu xalqlarda –acarlarda, gürcülərdə də mövcud şəxs adlarındandır. Qafqazda, Orta Asiya türklərində və Türkiyə türklərində Almaz(s) kişi adıdır. Yəqin ki, almasa məxsus sərtlik, hər şeyi doğraya bilmək kimi xüsusiyyətləri onun kişi adı kimi formalaşmasının əsas səbəblərindəndir. Çox vaxt bu cəhətləri nəzərə alaraq cəngavər, döyüşçü kimi izah edilir. Almas sözünə Şərq poeziyasında da bənzətmə, təşbeh kimi tez-tez təsadüf edilir. Bu ad Azərbaycanda da XX əsrin ortalarına kimi kişi adı olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində tanınmış şair Almas İldırımı xatırlamaq kifayətdir. Bu gün dilimizdə Almazov, Almaszadə, Almazzadə, Almazlı soyadlarının kifayət qədər olması da bunu bir daha sübut edir. Adın XX əsrdə məişətimizdə qadın adı kimi yayılmasında C.Cabbarlının “Almas” əsərindəki əsas surətin adının təsiri olmuşdur. Doğrudur, H.Cavidin “Topal Teymur” əsərində də Almaz qadın surətinin adıdır. Lakin əsərin fəal obrazları ilə bir cərgədə dayanmadığından o qədər də yadda qalmayan surətlərdəndir. Məhz C.Cabbarlının məşhur “Almas” əsərinin səhnə həyatından sonra, daha dəqiq, 1931-ci ildə pyesin ilk tamaşasından sonra Almaz adı yalnız qadınlara verilməyə başladı, həm də çox geniş yayılmış adlardan oldu. Bu gün Almaz(s) kişi adı yalnız soyadlarda yaşayır desək, fikrimizcə, səhv etmərik.

ALMƏHƏMMƏD ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Ali və Mahammad adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALMƏMMƏD

ALOV azərb.

alov sözü yanğın, od mənasındadır. Alov kişi adı çox nadir hallarda təsadüf edilən adlardandır.

Dilimizin orfoepik qaydalarına əsasən (ov hərf birləşməsi uzun o kimi tələffüz edilir) Alov adı Alo kimi tələffüz edilmiş, sonradan Alo da müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir.

ALP türk mənş.

alp sözü qədim türk dillərində qəhrəman, bahadır, igid, cəsarətli, qəhrəman, pəhləvan; sərrast atıcı mənasındadır.

Bəzi mənbələrdə almaq feili ilə eyni kökdən olduğu iddia edilir. Azərbaycanda çox nadir hallarda rast gəlinən antroponimlərdəndir. Azərbaycan antroponimikasında titullardan yaranmış şəxs adları sırasındadır. Alp qədim türk ordusunda xüsusi zümrə təşkil edən adamların yalnız qılınc və qan bahasına qazanaraq aldığı titullardandır. Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Alp adı ilə bağlı bəhs edərkən İslamaqədərki qəhrəmanlıq dastanlarımız yada düşür. Məlum olduğu kimi, alp sözünə qədim türk dastanlarında titul olaraq tez-tez təsadüf edilir. Məsələn, Alp Qutlu, Alp Arslan, Alp Tarxan, Alp Ər Tonqa və s. Bu igidlər xaqanın yanında tutduqları mövqeyə görə fərqli adlarla çağırılmışlar. VII əsrdə Dərbənd yaxınlığındakı savirlərin başçısının adı Alp İlteber olmuşdur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarındakı qəhrəmanlar arasında İlək qoca oğlı Alp Ərən, Dözən oğlı Alp Rüstəm də vardır. Bir sıra tədqiqatlarda oronomik vahidlər əsasında yaranan antroponimlər sisteminə daxil edilir. Başqa sözlə, Alp adı dağ adı ilə əlaqələndirilir. Bir məsələni qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan antroponimikasında dağ adlarından yaranmış kifayət qədər şəxs adı mövcuddur. Məsələn, Elbrus, Altay, Qoşqar, Savalan və s. Alp adının da lüğətlərdə dağ adı ilə əlaqələndirilməsi bununla əlaqədardır. Türklər dağların ən yülsək yamacında yetişən bitkiyə alpyıldız (alp ulduz) adı vermişlər. Bu adı bitkinin dağın ən yüksək yamacında bitməsi ilə əlaqələndirirlər. Alp antroponomi vaxtilə bir sıra adların əvvəlinə də artırılmışdır. İndi Azərbaycanda Alp yalnız şəxs adı kimi mövcud olsa da, Türkiyə türklərinin şəxs adları siyahısında əvvəlində və sonunda alp sözü işlənən şəxs adlarına, eləcə də soyadlara kifayət qədər rast gəlinir. Məsələn, Alparslan, Alpdəmir, Alpdoğan, Gökalp, Səlcuq Alparslan, Ahmet Canalp və s. Bəzi mənbələrdə göstərilir ki, alp sözü təkcə qəhrəmanlığı ifadə etmir, eyni zamanda əsilzadəlik statusudur. Adın daşıyıcılarından Alp Ağamirov XX əsrin tanınmış jurnalistlərindən olmuşdur.

ALPAN türk mənş.

alpan sözü igid, cəsur anlamındadır.

Türk xalqlarının, demək olar ki, hamısında Alpan adına rast gəlinir. Alpan adı indi də Orta Asiyada türkdilli xalqlarda – qırğızlarda, qazaxlarda, qaraqalpaqlarda, buryatlarda tayfa adı kimi mövcuddur. Adın alban formasına ilk dəfə m.ə. I əsrdən başlayaraq antik mənbələrdə rast gəlinir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında isə alpan şəklində təsadüf olunur. Alpan adının qədim türkdilli etnosun adını bildirməsi heç kimdə şübhə doğurmur. Lakin adın mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. N.Y.Marr, A.Ya- novski, K.V.Trever, R.M.Maqomedov, Z.İ.Yampolski və başqaları bu fikirdədirlər ki, “alban” adı latın mənşəli söz olub, “yüksəkliklər, dağlar ölkəsi” mənasını verir. A.Bakıxanov adın tərkibindəki “alb” hissəsini latın dilindəki “alp” sözü ilə əlaqələndirərək göstərir ki, mənası təxminən “ucalıq, yüksəklik, hündürlük” anlayışına yaxındır. K.V.Trever isə bu sözün “dağ” mənasında kelt mənşəli “alp” morfemi ilə bağlı olmasını göstərmişdir. Şotlandiyanın adının qədim keltcə Albaniya olduğunu və Şotlandiyanın ən dağlıq adalarından birinin Arran adlandığını da qeyd etmişdir. Ə.Dəmirçizadə “Alban” adının etimologiyasından bəhs edərkən bu sözün mixi yazılarında “alban” şəklində yazıldığını, “şimal əyalət”, “dağlıq”, “dağıstan” mənalarında olduğunu göstərmişdir. A.Məmmədov və Y.Yusifov isə Altan/Alpan, arran, ağvan sözlərini “işıqlı, parlaq səma” mənalarında izah etmiş və onu mənşəcə avarlara tətbiq olunan halbi sözü ilə əlaqələndirmişlər. O.Kazımov Albaniya, Alban sözünün türk dillərinə məxsus “cəsur, igid” mənalarını verən “alp” və “an” hissələrindən ibarət olduğunu bildirməklə Albaniya adının “igidlər, cəsurlar ölkəsi” mənasına gəldiyini vurğulayır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycanın Quba bölgəsində Alpan adlı qədim bir kənd də vardır. Q.Qeybullayev, Q.Məşədiyev, M.Adilov, B.Budaqov, F.Xalıqov və digər tədqiqatçıların da Alban/Alpan/Alpout toponimi haqqında fikirləri belədir ki, həmin söz “igid, cəsur” mənasını ifadə edən türk sözü “alp” və “an” morfemlərindən ibarətdir. Beləliklə, Alpan şəxs adı dağlıq, ucalıq, yüksəklik, uca, yüksək yer anlamındadır.

ALPAŞA türk mənş.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş titul bildirən alp və paça sözlərinin birləşməsindən, daha dəqiq, iki mənaca daralan sinonim sözün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALPAY türk mənş.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş titul bildirən alp və mürəkkəb adların yaranmasında iştirak edən ay sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALTAY türk mənş.

alatau sözünün qədim türk dillərində bir neçə mənası var: 1. Qızıl, qiymətli, dəyərli daş-qaş; 2. Üsul, tədbir; 3. Yüksəklikdə, hündürlükdə yerləşən meşəlik.

Türk mənşəli “altun” (qızıl) sözü ilə fonetik yaxınlıq özünü büruzə verir. Türk xalqlarından olan altaylıların dilində altay sözü “qızıl” anlamını ifadə edir. Altay kişi adı Azərbaycan antroponimikasında oronimik vahidlər əsasında yaranan antroponimlər sırasındadır. Məlum olduğu kimi, Altay oronimdir, Sibir və Monqolustan arasındakı hündür, yüksək dağın adındandır. Bir sıra araşdırmalarda ala sözünün türk dillərində hündür, yüksək, tay sözünün isə dağ mənasında olduğu məlumatlara rast gəlinir. Altay oroniminin şəxs adı kimi formalaşmasında da həmin məna əsas olmuşdur. Yəni Altay kişi adı hündür, yüksək dağ mənasını ifadə edir. Müasir ədəbi dilimizdə ala başqa mənalarda, tay, tau isə dağ fonetik variantında işlənməkdədir. Altay adı Altay ölkəsi, Altay dağları anlamına gəlir. Bir çox türk xalqlarının atroponimikasında Altay adı bir neçə əsr əvvəldən məlumdur. Lakin Azərbaycanda əsasən XX əsrə aiddir. Dünyaya gələn oğlan övladlara bu ad 30-cu illərdən verilməyə başlanmışdır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycanda oğlanlara dağ adı qoymaq təəccüb doğurmur. Altay adına bu gün də kifayət qədər rast gəlinir. Lakin soyad kimi formalaşmamışdır.

ALTUN türk.

altun sözü qızıl, paslanmayan sarı rəngli qiymətli metalın adıdır.

ALTIN

ALTUNBƏY türk.

Altun adının və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş bay titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ALTURAN ərəb.

AMAL ərəb.

amal sözündən olub, əməl anlamına gəlir. Amal kişi adı arzu, niyyət, məqsəd mənalarını ifadə edir.