Məsəllər, deyimlər

SAQQALIM YOXDUR, SÖZÜM ÖTMÜR (KEÇMİR)

►Hər hansı məsələdə ağıllı bir söz desə də, fikrinə əhəmiyyət verilməyən, sayılmayan adamların dilindən səslənən və inciklik bildirən ifadə.

İfadə Şərq-müsəlman aləmində saqqala olan ehtiram və izzətdən qaynaqlanır.

Tarixən Şərq ölkələrində elm-bilik adamları, vəzifə sahibləri, xüsusən din xadimləri saqqal buraxardılar. Saqqal yüksək silkə mənsub olmaq, böyüklük, mötəbərlik və hörmət əlaməti sayılarmış. Odur ki saray adamları, ruhanilәr, mötәbәr zatlar saqqal saxlayır vә saqqalın sәliqәli olmasına ayrıca әhәmiyyәt verirdilәr. El arasında hörmətli adamlara, xalq nümayәndәlәrinә «ağsaqqal» deyərdilәr.

Saqqalın Şәrq cəmiyyətində müәyyәn bir rolu olduğunu yazan görkәmli yazıçı Y.V.Çәmәnzәminli qeyd edirdi ki, saqqal әtrafında bir çox adәtlәr dә var; mәsәlәn, qәdim Әfqanıstanda padşahdan ricası olan bir şәxs dilәyini söylәmәzdən əvvəl onun saqqalından yapışarmış: «Burada saqqal bir «әdalәt qapısı» kimi tәlәqqi olunarmış. Bizim «saqqal altından keçmә» dә, şübhәsiz ki, tarixi bir adətlә mәrbut imiş. Bu gün o adәt qeyb olubsa da, ünvanı durur vә müәyyәn mәnada işlәnir».

Bu ifadә ilə әlaqәdar dilimizdə «bığ//saqqal altından keçmәk», «saqqal tәrpәtmәk», «әlini saqqalına uzatmaq», «saqqalından (әtәyindәn) tutmaq», «saqqala salam vermәk//vermәmәk» kimi çoxlu deyimlər də formalaşmışdır.

SAQQALINDA SAMAN ÇÖPÜ VAR

►Oğurluqda və ya hər hansı cinayətdə əli olduğu üçün özünü şübhəli aparan adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Şərq müdriklərindən biri olmuş hindli Birbal haqqında məşhur rəvayətdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin rəvayətdə deyilir ki, günlərin birində padşahın sarayında onun mücrüsündən daş-qaş oğurlanır. Oğrunu çox axtarsalar da, tapa bilmirlər. Padşah bu rüsvayçılığa son qoymaq üçün oğrunu tapmağı Birbala həvalə edir.

Birbal bu müşkül məsələni həll etmək və oğrunu tapmaq üçün çox götür-qoy edir. Axırda kələk işlətmək qərarına gəlir. Sarayın bütün əyanları bir yerə toplaşan vaxt Birbal içindən daş-qaş oğurlanmış mücrüyə yaxınlaşıb ona gah bu, gah da o biri qulağı ilə diqqətlə qulaq asır, özünü elə göstərir ki, orada nəyi isə dinləyir. Padşah bu qəribə hərəkətin səbəbini soruşduqda Birbal mücrüdən azacıq aralanıb ucadan deyir:

– Padşah sağ olsun, mücrü aydın deyir ki, oğrunun saqqalında saman çöpü vardır.

Əyanlardan biri tez-tələsik saqqalını əlləşdirməyə başlayır.

Birbal dərhal onu tutmağı əmr edir. Əyan oğurluğunu boynuna alır.

SAQQALLI UŞAQ

►Özünü uşaq kimi aparan, yaşına müvafiq hәrәkәt etmәyәn yaşlı adamlara münasibətdə istehza ilə deyilən ifadə.

İfadə Mirzə Cəlilin «Saqqallı uşaq» (1926) hekayәsinin adından qaynaqlanır.

Әsәrdә yağ vә yumurta satan yaşlı və bisavad kişi ona borclu qalanların borc hesabını yadda saxlamaq üçün divara müxtәlif işarәlәr qeyd edir. Bəzən də adamları yadda saxlamaq üçün ona bənzər simalar çəkir; məsələn, birisini saqqallı adam kimi təsvir edir. Amma pis çəkdiyindən onun uşağa, ya böyüyə bənzədiyini sezmək olmur.

İfadәnin mәşhurlaşıb yayılmasında böyük ədibin özünün də mühüm rolu olmuşdur. O, 1930-cu ildә nәşr etdirdiyi «Saqqallı uşaqlar» mәqalәsindә yazmışdır: «Ancaq mәni bir qism uşaqların fikri alıbdır: o da saqqallı uşaqlardır. Mәn saqqallı uşaqlar o kәslәrә deyirәm ki, otuz vә qırx yaşa çatıb, amma adlarını yazmağa acizdirlәr».

Zaman keçsə də, ifadə öz semantikasını saxlayır, çünki biz «saqqalı uşaqlar»la təkcə ədəbi əsərlərdə yox, gerçək həyatımızda da tez-tez rastlaşırıq.

SAQQIZINI OĞURLAMAQ

►Müxtəlif üsullarla təsir edərək fikrini dəyişmək, nəyə isə razı salmaq, mövqeyini, qərarını dəyişmək.

İfadə xalq arasında mövcud olan bir rəvayətlə bağlıdır.

Rəvayətə görə, oğurluğu ilə məşhur olan birisinin məclisdə bir varlı çobanla mübahisəsi düşür. Çoban lovğalanır ki, heç kim onun sürüsündən oğurluq edə bilməz. Məşhur oğru həmin çobanın zəif cəhətlərini, hərəkət xəttini, yatıb-durma vaxtlarını diqqətlə izləyir, yuxunun ona nə vaxt güc gəldiyini yerli-yataqlı öyrənir. Sonra da dostlarına əminliklə «nəinki onun qoyunlarını, hətta ağzında çeynədiyi saqqızı belə oğurlaya bilərəm» deyərək öyünür. Bununla bağlı dostlar arasında mərc də bağlanır.

Bu söhbətdən sonra oğru çobanı gecə-gündüz güdməyə başlayır, onun sürüsünü gözündən kənar qoymur. Yuxusunu gündüzlər alıb gecələr hərəkət etməyə çalışır.

Payızdan qışa keçən uzun gecələrin birində gecəyarısına yaxın çobanı yuxu tutur. Lakin o, yuxunu qovmaq üçün ot kökündən olan saqqızı çeynəməyə başlayır, amma bu da yuxunun qarşısını ala bilmir. Lap bir addımlıqda «qurbanının» yuxu ilə necə mübarizə apardığını görən oğrunun çiçəyi çırtlayır. O gizləndiyi kolun arxasından çıxıb kürəyini daşa söykəyib mürgü döyən «dostuna» yaxınlaşır. Əlindəki nazik otu onun ağzına salır. Şirin yuxuda olan çoban sonuncu dəfə saqqızı heysiz şəkildə çeynəyir və bununla otun və saqqızın bir-birinə yapışmasına kömək edir. Mahir oğru ota yapışmış saqqızı ehtiyatla onun ağzından çıxarır. Bundan sonra sürünü çəkib aparmaq rahat olur.

Azərbaycan xalq nağıllarının bəzilərində də qəhrəmanın mürgüləməkdə olan divin tez yuxuya getməsi üçün saqqızı məharətlə onun ağzından çıxarması barədə epizodlar vardır.

Artıq yüz illərdir ki, deyim «oğurluq» məzmunundan xeyli uzaqlaşıb. Müasir dilimizdə «saqqızını oğurlamaq» frazeoloji birləşməsi hər hansı məsələdə inadkarlıq göstərən kimisə incə üsullarla yola gətirməyi, onu razı salmağı, bir növ, başını aldadaraq mövqeyinə təsir etməyi, yoldan çıxartmağı ifadə edir.

SALAM VERDİM – RÜŞVƏT DEYİLDİR DEYƏ ALMADILAR

►Məmurların, vəzifə sahiblərinin haram yolla pul qazanmasına, başqasının malına göz dikməsinə, rüşvətə qurşanmasına açıq şəkildə etiraz bildirən ifadə.

İfadә Azәrbaycan şeirinin qüdrətli nümayəndəsi M.Füzulinin «Şikayәtnamә» әsərindәn götürülmüşdür.

Böyük şairin bu ifadəsi ictimai münasibətlərdəki çatları, istənilən cəmiyyətdəki haqsızlığı və rüşvətxorluğu ifşa edir. Әsәrdə şair xalq malı hesab olunan vәqf pullarının mәmurlar tәrәfindәn oğurlandığını, rüşvәtxorluğu, süründürmәçiliyi kәskin tәnqid atәşinə tutmuşdur.

Salam verdim, rüşvət deyildir deyə almadılar,

Hökm verdim, faydasızdır deyə iltifat etmədilər.

Osmanlı səltənətinin 10-cu sultanı Qanuni Süleyman 1530-cu ildə Bağdadı fəth etdikdən sonra yerli sənətkarlar və qələm əhli ilə maraqlanır. M.Füzuli haqqında ona danışırlar. Sultan Süleyman onu qəbul edərkən şair bir neçə qəsidəsini oxuyur. Bu da sultanın xoşuna gəlir və ona doqquz axçalıq aylıq maaş kəsir. Amma süründürməçi, rüşvətxor məmurların üzündən maaşını vaxtlı-vaxtında ala bilmir. Beləliklə, inciklik və qəzəbini sətirlərə tökərək «Şikayətnamə»ni yaradır.

İfadә xalq arasında çox geniş işlәdilәn atalar sözü kimi yayılmışdır.

SANKİ BURADAN MAMAY KEÇİB

►Viran qoyulmuş, böyük xarabalıq, səliqəsizlik və dağıntı olan yer haqqında işlədilən ifadə.

İfadə monqol sərkərdəsi Mamay xanın adından götürülmüşdür.

Monqol xanı Batının 1237-ci ildə hücumundan sonra əsarət altına düşmüş Rusiyada monqol-tatar idarəçiliyi hökm sürməyə başladı. Bu dövrdə rus knyazları təhqirlərə dözməli və böyük xərac ödəməli idilər.

1380-ci ildə Mamay xan qarşısına çıxan hər şeyi dağıdıb məhv edərək monqol qoşunlarını Moskvaya apardı. Monqolların qarşısını böyük knyaz moskvalı Dmitri kəsdi: o, Kulikovo çölündə döyüşə girdi. Şiddətli döyüş bütün gün davam etdi və rus qoşunlarının qələbəsi ilə başa çatdı. Bu döyüşün şərəfinə knyaz Dmitri Donskoy ləqəbini aldı.

Rusiya tarixi bu ifadə altında monqol-tatarlara qarşı ağır döyüşləri və bir də bu döyüşlərin nəticəsi olan dağıntı və xarabalıqları xatırlayır.

SAPI ÖZÜMÜZDƏNDİR

►Yaxın adamın dönüklüyünü, xəyanətini, arxadan zərbə vurmasının daha ağır olduğunu təəssüflə bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə görkəmli yazıçı İsmayıl Şıxlının qələmə aldığı bir rəvayətlə bağlıdır.

Bir gün meşəyə qeyri-adi səs yayıldı. Hiss olundu ki, yaxınlıqda ağac qırırlar, amma gələn taqqıltı ağacların bu zamana qədər eşitdiklərinə bənzəməyən bir səs idi. Bu səs getdikcə meşə sakinlərini təşvişə salırdı. Bir qədər sonra taqqıltını iniltili bir xarıltı əvəz etməyə başladı. Bu səsi eşidəndə ağacların sultanı, qoca Palıdın qaşları çatıldı, bir anlığa ona elə gəldi ki, ayağının altından yer qaçdı və beynində dolaşan müdhiş fikirdən vahimələndi.

Meşəni lərzəyə salan bu səsin nə olduğunu və haradan gəldiyini öyrənmək üçün qoca Palıd səs gələn tərəfə çaparlar yolladı. Bir az keçdi və çaparlar bəd xəbərlərlə geri döndülər. Dedilər ki, insanlar yaxınlıqdakı meşəni qırır və bu işi əl boyda bir dəmir parçası ilə görürlər. Sonra da izah etdilər ki, sapı olmasa, həmin dəmir heç nə edə bilməz. Bunu eşitcək qoca Palıdın gözlərinə qaranlıq çökdü, səsi titrədi, amma birtəhər özünü ələ alıb:

– Bəs baltanın sapı nədəndir? – deyə təlaşla xəbər aldı.

Çaparlar baltanın sapının ağacdan olduğunu deyəndə qoca Palıd çox qüssələndi, iri şaxəli budaqlarını astadan tərpədərək dərindən bir «ah» çəkdi və dərdli-dərdli:

– Elədirsə, hamımızı qırıb məhv edəcəklər, – dedi.

Niyəsini soranda isə qoca Palıd dərin bir kədərlə:

– Ona görə ki baltanın sapı özümüzdəndir, – deyə cavab verdi.

SARI İBLİS

►Qızılın cəmiyyətdə, insanlar arasında təbəqələşmə, nifaq, hərislik yaratdığını obrazlı şəkildə bildirən ifadə.

İfadə Maksim Qorkinin «Sarı iblis şәhәri» oçerkinin (1906) adından yayılmışdır.

Burada qızılın kapitalizm cәmiyyәtindә rolundan danışan müәllif yazır: «Qızıl dünənkindәn daha çox tamahkarlıq, daha artıq hökmlә adamların qanını, beynini sorur ki, axşamçağı bu qan, bu beyin soyuq sarı metala çevrilsin. Qızıl yığını – şәһәrin qәlbidir. Bütün һәyat onun döyünmәsindә, һәyatın bütün mәnası – onun һәcminin artmasındadır.

Bunun üçün adamlar bütün gün uzunu yer qazıyır, dәmir döyür, ev tikir, fabriklәrin tüstüsü içərisindә nәfәs alır, zәһәrlәnmiş ağır havanın kirini bәdәnlәrinin mәsamәlərindәn içәri çәkir, bunun üçün öz gözәl bәdәnlәrini satırlar.

Bu iyrənc seһrbazlıq onların ruһunu uyuşdurur, adamları «sarı iblis»in әlindә elastik alәtә, külçәyә çevirir. «Sarı iblis» yorulmadan bu külçәni әridib qızıl qayırır, öz әtini vә qanını әmәlə gәtirir».

Varlanmaq, sərvət toplamaq üçün çalışanlara münasibətdə «Sarı iblis aşiqi» ifadəsi də işlədilir.

SARI MƏTBUAT

►Oxucu cəlb etmək naminə daha çox əyləncə və sensasiya doğuran yazılar dərc edən aşağı səviyyəli qəzetlər haqqında işlədilən ifadə.

İfadə ABŞ-da qəzetçilik təcrübəsi ilə bağlı yaranaraq yayılmışdır.

XIX əsrin sonunadək qəzetlər ictimaiyyəti məlumatlandıran yeganə informasiya vasitəsi idi. Rəqabət aparan qəzetlər daha çox oxucu cəlb etmək üçün bir-biri ilə mübarizədə mümkün vasitələrdən, hətta ən çirkin üsullardan istifadə edirdi. Həmin dövrdə ən geniş yayılmış üsullardan biri sensasiyalı xəbərlər yaymaq idi; məsələn, Nyu-Yorkda aparıcı qəzetlər bir-birinin bəhsinə səhifələrində seks və cinayətlər barədə materiallar dərc edirdi. Əsrin axırlarına yaxın rəngli qəzetlər meydana çıxdı və rəngli başlıqlar oxucuların diqqətini cəlb etdiyindən belə qəzetlər tez və daha böyük tirajla satılmağa başladı.

1896-cı ildə Nyu-Yorkun «Uorld» qəzeti bu sahədə daha irəli gedə bildi. Qəzet hər gün birinci səhifəsində rəssam Riçard F.Autkoltun komikslərini – müəyyən olayları çatdıran silsilə rəsmləri çap etməyə başladı. Bu komikslərin qəhrəmanı şəhər həyatında baş verən hər hansı bir hadisəni özünəməxsus bir dillə, istehza ilə şərh edən oğlan uşağı idi. Bu şərhlər onun biçimsiz paltarının üzərində çap olunurdu. Paltar açıq-sarı rəngdə olduğundan komikslər «Sarı oğlan» adını qazandı. Qəzetin tirajı xeyli artdı və «Uorld» tezliklə şöhrətinin ən yüksək zirvəsinə çatdı.

Həmin illərdə «Nyu-York journal»ı alan U.R.Hörst onun tirajını artırmaqda qərarlı idi. O, jurnalın rəngli əlavəsini yaradaraq rəssam Autkoltu öz tərəfinə çəkməyə nail oldu. Amma «Uorld» rəsmləri dayandırmadı: artıq başqa rəssamın çəkdiyi «Sarı oğlan»la öz uğuruna davam edirdi.

Bundan sonra hər iki «sarı» mətbuat orqanının rəqabəti ağlagəlməz üsullarla aparılırdı. Məhz həmin günlərdə Kuba uğrunda İspaniya ilə münaqişə başladı. Hörst tirajı artırmaq məqsədilə bilərəkdən ictimaiyyəti narahat edən, eləcə də qıcıqlandıran xəbərlər dərc edirdi. Bununla da 1898-ci ildə kiçik, amma lazımsız müharibənin başlamasına yardımçı oldu. Nəticədə gəlir əldə etmək naminə yalan-doğru, istənilən, hətta ən axmaq sensasiyalı xəbəri belə istifadə edən qəzetlər «sarı mətbuat» adlandırılmağa başlandı.

SAYA SALMAQ

►Hörmәt göstәrmәk, fikri və rəyi ilə hesablaşmaq, diqqәt yetirmәk.

İfadә «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanından qaynaqlanır.

Dastanın müxtəlif boylarında «sağda oturan say bәylәr» ifadәsi tez-tez işlәnir. Yəni burada frazeoloji birləşmənin əsas tərəfi olan «say» sözü seçilmiş, hörmәtli («say-seçmә» vahidindә olduğu kimi), ayrıca çəkisi olan adama müsbət münasibəti bildirir. Sonra ifadə «saya saymaq» şәklindә olmuşdur ki, dildə bunun inkar variantı (saya saymamaq) da işlənir.

Müasir dilimizdә sabit şəkildə işlədilən «saya salmaq» və onun başqa variantı kimi mövcud olan «saya saymaq» birləşməsi kimisə hörmәtlilәr, nüfuzlular sırasına daxil etmәyi bildirir.

SEHRLƏNMİŞ DAİRƏ

►Bəlli bir çevrədə çıxış yolu çətinliklə tapılan çox dolaşıq vəziyyət, ümidsiz və mürəkkəb şərait haqqında işlədilən ifadə.

İfadə həyatda qorxunc kabusların mövcudluğu ilə bağlı xalq inanclarından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Qədim insanların inancına görə, meşə kabusu insanı sıx ağaclıq olan yerlərdə konkret bir dairə ətrafında fırladır, buna görə də meşədə azanlar gəzib-gəzib yenə əvvəlki yerə gəlib çıxırlar. Deməli, həmin situasiyada insanı gözəgörünməz kabus idarə edir.

Əslində, insanın düşdüyü nabələd yerdə, o cümlədən meşədə belə hal həqiqətən baş verir, amma bunun səbəbi qara qüvvələr deyil: sadəcə insanın sağ ayağı ilə atdığı addım sol ayağı ilə atdığı addımdan daha genişdir, buna görə də dəqiq istiqaməti bilməyəndə insan meşədə dairə vurur.

Gündəlik həyatımızda bir-birindən asılı olan və nəticədə çətinliklə açıla bilən, qapalı zəncir əmələ gətirən situasiyalar olur; o zaman deyirlər ki, kimsə sehrlənmiş dairəyə, yaxud çıxılmaz vəziyyətə düşüb.

SEM DAYI

►ABŞ-ı və tipik amerikalını, daha çox yankiləri obrazlı şəkildə səciyyələndirən ifadə.

İfadә XVIII әsrin sonları – XIX əsrin әvvәllәrindә ABŞ-da yaşamış Samuel Uilson adlı birisinin lәqәbindәndir.

Həmin dövrdə baş vermiş müharibələrin hamısı ştatların və bütövlükdə Amerikanın istiqlaliyyətini möhkəmlətməyə yönəlmişdi. Əhali bu müharibələrdə dövlət qoşunlarına həmişə həvəslə yardımçı olurdu.

1812-ci il müharibəsi zamanı (o vaxt düşmən ölkə Kanada idi) Nyu-York ştatının şimalında dayanan qoşun üçün ərzaq məhsullarını, o cümlədən əti Troy şəhərindən keçməklə gətirirdilər. Oranın müfəttişi hamının sevgi ilə Sem dayı adlandırdığı Samuel Uilson idi. Qoşun üçün göndərilәn әrzaq yeşiklәrinin üzәrindә Uilsonun göstәrişi ilә «U.S.» (yәni United States – Birlәşmiş Ştatlar) literi yapışdırılardı. Uilson üzərinə US yazılan möhür vurulan və bununla da hökumətin mülkiyyətində olduğu bilinən iri yük yeşiklərinə cavabdehlik daşıdığından hamının ağzına düşmüşdü ki, bu iki hərf Sem dayı (Uncle Sam) deməkdir.

Həmin ifadəyə hamı elə öyrəşmişdi ki, 1813-cü ildə «Nyu-York post» qəzetinin redaksiya məqaləsində Birləşmiş Ştatlar Sem dayı adlandırılmışdı. Bu ifadə hələ də işlənir və biz Sem dayının kim olduğunu bilir, hətta sifətdən belə tanıyırıq.

SEYİD CƏDDİNƏ ARXAYIN OLAN KİMİ

►Birinin öz mövqeyinə, nüfuzuna həddindən artıq güvənib arxayınlaşması, hazırlıqsız olması, tərəqqi etməməsi haqqında işlədilən ifadə.

İfadə islam peyğəmbərinin nəslindən olan şəxslərin davranışı ilə bağlı el arasında formalaşmış qənaətdən yaranmışdır.

İslam dininin əsasını qoymuş Məhəmməd peyğəmbərin oğul övladı olmadığından qızı Fatimədən və onun övladlarından törəyən şəxslərə seyid, ağa deyilirdi. Seyidlər müsəlman dininə mənsub olan xalqların yaşadıqları bütün bölgələrdə, xüsusən şiəliyin geniş yayıldığı ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda da nüfuz sahibləri olmuşlar. Azərbaycanda bu gün də el arasında hörmətli və nüfuzlu seyidlər vardır.

Təəssüf ki, müəyyən zamanlarda «seyid» kateqoriyasına aid olanların bəziləri «ulu babalarının hörməti»nə, onun nüfuzuna, bəzən də peyğəmbərliyin mistik gücünə, cəddə arxayın olub öz bildiyini edir, sadə insanları saymır, din adından sui-istifadəyə yol verirdilər. Belə seyidlər çox vaxt bir sənət-peşə əldə etmir, ictimai əməklə məşğul olmur, «öz cəddinə arxayın olaraq» camaatın ona müraciəti, dua yazdırması, nəzir verməsi və s. hesabına dolanırdılar. Avam camaatı «Səni cəddimə tapşırıram» deyə qorxudanlar da tapılırdı. Amma oxumuş, təhsilli insanların sayı artdıqca, xalqın din haqqında bilgiləri çoxaldıqca belələrinin də bazarı bağlanmış olurdu.

Bəzən seyidlərlə yanaşı, çox möhkəm arxaya malik şəxsin alacağı köməyə bərk ümid bəslədiyi hallarda «seyid öz cəddinə arxayın olan kimi, bu adam da filankəsə arxayındır» deyirlər.

SEYTNOTA DÜŞMƏK

►Vaxtı, zamanı çatmamaq, müəyyən edilmiş işi konkret vaxt çərçivəsində görə bilməmək, vaxt qıtlığı yaşamaq.

İfadə şahmat oyununda gedişlərə ayrılmış vaxtla bağlı meydana çıxmışdır.

Birləşmənin hərfi mənası isə ilk dəfə alman dilindəki «vaxt çatışmazlığı» ifadəsinin qarşılığı kimi işlədilmişdir. Yəni ifadə özü konkret oyun zamanı növbəti gedişi fikirləşmək üçün oyunçuya verilən vaxtın çatışmadığını bildirir. Əgər şahmat və digər stolüstü oyunlarda oyunçu verilən zaman çərçivəsində gedişi vaxtında edə bilmirsə, seytnota düşmüş sayılır.

Hazırda bu ifadə artıq şahmat yarışları çərçivəsindən kənara çıxıb və gündəlik həyatda geniş istifadə olunur. Adətən, vaxt qıtlığı yaşayanlar özlərinə bəraət qazandıraraq «seytnota düşübmüş» deyir. Buradakı «seytnot» sözü birbaşa məcazi məna verir, lakin dilimizdə bu sözlə işlənən birləşmə və hələ ki dəqiq bir ifadə yoxdur, ancaq bir neçə yayılmış variant mövcuddur: seytnota düşmək, seytnotda olmaq və s.

SƏBİR KASASINI DAŞDIRMAQ

►Hər hansı davamlı xoşagəlməz hərəkəti ilə kimisə əsəbiləşdirmək, bezdirmək, canını boğazına yığmaq.

İfadənin Şərq xalqlarının əksəriyyətinin folklorunda geniş yayılmış məşhur bir əhvalatla bağlı olduğu güman edilir.

Bir dəfə şagird öz müəllimindən xahiş edir ki, insan səbrinin mahiyyətini, ümumiyyətlə, səbir kasasının nə olduğunu ona başa salsın və həm də desin ki, alicənab adam insan təbiətinin bu təzahürü ilə necə davranmalıdır.

Şagirdinin sualını dinləyən müdrik müəllim bir kasa götürüb onun dizləri üstünə qoydu, sonra əlinə su ilə dolu kuzə verdi. Şagirdinə tapşırdı ki, gözlərini yumsun və yavaş-yavaş kasanı doldursun. Müəllim bu hərəkətin izahını da verdi:

– Başqa bir adamın səbrini sınayarkən sən gözüyumulu başqasının kasasını doldurursan, həm də həmin kasa bu zaman sənin dizlərinin üstündə olur. Sən o kasanın nə vaxt dolacağını bilmirsən, buna görə də suyun sənin öz üstünə tökülmək ehtimalı var.

Şagird yavaş-yavaş kasanı doldurmaqda davam edərək soruşdu:

– Deməli, alicənab adam başqasının səbir kasasını doldurmamalıdır?

– Yalnız bu deyil, – deyə müdrik müəllim cavab verdi. – Sən öz dizlərini də qorumalısan və burada xüsusi bir alicənablıq yoxdur.

– Bəs o daha nə etməlidir ki? – deyə şagird gözlərini açmadan təəccüblə soruşdu.

Müəllim, demək olar ki, dolu kasanı onun dizləri üstündən götürdü, suyu yenidən kuzəyə tökdü və dedi:

– Alicənab insan həm də nəzarət etməlidir ki, onun da kasası başqalarının dizində heç vaxt daşmasın.