Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

DAŞ azərb.

daş sözü bir neçə mənada işlənir: a) Təbiətdə parçalar, yaxud böyük və kiçik kütlələr şəklində təsadüf olunan, suda həll olunmayan bərk cisim (süxur); b) Daşdan düzəldilmiş, daşdan tikilmiş, daşdan hörülmüş, daşdan yonulmuş; c) Bəzək üçün işlədilən füruzə, yaqut, almaz, brilyant və s. verilən ümumi ad, həmçinin daş-qaş və s. Daş sözünün dilimizdə rəhmsizlik, mərhəmətsizlik, amansızlıq, çox sərtlik, hissizlik və s. kimi məcazi mənaları da mövcuddur.

Erkən dövrlərdə türklərin daşa tapınması, inamları haqqında kifayət qədər məlumat mövcuddur. Məlum olduğu kimi, ibtidai insanın əsas qayğılarından biri özünü qorumaq və yaşamaq üçün yemək əldə etmək olmuşdur. Bütün xalqlar kimi, qədim türklər də yemək axtarmağa gedərkən özlərinə bir ov aləti, silah düzəltmişlər. Daşı dəmirdən əvvəl görüb-tanıyan ulu babalarımız da heyvanı daşla ovlayıb, yeri gəldikdə özlərini də vəhşi təbiətdən, daha dəqiq, vəhşi heyvanların hücumundan daşla qorumaq məcburiyyətində qalmışlar. Bu, daşa inam yaradan əsas amillərdən olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, bu gün türk xalqlarının antroponimik vahidlər sistemində tərkibində daş (bəzən taş) sözünün iştirak etdiyi kifayət qədər kişi adları mövcuddur. Məsələn, Bektaş, Daşdəmir, Taşər, Taşqan, Taştəkin və s. Qədim türklərdə daşın hətta insan ruhunu daşımaq qabiliyyətinə malik olmasına dair çoxlu inam mövcuddur. İnsanlar arasında belə bir inam vardır ki, hər kəsin özünün daşı var. Bununla əlaqədar dilimizdə Daçım onların baçına düçüb; Manim daçım ağırdır; Man daçdan yaranmıçam; Onun daçı ağırdısa, öz baçına düçsün və s. kimi deyimlər, ifadələr, atalar sözləri bu gün də yaşayır. Qara daşın müqəddəsliyi ilə bağlı bir neçə xalq deyimi mövcuddur. Məsələn, keçmişdə arzu olunmayan adamın bir daha qayıtmaması üçün onun arxasınca qara daş atardılar. Daş atdıqda guya o adam bir daha geri qayıtmayacaqdı. Bu inanclar bu gün danışıqda Getsin, dalınca qara daç; Çıxan kimi arxasınca qara daç atmaq lazımdır ki, bir daha buralara qayıda bilmasin; Qara daç aparsın və s. kimi ifadələrdə də yaşamaqdadır. Ailələrdə nankor övlad barəsində San doğulunca bir qara daç doğulaydı; Qara daç sandan yaxçıdır və s. kimi deyimlər mövcuddur. Xalq arasındakı inama görə, qara daşların özlərinə məxsus xüsusiyyətləri vardır. Deyirlər ki, bu daşlar artıb çoxalmaq, doğmaq xüsusiyyətinə malikdir. Bəzi daşların 40-a qədər bala verdiyi söylənilir. Türklərin daşla əlaqədar inamlarına görə, insan daşa çevrilə bilər. Azərbaycanda daşa çevrilmiş insanlarla bağlı çoxlu rəvayət mövcuddur. Folklorumuzda da daşa çevrilmə motivinə rast gəlinir. İnanclara görə, insanın daşını çevirməklə onun xasiyyətini dəyişmək olur. Hətta dilimizdə bununla bağlı Ela bil daçı çevrilib ifadəsi də mövcuddur. İnanclara əsasən yalnız insanların deyil, hətta heyvanların daşını da çevirmək olar. Xü- susən durna qatarının səfi pozulanda deyirlər ki, kimsə daşlarını çevirib. Daşa inam, tapınma onun həm də sehrli qüvvəyə malik olması, onları qırarkən qığılcım verməsi ilə əlaqələndirilir. Belə daşlar “dəmir daş” adlanır. Bundan başqa, bir sıra qiymətli daşlardan bəzək əşyaları düzəldilir. Əqiq, zümrüd, firuzə və s. daşlar müxtəlif xəstəlikləri, nəzərdəyməni, düşmənin xətasını sovuşdura bilir. Göründüyü kimi, daşa inam daha qədim dövrlərlə səsləşməklə, genetik cəhətdən türklərlə bağlıdır. Daşa inam türk şəxs adları sistemində də özünü büruzə verir. Bu gün də türk xalqlarında tərkibində daş sözünün iştirak etdiyi kifayət qədər kişi adı məlumdur. Erkən dövrlərdə dilimizin antroponimik sistemində bu qəbildən olan şəxs adlarının sayı çox olsa da, bu gün azalmışdır. Daş sözünün işləndiyi kişi adlarında qədim türklərin daşa inamları öz ifadəsini tapmışdır.

DAŞDƏMİR azərb.

DAŞDI azərb.

daşlı (daş sözünə -lı şəkilçisi qoşulmuşdur) sözünün tələffüz formasındandır. Daşlı olan, çoxlu daş olan, arasında daşlar olan deməkdir.

DAŞQIN azərb.

daçqın (daçmaq feilindəndir) sözündəndir. Daşqın sözünün dilimizdə bir neçə mənası vardır: 1. Sahildən çıxan çay və ya dəniz, çay suyunun quru ərazini, ətrafı basması; 2. Yatağından kənara çıxan, ətrafı basan, daşmış; 3. Coşqun, güclü, ehtiraslı, qüvvətli.

DAVUD qəd. yəhudi

dilində olan dauid sözündəndir. Dilimizdə Davud şəklində olub, sevimi dost, istəkli dost anlamlarını ifadə edir.

Məlum olduğu kimi, bir sıra şəxs adları dilindən, dinindən, irqindən, yaşadığı ölkədən, qitədən asılı olmayaraq dünyanın əksər xaqlarının dillərində mövcuddur. Davud kişi adı da bu qəbildən olan adlar sırasındadır. “Bibliya”da xatırlanan əfsanəvi peyğəmbərlərdən birinin adındandır. Davud (əslində David, bəzi xalqlarda Davıd) yəhudi dövlətinin hökmdarının adı olmuşdur. Yəhudilər və müqəddəs kitab “Tövrat” İsraildən sonra onu ikinci peyğəmbər, ikinci müqədəs varlıq olaraq qəbul etmişdir. “Bibliya”da da Davud ehtiramla yad edilir, İsa Peyğəmbərin uzaq qohumu kimi təqdim olunur. Sonuncu, həm ən humanist, həm də ən mükəmməl din olan İslam dini özündən əvvəlki dinləri rədd etmir, dünyada mövcud dinlərə ehtiramla yanaşır. Bu səbəbdən də Davud Məhəmməddən əvvəlki peyğəmbərlərdən hesab edilir. Xristianlarda David kimi yazılsa da, dini kitabımız müqəddəs “Quran”- da adı Davud getmişdir. Şərqdə, bütün müsəlman ölkələrində bu ad Davuddur. Din tarixində Süleyman Peyğəmbərin atası olduğu barədə məlumatlar da mövcuddur. Rəvayətlərdə, dini hekayələrdə hökmdar, həmçinin şair kimi təqdim edilən əfsanəvi Davud Peyğəmbərin həm də çox gözəl səsi olmuşdur. “Tövrat”dan bu da bəlli olmuşdur ki, Davud gözəl səsə malik bir xanəndə olduğundan öz nəsihətlərini də gözəl avazla oxuyurmuş. Guya onun səsi o dərəcədə gözəl olub ki, oxuyarkən heyvanlar və quşlar səssiz dayanıb onu dinləyərmiş. Klassik ədəbiyyatda Davudun səsi tərif edilir, ədəbiyyatda hətta onun gözəl səsi ilə əlaqədar “ləhni-Davu- di” ifadəsi də mövcuddur. Davud haqqındakı rəvayətlərdə onun dəmiri əlində mum kimi yumşaltmaq bacarığından da bəhs edilir. Hətta dünyada ilk zireh toxuyanın Davud olduğu, həmçinin toxuduğu zirehləri satmaqla gündəlik qazanc əldə etməsi barədə də rəvayətlər mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Şərq poeziyasında Davudun peyğəmbərliyindən, bacarıqlarından daha çox gözəl səsə malik bir xanəndə kimi bəhs edilir. Məhz bu səbəbdən də bir çox lüğətlərdə Davud kişi adı “gözəl səsə malik, yaxşı oxuyan” mənasında izah edilir.

DAYI azərb.

dayı sözündəndir, ananın qardaşı deməkdir.

Mənbələrdə Osmanlı dövlətində, Əlcəzair, Tunis və Məğribdə (Mərakeşdə) valilərə verilən titul olduğu barədə məlumatlar mövcuddur. Azərbaycan antroponimikasında qohumluq, əqrəbalıq bildirən sözlərdən yaranmış Dayı adı bu gün artıq müstəqil kişi adı kimi mövcud deyildir, lakin tərkibində dayı adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları kifayət qədərdir. Qeyd etmək lazımdır ki, dayı həm də məişətimizdə böyüklərə hörmət mənasında müraciət formasıdır. Bir də öz səlahiyyətlərindən, əlindəki ixtiyardan sui-istifadə edərək hər hansı bir şəxsə qeyri-qanuni köməklik göstərən, arxasında dayanan adam haqqında, heç də birmənalı olmayan, başqa sözlə, hami, arxasında dayanan, müdafiə edən şəxs kimi məcazi mənada da işlənir.

DAYIXAN azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Dayı adı və arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Məzmununda hörmət mənası olan iki sözün birləşməsindən yaranmış Dayıxan (bax: ad – DAYI; XAN) kişi adı Dayı xan anlamını ifadə edir. Əsasən Azərbaycanın şimal bölgələrində təsadüf edilən şəxs adlarındandır.

DƏDƏ azərb.

dada sözü bir neçə mənada işlənir: 1. Ata, əcdad, ulu ata-babalar; 2. Ustad, ustad aşıq; 3. Bəzi bölgələrdə babaya (atanın və yaxud da ananın atasına) dədə deyə müraciət edilir; 4. Hörmət əlaməti olaraq dərvişlərə verilən ad, dərvişlərə müraciət forması. Dədə kişi adı ata, əcdad, baba anlamındadır.

Bu gün Türkiyə türklərində, eləcə də türk xalqlarında dilimizdəki baba mənasındadır. Azərbaycan antroponimikasında Dədə adı ilə yanaşı, tərkibində adın iştirak etdiyi mürəkkəb şəxs adları da mövcuddur. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Dədə adına həm də bir sıra toponimlərin tərkibində rast gəlinir.

DƏDƏŞ azərb.

Dada, həmçinin Dada... ilə başlayan kişi adlarının əzizləmə və oxşama məzmunlu formasıdır. Dədəş adı da sonradan müstəqil kişi adı kimi formalaşmışdır.

DƏDƏXAN azərb.

DƏDƏKİŞİ azərb.

DƏMİR azərb.

damir sözü çox qədimlərdən Azərbaycanın hər yerində yayılmış boz rəngli metalın adıdır. Dəmir həm də təbiətdə çox yayılmış, karbonla birləşdikdə polad və çuqun əmələ gətirən möhkəm kimyəvi elementlərdən biridir. Bəzi dərmanların da tərkibində dəmir preparatı olur. Dəmirdən qayrılmış, dəmirdən hazırlanmış bəzi əşyalar da dəmir adlanır. Möhkəm, yenilməz, sarsılmaz kimi məcazi mənası da vardır.

Türk xalqlarının antroponimik vahidlər sistemində Dəmir antroponimi çox qədim zamanlardan mövcuddur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında Qaraçıq çobanın qardaşının adı Dəmirgüci/Dəmirgücdür. “Salur Qazanın evinin yağmalanması” boyunda (II boy) adı çəkilir: “Qabangüci, Dəmirgüci – bu iki qardaşı yanına aldı”. İgidlik rəmzi olan mürəkkəb quruluşlu ad Dəmir apelyativi ilə şəxs adı kimi əski və çağdaş türk dili dialektlərində də geniş yayılmışdır. Dəmür Tanlı Mamaq isə Təpəgözün əlində həlak olan oğuz bəylərindəndir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında təkcə bir yerdə – “Basatın Təpəgözi öldürdügi boy”da adı çəkilir. Təpəgözün əlində ölən oğuz igidlərindəndir: “Dəmür Tanlı Mamaq əlində həlak oldı”. Addakı “dəmür tanlı” ləqəb olub, igidlik rəmzi ifadə edir. Günümüzdə də digər türk xalqlarında Dəmir antroponiminə təsadüf edilir, Teymur, Temir, Timir, Temur və s. bu kimi antroponimlər özündə “dəmir” sözünün qədim şəklini qoruyub saxlamaqdadır. Rus dilçiləri haqlı olaraq slavyan xalqlarında mövcud Timur şəxs adının türk dillərində olan dəmir sözündən olduğunu qeyd edirlər. Dəmir, Temir, Teymur və bu qəbildən olan adlar möhkəmlik, yenilməzlik, sarsılmazlıq, əyilməzlik anlamını ifadə edir. Azərbaycan antroponimikasında Dəmir adı ilə yanaşı, tərkibində adın işləndiyi mürəkkəb şəxs adları da mövcuddur.

DƏMİRÇİ azərb.

damirçi sözündəndir. Dəmirçi antroponiminin Şahsevən türk tayfasının bir qolunu təşkil edən Dəmirçilər etnonimi əsasında əmələ gəlməsi barədə Azərbaycan Sovet ensiklopediyasında məlumat verilir. Bəzi mənbələrdə isə Dəmirçi kişi adı qədim peşə-sənət adlarına aid edilir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan dilində dəmirçi əslində dəmirlə işləyən, dəmirdən müxtəlif şeylər düzəldən, yaxud da dəmirdən olan əşyaları təmir edən ustadır.

Mənbələr sübut edir ki, dəmir ta qədimlərdən Azərbaycanın hər yerində yayıldığından, məişətdə ehtiyac hiss edilən metal olduğundan dəmir işi ilə məşğul olan ustaya – dəmirçiyə də həmişə ehtiyac olmuşdur. Müharibələr zamanı erkən dövrlərdə silah hazırlamaqla məşğul olan dəmirçilər sonrakı dövrlərdə püxtələşmiş, inkişaf etmiş yeni silah növlərinin təmiri ilə məşğul olmuşlar. Müasir dövrdə də dəmirçilərin köməyinə ehtiyac hiss edilidiyindən, ölkəmizdə az da olsa, dəmirçi emalatxanalarına rast gəlmək olur. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Dəmirçi bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Azərbaycanda da, Gürcüstanda azərbaycanlıların sıx yaşadığı bölgələrdə də tərkibində adın işləndiyi Dəmirçiyev, Dəmirç(i)əlov, Dəmirç(i)əlli soyadları geniş yayılmışdır. Bütün bunlar yaxın keçmişə qədər Dəmirçi kişi adının geniş yayıdığına dəlalət edir. Adın daşıyıcılarından görkəmli dilçi alim, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor Əbdüləzəl Dəmirçizadənin Azərbaycan dilinin tədqiqi, öyrənilməsi sahəsindəki xidmətləri çox böyük olmuşdur. Əminliklə demək olar ki, alimin onomastika sahəsinin də daxil olduğu dilçiliyin leksikologiya bəhsi ilə əlaqədar tədqiqatları bu gün də öz aktuallığını saxlamışdır.

DƏNİZ azərb.

daniz sözündəndir. Adətən elmi ədəbiyyatda belə bir tərif verilir ki, dəniz Yer kürəsinin acı-duzlu su ilə örtülü olan və az-çox quru ilə əhatə edilmiş böyük sahəsidir, okeanın bir hissəsidir. Məcazi mənada, daha dəqiq təşbehlərdə, müqayisələrdə son dərəcə çoxluq, həddən artıq olma, bolluq, tükənməzlik, nəhayətsizlik bildirir. Dəniz şəxs adı da sözün məcazi mənası ilə əlaqədar olub, nəhayətsizlik, tükənməzlik anlamlarındadır.

DƏNİZXAN azərb.