Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

HƏZİ

Haz... ilə başlayan kişi adlarının əzizləmə və oxşama mənasında kiçiltmə formasıdır.

Sonradan Həzi müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Addan soyad da formalaşmışdır. Adın məşhur daşıyıcılarından biri də hərb tarixində ad qoymuş görkəmli şəxsiyyətlərdən olan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı general-mayor Həzi Aslanovdur (1910-1945). 1941-1945-ci illərdə tarixdə Böyük Vətən müharibəsi kimi qalmış döyüşlərdə son dərəcə qəhrəmanlıq göstərmiş azərbaycanlı hərbiçilərdəndir. Həzi Aslanov bir sıra orden və medallarla təltif olunmuş, ölümündən sonra ikinci dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.

HƏZRƏT ərəb.

hüzr sözündən olub, hüzur, ön, qabaq anlamlarındandır.

Zamanında tanınmış din xadimlərinə verilmiş tituldur. Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar yaranmış şəxs adlarındandır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan şəxs adları sistemində tituldan formalaşmış kifayət qədər antroponim mövcuddur. Həzrət də bu qəbildən olan kişi adları sırasındadır. Sözün ilk mənası ön, qabaq, pişgah olsa da, sonradan dövrünün görkəmli din xadimlərinə, mənsəb sahiblərinə, yüksək vəzifədə olanlara həzrət, yəni cənab, ağa, hörmətli şəxs (həzərat, həzrət sözünün cəmidir, müvafiq olaraq cənablar, ağalar, hörmətli şəxslər) deyə müraciət edilmişdir. Həzrət – ərəb dilində- ki bütün dövrlərdə Həzrət Abbas, Həzrət Əli və digər müqəddəs şəxsiyyətlər İslam dininə еtiqad еdən insanların inam yeri olmuşlar. Həzrət həm də İslam dini ilə bağlı kəlmələrdən olub özünəməxsus xüsusiyyətlərə görə fərqlənən peyğəmbərlərə aid edilir. Onların adı çəkilərkən hökmən həzrət sözü işlədilməsi tövsiyə edilir. Məsələn, Həzrət Məhəmməd, Həzrət Əli, Həzrət Abbas, Həzrət Nuh və b.

HƏZRƏTƏLİ ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hazrat və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HƏZRƏTXAN ərəb.

Hazrat və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HƏZRƏTALI

HƏZRƏTQULU ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hazrat və azərb. Qulu adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HƏZRƏTŞAH ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hazrat və fars. arxaikləşmiş çah titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HİCRAN ərəb.

hicr sözündəndir. Hicran şəxs adı ayrılıq fəraq, kədər, unudulmaz dərd mənalarını ifadə edir.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olsa da, məişətimizdə kişi adına nisbətən Hicran qadın adı daha geniş yayılmışdır.

HİDAYƏTƏLİ ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hidayat və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HİDAYƏT ərəb.

hidayat sözündən olub, dilimizdə doğru yola yönəltmə, doğru yol göstərmə mənasındadır.

Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar kişi adlarındandır. İslam dininə görə, doğru yol, düzgün yol əslində haqq yoludur. “Hidayət” sözünə “Qurani-Kərim”in müxtəlif surələrində tez-tez rast gəlinir. Müqəddəs Kitabımızda bu söz, əsasən, iki mənada işlənir: təkvini və təşrii hidayət. Təkvini hidayət dedikdə, bütün varlıq aləminin tabe olduğu nizam nəzərdə tutulur. Allah-taala bütün yaradılışı müəyyən qanunlara uyğun olaraq hidayət edir. Canlı aləmin təbii artımı, ulduz və planetlərin nizamlı hərəkəti təkvini hidayətin misalıdır. Təşrii hidayət ilahi elçilər, səmavi kitablar vasitəsilə gerçəkləşir və insanların mənəvi təkamülünə səbəb olur. Lakin Allahın insanı hidayət etməsi üçün mütləq insanın özünün də iradəsinin olması vacibdir. Məişətimizdə Hidayət geniş yayılmış kişi adlarındandır.

HİDAYƏTXAN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hidayat adı və azərb. arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HİFZ ərəb.

hifz sözü dilimizə tərcümədə qoruma, mühafizə etmə, qoruyub saxlama mənalarını ifadə edir.

Bu gün Azərbaycan antroponimikasında Hifz müstəqil şəxs adı olmayıb, mürəkkəb şəxs adlarının tərkibində mövcuddur.

HİFZULLA ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən hifz və Üllah sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

HİKMƏT ərəb.

hikmat sözündəndir. Azərbaycan dilində hikmət sözü bir neçə məna ifadə edir: 1. Müdrik söz, dərin fikir, dərin məna, müdriklik, dərinlik; 2. Keçmişdə təbiət elmlərinə, xüsusən fizikaya, həmçinin fəlsəfəyə verilən ad (hikmət elmi), məc. sirr, anlaşılmaz, müəmma, gizli səbəb. Hikmət kişi adı sözün birinci mənası ilə əlaqədar olub, müdriklik, dərinliklə bağlıdır.

Adın ərəb dünyasında da, sonradan İslamı qəbul edən xalqların dilində həddən artıq populyar, sevilən adlardan olması da Allahın məlum 99 adından olması ilə əlaqədardır desək, yəqin ki, yanılmarıq. Əsasən müdriklik, dərin fikir mənasını ifadə edən Hikmət antroponimi dilimizdə işləndiyi vaxtdan etibarən bütün dövrlərdə oğlan övladlara sevə-sevə verilən şəxs adlarındandır. Adın məşhur daşıyıcılarından XX əsrin ortalarından ədəbiyyata qədəm qoymuş tanınmış şair, tərcüməçi Hikmət Ziya (Əfəndiyev) (1929-1995) Azərbaycanda, əsasən, bədii cəhətdən çox dəyərli təmsilləri ilə oxucuların yaddaşında dərin iz buraxmışdır.

HİKMƏTXAN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Hikmat adı və azərb. arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.