Məsəllər, deyimlər

QOY MƏNİM MAYAMA ZƏRƏR ELƏSİN

►Hər şeyin asanlıqla əldə edildiyini düşünən, heç nəyə ciddi əhəmiyyət verməyən düşüncəsiz adamlar haqqında işlədilən ifadə.

Keçmiş zamanlarda ömründə ilk dəfə şəhərə gəlmiş bir çoban bazarda satılan şeylərə tamaşa edirdi. Dünyanın ən ləzzətli yeməli və ən gözəl geyməli şeylərini qabağına düzüb mat-mat baxan «səfeh adamlara» təəccüblənir, onların bu qəribə hərəkətinə ürəkdən gülürdü. Nəhayət, ləpə satılan yerdə satıcının kor olduğunu zənn edib barmaqlarını dükançının gözlərinə soxmaq istəyir. Dükançı diksinib çobandan soruşur:

− A kişi, dəli olmamısan ki, gözümü niyə çıxarırsan?

Çoban təəccüblə ona baxıb deyir:

− Bəs sən kor deyilsən?

Dükançı əsəbi halda cavab verir:

− Kor niyə oluram, lap yaxşı görürəm.

Çoban gülümsəyə-gülümsəyə soruşur:

− İndi ki kor deyilsən, ətrafında olanları yaxşı görürsən, bəs bu ləzzətli şeylərdən niyə yemirsən?

Dükançı əhvalatı başa düşüb deyir:

− Axı mayama zərər edər!

Çoban bunu eşidən kimi ovcunu ləbləbi-kişmişlə doldurub yeməyə başlayır və etinasız vəziyyət alaraq:

− Razıyam, qoy mənim mayama zərər eləsin, – deyir.

QOYUN DƏRİSİNƏ GİRMİŞ CANAVAR

►Pis, yaramaz, çirkin niyyәtini yaxşılıq, məsumluq pәrdәsi altında gizlədən ikiüzlü, riyakar adamları sәciyyәlәndirmәk üçün işlәdilən ifadə.

İfadə «İncil»dәn götürülərək qәdimdәn bәri Şәrqdә vә Qәrbdә geniş yayılmışdır.

İnsani münasibətlərdə ikiüzlülüyü, saxtakarlığı və riyakarlığı diqqət mərkəzinə gətirən bu məsəl haqqında çoxlu rəvayətlər vardır. Amma onların hamısını bir motiv birləşdirir: özünü üzdə yaxşı göstərib əsl niyyətini gizlədən, fürsət düşdükdə isə canavar kimi davranan bədniyyət adamlardan uzaq durun, kiminlə münasibət qurduğunuzun fərqində olun.

Mirzə Fətəli Axundzadənin «Kәmalüddövlә mәktubları»nda (1875) deyilir: «...Bir para cüvәllağı, bir para qoyun donunda olan qurdlar vә şarlatanlar özlәrinin beşgünlük mәnfәәti üçün bir böyük millәti illәrlә әqidəyi-batilәdә saxlayıblar» («İkinci mәktub»dan).

İfadə bu günümüz üçün də çox aktualdır və xüsusən qəzet yazılarında, bəzi vəzifəli şəxsləri tənqid edən publisistik materiallarda tez-tez rast gəlinir.

QOYUN SÜRÜSÜ

►Öz ağlı ilә deyil, başqalarına baxıb kor-koranə hәrəkәt edən, öz haqqını qoruya bilməyən fərdləri və ya insan qruplarını səciyyələndirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadә Fransa yazıçısı Fransua Rablenin (1494–1553) «Qarqantua vә Pantaqruel» romanından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Romanda tәsvir olunur ki, Panurq gәmidә bir sürü qoç aparan Hinduşka adlı tacirlə rastlaşır, sözləri düz gəlmir və onunla söyüşür. Tacirin kobud davranışını bağışlamayan Panurq tacirin ən kök qoçlarından birini çox baha qiymətə alıb dənizə atır. Qalan bütün qoyunlar da bunun dalınca dənizə tullanır və beləliklə, sürünün hamısı dəryada qərq olur.

Bu əhvalat qədim Avropa nağıllarında da vardır. Əsərdə həddindən artıq qorxaq, ağlağan, çığırğan adam kimi təsvir olunan Panurqun adı qədim yunan mifologiyasındakı meşə allahı Panla əlaqədardır. Yarıinsan, yarıheyvan şəklində keçidırnaqlı, uzunsaqqalı və buynuzlu təsəvvür edilən Pan daim çaxnaşma törədir ki, «panika» sözü də buradandır.

Üzeyir Hacıbəylinin «Ha fikir edirəm, başa düşmürəm!» felyetonunda deyilir: «Ay Filankəs... yadındadırmı ki, sən məni ələ salıb söyləyirdin ki, bəli, şəhərimizdə camaat öz xeyir və şərini anlayıbdır, öz dost və düşmənini tanıyır və mən də sənə deyirdim ki, balam, vallah, inanma, onlar hələ qoyun sürüsüdür».

QOYURSUNUZ Kİ?!

►Birinə iş görməyə, düşündüyünü gerçəkləşdirməyə imkan verməyəndə istehza ilə işlədilən ifadə.

Dilimizdə kifayət qədər geniş yayılmış bu maraqlı ifadə «Mozalan» satirik kinojurnalından götürülmüşdür.

Jurnalın «Arzu» adlı süjetində sərxoş adam (aktyor – Fazil Salayev) metroya girmək istəyir. Lakin heç vaxt ayıq olmadığı üçün bu arzusuna çata bilmir, yəni milis işçiləri onu metroya buraxmırlar.

Növbəti dəfə də sərxoş halda metroya daxil olmaq istəyərkən milis nəfəri onu yenə yaxalayır. Bu dəfə də metroya girməyin mümkünsüzlüyünü görən adam milisə metro, onun necə olması, qatarların hərəkəti barədə suallar verir. Ömründə metro görməyən, onun nə olduğunu bilməyən bu adamın suallarından heyrətlənən milis:

– A kişi, neçə ildir ki, Bakıda metro açılıb, sən hələ minməmisən? – deyə soruşur.

– Qoyursunuz ki! – deyə adam dərin təəssüfünü bildirir.

QOZ QABIĞINA SOXMAQ

►İncitmək, sıxışdırmaq, davamlı izləmək, təzyiq etmək, möhkəm tənqid etmək.

İfadə ucuz ağcaqayın ağacından müəyyən əşyalar düzəldib satan dülgərlər arasında meydana çıxaraq yayılmışdır.

Satış üçün material hazırlayan dülgərlər rənglərdən bacarıqla istifadə edərək istənilən ağac materialını qoz, palıd, yaxud qırmızı ağaca oxşadırdılar. Təbii ki, rəngləri də həmin ağacların qabığından alırdılar. Qoz qabığından alınan rəng daha effektli olur və məhsul daha yaxşı satılırdı.

Beləliklə, «qoz qabığına soxmaq» ifadəsi ortaya çıxmışdır. İfadə əvvəllər məcazi mənada «bir işi yaxşı görmək» anlamında işlədilirdi. Lakin sonra mənfi çalarda işlənməyə başladı.

Hazırda «qoz qabığına soxmaq» tez-tez «nəyə görə isə möhkəm söymək, acılamaq, tənqid etmək» mənasını verən «heç eləmək», «zibilə döndərmək», «daşı daş üstündə qoymamaq» və s. ifadələrlə eyni səviyyədə işlənir.

QU NƏĞMƏSİ

►Son akkordu, son məqamı, istedadın sonuncu tәzahürünü bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə qu quşu haqqında ovçu hekayətlərindən qaynaqlanır.

Bir sıra qәdim xalqların inamına görә, qu (qu quşu, sona) ölümündәn әvvәl xüsusi bir mәlahәtlә ötür. Elm bunu təkzib etsə də, bədii ədəbiyyat nümunələrində bu hekayətin təsirləri yaşayır. Hələ Ezopun tәmsillәrindә vә digәr yunan müәlliflәrinin əsәrlәrindә bu barәdә çoxlu qeydlәr vardır.

«Qu nәğmәsi» anlayışı klassik әdәbiyyatımızda «naleyi-qaz» ifadәsi ilә әks etdirilirdi vә tamamilә fәrqli mәnaya («inandırıcı olmayan», «yalan») gәlirdi. M.F.Axundzadənin «Kәmalüddövlə mәktubları»nda deyilir: «Amma nәqli-Xizr bəistilaһi-türk, naleyi-qazdır: dirilik suyu harda idi ki, Xizr içәydi, diri qalaydı?»

Müasir dövrümüzdə bu ifadə bədii ədəbiyyat nümunələrində, xüsusən poeziyada daha çox işlənir.

QURBANƏLİ BƏYİN QONAQLIĞI

►Söz verib vədindən qaçan yalançı və lovğa adamları, dil pəhləvanlarının davranışını səciyyələndirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə Mirzə Cəlilin məşhur «Qurbanəli bəy» (1907) hekayəsindən sonra yayılmağa başlamışdır.

Mövzusu Azərbaycan mülkədarlarının həyatından alınmış bu hekayənin baş qəhrəmanı «Qapazlı» kəndinin mülkədarı Qurbanəli bəydir. Yazıçı onun lovğa təbiətini, mənəvi yoxsulluğunu və nadanlığını pristavın arvadının ad günü münasibətilə keçirilən ziyafətdəki hərəkətləri ilə, o cümlədən pristava dediyi «Naçalnik ağa, sən bizim başımızın sahibisən... Qurban sənə mənim canım, nə qədər ki mən sağam, nökərəm sənə» cümləsi ilə açır.

Qurbanəli bəy içkinin təsirindən tamam keflənərək ağaları və xanımları öz evinə qonaq çağırır. Amma sonra bunu unudaraq heç kəsə heç nə demədən sərxoş halda yıxılıb yatır. Səhəri gün qonaqların təşrif gətirdiyini biləndə vəziyyətdən çıxmaq üçün qaçıb tövlədə, at axurunda gizlənir və bu hərəkəti ilə daha gülünc vəziyyətə düşür. Qonaqlar dünən onun təriflədiyi atlarına baxmaq üçün tövləyə girib Qurbanəli bəyin axurda gizləndiyini görürlər.

Bu günün özündə də verdiyi sözdən qaçan adamı Qurbanəli bəyə, onun davranışını isə «Qurbanəli bəyin qonaqlığı»na oxşadırlar.

QURD İLƏ QİYAMƏTƏ QALMAQ

►Hәddәn artıq çox yaşamaq, ömrü uzun olmaq, kaftarlaşmaq, ölmәmәk, əbədi mövcud olmaq.

İfadə türk xalqlarının əfsanə və rəvayətlərindən qaynaqlanır.

Qiyamәtә yaxın yer üzündәki bütün adamların ölüb gedәcәyi, yalnız qarı ilә qurdun qalacağı haqqında mövhumi əqidə əksər xalqlarda da mövcuddur.

Qәdim türk xalqlarının təsəvvürlərinə görə, qurd müqәddәs (və buna görә dә ölməz, qiyamәtә qәdәr yaşayan) heyvan, totem hesab edilmiş, bununla bağlı çoxlu әfsanә vә rәvayәtlәr olmuşdur. «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında «qurd üzü mübarәk» hesab edilir. Qәdimdә qurdların insanı hәr cür bәladan, fәlakәtdәn qoruya bildiyi һaqqında inam yayılmışdı. Qədim türk xaqanlarının yanına müxtәlif yerlәrdәn gәlәn elçilәr yalnız üzərindә qurd rәsmi olan bayrağa tәzim etdikdәn sonra qəbul olunurdular.

Avropanın bir çox xalqları da qurdu müqәddәs saymışlar. Qәdim Roma şәhәrinin әsasını qoyan Romul vә Rem qurd südü ilә bәslәnmişlәr. Romalılar müharibә ilaһı Marsı qurd şәklindә tәsәvvür edirdilәr. Qәdim almanların da sitayiş obyekti qurd imiş. Qurdun müqәddәslik rəmzi sayılmasına qәdim rus, ukrayna, gürcü, abxaz, avar, kürd xalqlarında da rast gəlinir.

Bu ifadədəki qurd ilә qiyamәtә qalacaq qarı (nәnә, ana), әslindә, ana torpağı (Yeri) tәmsil edir.

QURD QUZU İLƏ OTLAYIR

►Sülh, sakitlik və әmin-amanlıq olduğunu bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə yәhudilәrin müqәddәs kitabı «Tövrat»dan qaynaqlanır.

Həmin kitabda göstәrilir ki, bir zaman dünyaya әdalәtli bir şah gәlәcәk, yer üzündә haqq-ədalət zəfər çalacaq, dinclik və əmin-amanlıq olacaq, heç kim incidilməyəcək, bütün zülmlәrin kökü kәsilәcәk, qurd quzu ilә otlamağa başlayacaq.

Bu vasitә ilә din xadimlәri xalqın başının altına yastıq qoyur, onu arxayınlaşdırır, xəyallarla yaşamağa vadar edir, yaxşı gün uğrunda mübarizәdәn çәkindirmәyә çalışırdılar.

Buna bənzər fikirlər islamda, xristianlıqda, hətta buddizmdə də vardır. Onların yaratdığı təsəvvürə görə, dünyada ədalətsizlik baş alıb gedəndə İsa peyğəmbər, Sahibi əz-Zaman, Krişna yenidən qayıdacaq, dünyada ədaləti, əmin-amanlığı bərpa edəcəkdir.

Bizim günlərdə bu ifadə dinclik, sakitlik, əmin-amanlıq, qarşılıqlı anlaşma olan davasız yerləri səciyyələndirərkən işlədilir.

QURD ÜRƏYİ YEMƏK

►Həç nədən qorxmamaq, riskə getmək, hədsiz dərəcədə cəsur, mərd və cürətli olmaq.

İfadə qədim türklərin və oğuzların qurda sitayişindən qaynaqlanır.

Tarixən qurda sitayiş edən qədim türklər və bəzi oğuz qəbilələri onu özlərinin himayədarı hesab edirlər. Vaxtilә türk xalqlarında qurd bir totem hesab edilirdi. Bəzi təsəvvürlərə görə, türklərin qaranlıqdan işıqlı dünyaya çıxmasının səbəbkarı qurddur. Buna görə qədim türk şüurunda qurd müqəddəs sayılırdı. Firdovsinin «Şahnamə»də «qurd başlı türk» haqqında mәlumat verməsi təsadüfi deyildir.

Hətta bəzi türk və monqol boyları nəsillərinin qurddan törəməsinə inanırlar. VI əsrə aid olan türk yaşayış məskənində qurddan süd əmən uşağın təsvir olunması qədimdə «qurddan törəmə» inancının dərin kök saldığını sübut edir. Qədim mifologiyalarda qurdun bir çox nəcib xüsusiyyətləri ilə yanaşı, onun döyüşkən, azadlıqsevər, məğrur, heç kimə baş əyməyən, cəsur olması sadalanır. Məhz bu keyfiyyətlər qədim türklərin şüurunda qurdu cəsurluq və qorxmazlıq simvoluna çevirmişdir.

Qədim türk və monqol tayfalarının, qəbilə və dövlətlərinin bir çoxunun döyüş bayraqlarında qurd şəklinin olması bu inamla bağlı idi. Qurda sevginin izləri bu gün də Türkiyədə və digər türk ölkələrində yaşamaqdadır.

QURDAĞZI BAĞLAMAQ

►Xalq inancına görə, dua oxumaqla kimisə zərərsizləşdirmək, gücünü almaq, fikrindən daşındırmaq, dilini-ağzını bağlamaq.

İfadə dua və ya hər hansı sehrli üsulla qurdun ağzını bağlamaqla əlaqədar xalq inancından qaynaqlanır.

Adətən, dan yeri sökülən vaxt, yəni lap tezdən hamı, hətta itlər də şirin yuxuda olur. Məhz bu əlverişli vaxtda canavar (qurd) ova başlayır, ağzına yem gəlir. Canavarla mübarizə aparmaqda aciz qalan insanlar kənd mollalarına müraciət edirdilər. Onlar da ev heyvanlarını guya qurddan qorumaq üçün dua oxuyur, qurdağzı bağlayırdılar. İfadə də bununla bağlı yaranıb.

Xalq etimologiyasında sözün mənası «canavarın ağzını bağlamaq» kimi şərh olunur. Bundan başqa, «Dilini-ağzını bağlamaq» ifadəsi də var və ikinci yozuma haqq qazandırmaq üçün dəlil ola bilər.

Türk dillərinin bəzilərində «qurdağzı bağlamaq» birləşməsi hərfi mənada «dan yeri ağaran vaxt canavarı dayandırmaq» kimi anlaşılır.

QURDDAN ÇOBAN OLMAZ

►«İnsan və ya heyvan necə yaradılırsa, qanında, genində nə varsa elə də davam edir, onu dəyişməyə ehtiyac yoxdur» mənasında işlədilən ifadə.

İfadә qədim yunan şairi Ezopun «Çoban qurd» tәmsilindən götürülərək dünyanın müxtəlif dillərində yayılmışdır.

Tәmsildә göstәrilir ki, bir çoban kiçik bir qurd balası tapıb onu öz itlәri ilә birlikdә bәslәyir. Qurd balası böyüyüb itlərə və çobana sürüyә hücum edәn canavarları qovmaqda kömək edir. Ancaq get-gedә qoyunları aparan qurdlara qoşulmağa vә ovdan yeməyə başlayır. Bәzәn özü dә sürüdәki qoyunlardan parçalayıb yeyir. Bundan xәbәr tutan çoban qurdu öldürür.

Bu ifadәnin daha bir sıra variantları meydana çıxmışdır ki, bunlardan biri dә «itdәn it törәyәr» variantıdır. Qasım bəy Zakirin «İtdәn törәyәn axır olur səy, köpәk oğlu» misrası mәşhurdur.

QURDU ULAMAQ

►Bәxti gәtirmәk, taleyi üzünə gülmək, müvәffәqiyyәt qazanmaq.

İfadə qәdim türklərdə qurdun ulamasını ciddi uğur əlaməti kimi qəbul etmək inancından qaynaqlanır.

Yazılı mәnbәlәrdәn mәlum olur ki, qurdun ulaması ilә qoşun yola çıxır, sәfәrә gedir, qurd yerә oturduqda isә sәfәrdәn dönürdü. Uyğurca Oğuz dastanında deyilir ki, Oğuz xan «Urum» üzәrinә yürüş edәrkәn bir gecә çadırına bir işıq (nur) düşdüyünü görür. Bu işıq boz qurd idi ki, ona yol göstәrmәyә gәlmişdi. Belәliklә, qurd qoşunun rəhbәri, hamisi hesab olunurdu.

Qədim Çin mәnbәlәrindә göstәrilir ki, VI–VII әsrlərdə türk qoşunları, xüsusilә dә xaqanın xüsusi dәstəsi (qvardiyası) qurd (bori) adlanırdı. Buna görə də qurdun ulaması mübarәk fal, yaxşı əlamət sayılırdı. Maraqlıdır ki, «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında da qurdun özünü görmәk mübarәk fal hesab olunur. «Qurd üzü mübarəkdir» deyilir. Salur Qazan: «Qara başım qurban olsun, qurdum, sәnә!» – deyir.

«Qurd» әvәzinә bәzәn «it» sözü işlәdilir. Әfsanәlәrә görә, it (sonralar qurd) türk xalqlarının totemi olmuşdur. Qәdim hunların fikrincә, Atilla itdәn doğulmuş görkәmli hökmdardır.

QUŞ DİLİ

►Anlaşılmaz, mürəkkəb cümlələr və qәliz ibarәlәrlә dolu dil, danışıq tərzi haqqında işlədilən ifadə.

İfadə e.ә. 965–928-ci illәrdә hökmdarlıq etmiş Süleyman peyğәmbәr (Süleyman ibn Davud) haqqında dolaşan әfsanәlәrdən qaynaqlanır.

Həmin əfsanələrdə deyilir ki, Süleyman həm də bütün heyvanların vә quşların dilini bilirmiş, lazım gәldikdә onları sәslәyib öz hüzuruna gәtirәrmiş. Bu barәdә «Quran»ın «Qarışqalar» surәsində də məlumat verilir.

Şərqin görkəmli mütəfəkkiri Fәridәddin Әttarın bu əfsanə ilә әlaqәdar «Mәntiq-üt teyr» («Quşların nitqi») adlı fәlsәfi poeması mәşhurdur. Sufizm görüşləri və rәvayәtlәri әsasında yazılmış bu әsәrin iştirakçıları quşlar (һüd-һüd, tutu, tovuz, bülbül, qumru, turac, göyәrçin, şonqar vә s.) olub öz «quş dillərində» danışırdı. Buradakı «quş dili» ifadəsi həqiqi mәnadan әlavә, bir dә (әsasәn) rәmzi, sufi təriqətinə xas bir dil mәnasını da bildirir. Odur ki sufizmdәn xәbәrdar olmayanlar üçün bu dil müәmmalı, sirli, anlaşılmaz bir dil olaraq qalır. Sonralar, ümumiyyәtlә, anlaşılmaz, qәliz ibarәlәrlә dolu dilә tәdricәn «quş dili» demәyә başlamışlar.

«Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında «quzğun dili» ifadәsi işlənir: «On altı min ip üzәngili, keçə börkli, azğın dinli, quzğun dilli kafir (Qazanın önünә) çıxa gəldi».

«Quş dili» hәm dә sәciyyәvi bir arqo növüdür. Sözlərin hər hecasına müəyyən səsin artırılması ilə ünsiyyət saxlanmasına quş dili deyilir. Hər hansı bir səs (hərf) müəyyən quşun səsini//dilini işarə üçün sözlərə əlavə edilmiş olur. Odur ki ümumi «quş dili» әvәzinә daһa konkret «qarğa dili», «quzğun dili», «leylək dili» vә s. işlәdilir.

QUŞ SÜDÜ

►Tapılmayan vә tapılması da mümkün olmayan bir şey haqqında işlədilən ifadə.

Deyim qədim yunan filosofu Anaksaqorun (e.ə. 500–428) yumurta ağı ilə bağlı işlətdiyi obrazlı ifadədən yaranmışdır.

Antik yunan fəlsəfəsinin tədqiqatçıları göstərirlər ki, filosof Anaksaqor «quş südü» dedikdә müəyyən obrazlılıq yaratsa da, əslində, yumurta ağını nәzәrdә tutmuşdur. Bu yanaşmanı sadəcə hər şeyə obrazlı baxan bir filosofun fantaziyası hesab etmək olarmı? Tədqiqatçılar bu suala da cavab verir və göstərirlər ki, belə bənzətmə təsadüfi deyildir, çünki Anaksaqorun dövründə qәdim yunanların bir çoxunun təsəvvüründə belə bir qənaət kök salmışdı ki, dünyada elə bir ada var ki, orada quşlar süd verir.

Məlumdur ki, süd ancaq mәmәli heyvanlarda ola bilәr. Quşların süd vermәsi isә mümkün deyildir. Lakin danışıqda «təkcə quş südü çatmır», «süfrədə quş südündәn tutmuş dəvə ətinə qədər hər şeyi var» kimi ifadәlәr mövcuddur.