Məsəllər, deyimlər

XEYİR BARIŞIQDADIR

►Xeyirxah olmağı, insanları ədavətə deyil, sülhə, barışığa çağırmağı təlqin edən ifadə.

İfadə Şərqin böyük mütəfəkkiri Cəlaləddin Rumidən qaynaqlanır.

Mövlana Cəlaləddin Rumi (1207–1273) «Məsnəvi»sində göstərir ki, Allah insanları iki cür yaratmışdır. Biri torpaq kimi donmuş və ağırlığı səbəbindən hərəkətsiz qalmışdır, o biri isə çevikdir, su kimi daim axır. Bu axan suyun sayəsində qonşuluqda minlərlə gül bağçası yetişir. Onun çiçəkləri və meyvələri canlanır, bədənlərin və ruhların qidası olur.

Şərqin böyük mütəfəkkiri qeyd edir ki, indi bu bir-biri ilə savaşan və aralarındakı münasibəti kəsən dostların birinin torpaq, digərinin də su olması lazımdır. Beləcə, bir-biri ilə qarışıb ülfət etdikləri və bir yerə toplandıqları zaman Allah bu birləşmənin bərəkəti ilə yüz minlərlə barış çiçəyi, nəşə və vəfa bağçası meydana çıxarar.

Ruminin qənaətincə, barış nifrəti aradan qaldırır, insanları yaxınlaşdırır, onların gücü düşmənçiliyə, nifrətə və kinə deyil, qarşılıqlı anlaşmaya, xeyirxah işlərə, həm də uca Yaradanı dərk edib qavramağa xidmət edir. Deməli, xeyir barışıqdadır.

XEYİR VERƏNƏ XEYİR, ZƏRƏR VERƏNƏ ZƏRƏR

►Hər insana öz əməlinə görə cavab verməyin, onunla layiq olduğu şəkildə davranmağın vacibliyini bildirən ifadə.

İfadə Bəhlul Danəndə haqqında olan ibrətamiz rəvayətdən qaynaqlanır.

Padşah şikara çıxmaq istəyəndə Bəhlul ona bərkdən gülür. Padşahın acığı tutur. Əmr edir ki, Bəhlulu öldürsünlər. Amma kim öldürsün? Heç kəs, hətta cəllad da Bəhlulu öldürməyi boynuna götürmür. Bir qarı padşaha xəlvətcə deyir:

– Mən ona zəhər verib öldürərəm, heç kəs bilməz.

Padşah arvada «afərin» söyləyib yalandan Bəhlula:

– Yaxşı, səni öldürmürəm, günahından keçdim, – deyir.

Padşah şikara gedir. Qadın zəhərlə un yoğurub üç çörək bişirir. Çörəkləri gətirib Bəhlula verib deyir:

– Bəhlul, nəzir eləmişəm, al bu yağlı çörəkləri, yeyərsən.

Bəhlul çörəkləri alıb deyir:

– Allah xeyir verənə xeyir, zərər verənə zərər versin.

Bəhlul çörəyi aparıb bir kənara göy otun üstünə qoyur. Bu zaman yoldan keçən üç adam gəlib ondan çörək istəyir. Bəhlul çörəkləri onlara göstərib deyir:

– Bir arvad nəzir verib. Görün zərər çəkməsəniz, yeyin.

– Adam da Allahın nemətindən zərər çəkərmi? – deyib çörəyi iştahla yeməyə başlayırlar.

Çox keçmir, hər üçü ölür.

Bəhlul evə gələndə çörək verən qadın ondan soruşur:

– Bəhlul Danəndə, nə oldu, çörəyi yedinmi?

Bəhlul cavab verir:

– Yemədim, sənin nəzirini çörək istəyən üç Allah bəndəsinə verdim, bərk ac idilər, yedilər, amma yeyəndən sonra möhkəm yatdılar.

Gəlib görürlər ki, ölən adamlardan biri arvadın əri, biri qardaşı, biri də oğlu imiş.

XORUZ BANLAMASA, SƏHƏR AÇILMAZ?

►Bir vasitə, şəxs və ya predmet olmasa, hansısa işin başa gəlməyəcəyini iddia edənlərə kinayəli cavab kimi deyilən ifadə.

İfadə qədim insanların xoruz banı әsasında günün hissәlәrә bölünmәsi təsəvvürlərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Hələ qədimdən insanlar iyirmi dörd saatlıq zamanı müxtәlif şәkillәrdә qiymәtlәndirmişlәr. Qәdim Babilistanda vә Misirdә, Yunanıstanda vә Romada günün başlanğıcı günәşin çıxmasından hesablanırdı (gün çıxandan gün çıxana bir gecә-gündüz һesab olunurdu). Qәdim yәһudilәr isә günün müddәtini bir gecәdәn başqa gecәyә qәdәr olan zaman uzunluğu kimi qәbul etmişdilәr. Qәdim zәrdüştilәr dә sutkanı günәşin çıxmasından hesablayırdılar.

Şәrqdә vaxt bölgüləri çox zaman xoruzun banlaması әsasında müәyyәnlәşdirilirdi. Xüsusilә gecәnin müxtәlif vaxtları xoruz banı ilә qeyd edilirdi («xoruzun birinci banı», «xoruzun üçüncü banı» vә bu kimi ifadәlәr dilimizdә çox işlәdilirdi). Çox sonralar insanlar tәcrübә әsasında əmin oldular ki, xoruz banı әsasında günün hissәlәrә bölünmәsi sәһvdir vә özünü doğrultmur.

Türk dillәrindә «xoruz» sözünün һoroz//koraz//qoraz//qaruz//karuz//xoruz vә s. variantları vardır. Bir sıra qәdim xalqlarda xoruz Günәş ilahәsi vә ya Günәşin oğlu hesab edilirdi. «Gün» vә «xoruz» sözlәrinin kökü eyni qu//qo//һo ünsüründәn ibarәtdir. Qәdim iranlılar, qәdim slavyanlar vә bәzi türk xalqları arasında Günәş oğlu xoruz kultu geniş yayılmışdı. «Qodu» sözü farsca «xuda», türkcә «һuda» sözlәri ilә әlaqәdardır. Hәr ikisi Günәş ilaһәsinin adıdır.

İfadə dilimizdə «xoruz yox idi, səhər açılmırdı?» şəklində də işlənir.

XORUZUN QUYRUĞU GÖRÜNÜR

►Ortadakı ifşaedici faktlara baxmayaraq yenə də yalan danışmaqda, olanı danmaqda davam edən adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Bir gün şəhər qazısı Mollanın evinə qonaq gəlir. Həyətdə oturub yeyib-içirlər. Bir azdan qazı getmək üçün ayağa durur. Bu vaxt Molla nə üçünsə evə girməli olur. Qazı fürsətdən istifadə edib yanından keçən xoruzu tutur, tez başını üzüb onu əbasının altında gizlədir, lakin xoruzun quyruğu əbanın altından kənarda qalır. Molla qazını darvazaya kimi ötürəndə xoruzun quyruğunu görüb əhvalatı başa düşür və qazıdan xoruzun necə olduğunu soruşur. Qazı dininə, imanına, bütün «müqəddəs saydığı» şeylərə and içərək xoruzu görmədiyini söyləyir.

Molla qazını diqqətlə dinləyir, sonra xoruzun əbanın altından çıxmış quyruğuna işarə edərək təbəssümlə deyir:

– Axı mən sənin içdiyin anda inanım, yoxsa xoruzun quyruğuna?

XORUZUNU QOLTUĞUNA VERMƏK

►Mәğlub edib yola salmaq, qalib gәlmәk, üstün olmaq; işdən çıxarmaq.

Bu frazeoloji ifadə müsəlman ölkələrində çox yayılmış xoruz döyüşdürmәk adәti ilә әlaqәdar yaranmışdır.

Döyüşdürmək üçün xüsusi seçilmiş xoruzlar meydana buraxılırdı. Bir-birini al qana bulayan xoruzlar əldən düşənədək vuruşurdular, meydandan qaçan və yaxud əlacsız şəkildə yerə yatan xoruz məğlub sayılırdı. Məğlub olan xoruz əhvalı pozulmuş sahibinin qoltuğuna verilirdi, yəni həmin adamın özü üçün də bu, mәğlubiyyәt hesab olunurdu.

Bu әsasda yaradılan «xoruzunu qoltuğuna vermək» ifadәsi məcazi mәna kəsb edərək sonralar başqa mәğlubiyyәtlәr zamanı da tәtbiq olunmağa başlamışdır. Xoruz döyüşdürmәk adətinin tədricən aradan çıxmasına baxmayaraq həmin ifadə hər hansı mübarizәdә mәğlub olanlar üçün bu gün də geniş dairədə (xüsusən nərd, domino kimi stolüstü oyunlarda) işlənməkdədir.

XOŞBƏXT ULDUZ ALTINDA DOĞULMAQ

►Həyatda uğur və xoşbəxtliyə sahib olmaq; bəxti gətirmək, şanslı olmaq.

İfadə qədimdə insanların ulduzların düzülüşü ilə öz taleləri arasında bir oxşarlığın olması haqqında mistik təsəvvürlərindən yaranmışdır.

İnsanlar hələ qədimdən Günəş və digər göy cisimlərinin sirlərini açmağa çalışmışlar. O vaxtdan münəccimlər deyirdilər ki, insanın taleyi hansı ulduz altında doğulmasından asılıdır. Onlar dünyada baş verəcək hadisələr və ayrı-ayrı insanların talelərini göstərən qoroskoplar tərtib edir, xoşbəxt hesab olunan ulduzların xoş düzülüşünü müəyyənləşdirirdilər. Bu zaman onlar ulduzların bəzilərinə «xoşbəxt» deyirdilər, bəzilərinə isə yox.

Xoşbəxt ulduz altında doğulan insanı xoşbəxt həyat və bütün işlərində uğur gözləyirdi. Həmişə bəxti gətirən insanlara aid edilən «xoşbəxt ulduz altında doğulmaq» ifadəsi belə yaranmışdır. Ulduzlarla bağlı olan digər ifadələr də mövcuddur: «onun ulduzu parladı» (yaxud söndü), yəni onun uğuru başladı (yaxud başa çatdı), «Napoleon öz ulduzuna möhkəm inanırdı», yəni öz gələcəyinin parlaq olacağını düşünürdü.

Bu gün ağlı başında olan hər kəs belə şeylərə inanmasa da, «o, xoşbəxt ulduz altında doğulub» cümləsinin nəyi ifadə etdiyini hamı aydın başa düşür.

XRUŞŞOVUN EŞŞƏYİ KİMİ BOŞDU

►Kifayət qədər boş vaxtı olan, bir yerdə çalışmayan, heç bir faydalı iş görməyən adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə keçmiş SSRİ-nin rəhbərlərindən biri olmuş N.S.Xruşşovun (1894–1971) ötən əsrin II yarısında yeritdiyi vergi siyasəti ilə bağlı yaranmışdır.

Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Nikita Sergeyeviç Xruşşovun qərarı ilə aqrar sahədəki geriliyi aradan qaldırmaq məqsədilə 1960-cı ildə əhalidən alınan vergi artırılır, bir çox kənd təsərrüfatı heyvanlarına, o cümlədən eşşəyə də vergi qoyulur. Verginin miqdarı böyük olduguna görə artıq eşşəyi ev heyvanı kimi saxlamaq əlverişli sayılmır. Bu səbəbdən də kəndlilərin əksəriyyəti eşşəyi açıb buraxır, yəni artıq ondan yük daşımaq üçün istifadə edilmir və örüşə buraxılan heyvanlar sərbəst, işsiz qalır.

Hətta o vaxtın rus ədibləri başlı-başına buraxılmış yiyəsiz eşşəklərə (xüsusilə Orta Asiyada çoxluq təşkil edirdi) esselər, felyetonlar da həsr eləmişdilər. Yazıçı Andrey Platonov Özbəkistan çöllərində rastlaşdığı sahibsiz, tənha eşşəklər haqqında demişdi: «Eşşək adam görəndə elə qəmli anqırırdı ki, sanki dərdlə xəstələnmiş dünyanın ən qərib yetimiydi».

Ümumiyyətlə, SSRİ rəhbərləri arasında kobud, ədəbsiz danışığına görə N.Xruşşov ən çox şəbədə qoşulanlardan sayıla bilər. Maraqlıdır ki, onun haqqında çıxmış məzəli əhvalatlar da məhz elə vergi qoyduğu eşşəklərlə əlaqədardır. Danışılır ki, bir gün Xruşşov sovet rəhbərləri ilə rəssamlıq sərgisinə gəlir. Bir az gəzişib rəsm əsərlərini seyr etdikdən sonra sərgidən narazı qalmış SSRİ rəhbəri qaşqabaqlı halda deyir: «Eşşəyin quyruğunu boyaya batırsaydınız, bunlardan yaxşı şəkil çəkərdi».

İCTİMAİ RƏY

►İctimai həyatda, cəmiyyətdə baş verən hadisə və proseslərə insanların münasibətini gizli, yaxud açıq şəkildə əks etdirən ifadə.

İfadə Amerika yazıçısı, jurnalisti və siyasi təhlilçisi Uolter Lipmanın (1889–1974) ötən əsrin 20-ci illərində çap olunmuş «İctimai rəy» (1921) adlı məşhur kitabından sonra geniş yayılmışdır.

Uşaqlıqdan qeyri-adi istedadı ilə diqqəti cəlb edən, 17 yaşında Harvard universitetinə daxil olub artıq 20 yaşında fəlsəfə üzrə elmi dərəcə almış U.Lipman həmin əsərində Platonun «Dövlət» traktatından uyğun epiqraf və istinadlar gətirməklə cəmiyyətdəki reallığı bilmək üçün ictimai rəyi əvəzsiz vasitə hesab edir. U.Lipmanın fikrincə, hər kəsin ictimai həyatın bir və ya bir neçə fraqmentini yaxşı bilməsi, hətta dar bir sahə üzrə yaxşı ekspert olması mümkündür, amma hamının hər şeyi yaxşı bilməsi mümkünsüzdür. Ona görə də bir şey barədə ən yaxşı bilgini və qiyməti ictimai rəy verir. Çünki ictimai rəydə həyat hadisələrinə, hökumətin, partiyaların, müxtəlif təsisatların fəaliyyətinə, ictimai çəkisi olan ayrı-ayrı şəxslərə insanların gerçək münasibəti öz əksini tapır.

Bəzi məlumatlara görə, «ictimai rəy» anlayışı ilk dəfə XVIII əsrdə yayılmışdır. İlk istifadə edən şəxs M. de Monten olmuşdur. Bütün hallarda müasir cəmiyyətlərdə artıq ictimai şüur forması kimi qəbul edilən ictimai rəy müəyyən hadisə, proses və ya problemlə bağlı ortaya çıxan xalq inamıdır, geniş mənada müəyyən bir zaman çərçivəsində xalqı maraqlandıran ümumi fikir və ya ortaq bir nəticədir.

Bu fenomenin əhəmiyyətini anlayan hakimiyyət qurumları, siyasi partiya və müxtəlif təşkilatlar tez-tez rəy sorğuları keçirməklə bu və ya başqa məsələ barədə cəmiyyətdəki ictimai rəyi öyrənməyə çalışırlar. Həmin sorğunun nəticələrindən sosioloqlar, politoloqlar və idarəçilər geniş istifadə edirlər.

İKİ OD ARASINDA

►Olduqca mürəkkəb, çıxılmaz vəziyyət haqqında işlədilən ifadə.

İfadə monqolların Rusiyanı əsarət altında saxladığı illərdə rus knyazlarının ram edilməsi ilə bağlı yaranmışdır.

Rus feodal knyazlarını orda xanlarının hüzuruna «təmizləşmiş və müqəddəs başlanğıc olan od» ilə gətirirdilər. Sağ qalıb-qalmayacaqlarını bilməyən knyazları xan qərargahının qarşısında çatılmış iki tonqalın arasından keçirərək aparırdılar. Təbii ki, bu «səhnə» knyazlara həm də psixoloji təsir etmək üçün idi.

Çıxış yolu olmayan, əzablı, yorucu, çətin vəziyyəti ifadə edən bu frazeologizm bizim günlərdə də işlənir. Xalq arasında işlənən «Allah heç kimi iki od arasında qoymasın» ifadəsi də bu frazeologizmdən qaynaqlanır.

İKİNCİ NƏFƏS

►Hər hansı yavaşıma və ya fasilədən sonra gələn təzə enerjini və gücü, fəaliyyətə sövq edən yeni təkanı bildirən ifadə.

İfadə idmançılar, yaxud idmanla sıx əlaqəsi olanlar arasında yaranaraq yayılıb.

Təbii ki, məşq və ya yarış zamanı hər bir idmançı yorğunluq hiss edir. Xüsusilə bu, qaçış idmanı ilə məşğul olanlara aiddir, çünki onlar yorğunluğu hər metrdən bir daha çox hiss edirlər. Bir neçə dövrdən sonra insanda normal nəfəsalma çətinləşir, hava çatışmazlığı özünü göstərir. Bu halda onların çoxunda dayanıb nəfəsini dərmək ehtiyacı yaranır. Lakin əsl peşəkarlar heç vaxt dayanmırlar, çünki onlarda oksigen ehtiyatı və nəfəs düzgün tənzimlənir, bunun nəticəsində isə «ikinci nəfəs» açılır. Yəni orqanizm özü uzun müddətə onu qane edə bilən enerji alır, gözlənilməz enerji partlayışı və güc isə idmançıya irəli getməkdə kömək olur.

Bu frazeoloji birləşməni indi təkcə idmanda deyil, həmçinin insan fəaliyyətinin tamamilə başqa sahələrində də eşitmək olar. Hərəkət fəallığından asılı olmayaraq hamı, hətta mikroskopla və ya kağızlarla işləyib yorulan alimlər də günün müəyyən vaxtında «ikinci nəfəsin» açılmasından xəbər verən gümrahlıq hiss edə bilirlər.

Bu ifadə işgüzarlığını və bəlli iş keyfiyyətlərini hələ də saxlamış yaşlı adamlara münasibətdə daha tez-tez işlədilir.

İLAHİ, MƏNİ DOSTLARIMDAN HİFZ ET, DÜŞMƏNLƏRİMLƏ ÖZÜM BACARARAM

►Yaxın olduğu, ürək qızdırdığı insanlardan, o cümlədən dostlarından gözlənilməz zərbə alanların, xəyanət görən adamların dilindən işlədilən ifadə.

İfadə həm dini kitablardan, həm də qədim ədəbi nümunələrdən qaynaqlanır.

Bu ifadə qədim zamanlardan bəri ayrı-ayrı mənbələrdə müxtəlif şəkillərdə işlənilmişdir; məsələn, Qədim Roma yazıçılarında, «Bibliya»da və bir sıra ərəb müəlliflərinin əsərlərində həmin ifadəyə müxtəlif variantda rast gəlmək mümkündür.

Şərqdə çox məşhur olan «Tutinamə»də göstərilir ki, bir din adamı – zahid tez-tez «İlahi, məni dostlarımdan saxla!» deyib zikr eləyirmiş. Onun bu sözləri təkrarladığını görən Platon (antik yunan filosofu, e.ə. 428–348) həmin adama belə deyir: «Ey zahid, dostlardan yox, düşmənlərdən ehtiyat etmək lazımdır». Zahid isə belə cavab verir: «Eh, düşməndən qorunmaq olar, dostdan isə yox».

Bu məşhur aforizmin fransız yazıçısı və filosofu Volterə (1694–1778) aid edilməsi öz təsdiqini tapmır. Bəzi mənbələrdə aforizmin müəllifi qismində bir çox tarixi şəxsiyyətlərin (XV Lüdovik (1715–1774), Polşa kralı Y.Sobeski (1629–1696), B.Napoleon (1769–1821) və b.) adları da çəkilir.

İfadəyə müasir varianta ən yaxın mənada alman ilahiyyatçı-alimi İohann Manliusun 1563-cü ildə yazılmış «Ümumi yerlər» («Loci communes») kitabında rast gəlinir. Manliusun sözlərinə görə, Makedoniyalı İsgəndərdən (e.ə. 356–323) sonra hakimiyyətə gəlmiş çar Antiqon (ləqəbi Təkgöz – e.ə. 382–301) kahininə Allaha qurban kəsməyi tapşırır ki, ilahi qüvvələr onu dostlarından qorusunlar. Kahin soruşur: «Niyə düşmənlərdən yox, dostlardan?» Çar cavab verir: «Düşmənlərdən mən özümü qoruyaram, dostlardan isə özüm qoruna bilmərəm».

Bu kontekstdə böyük rus yazıçısı F.Dostoyevskinin də belə bir fikri məşhurdur ki, mən bütün zərbələri dostlardan aldım, çünki müdafiə sədlərini düşmənə qarşı qurmuşdum.

İLAN ULDUZ GÖRMƏSƏ, ÖLMƏZ

►«Hər şərin öhdəsindən gələ biləcək bir xeyirxah qüvvə var, pis adamın qənimi ondan güclü olan xeyirxah adamdır» mənasında işlədilən ifadə.

Məsəlin qədim Şərq əfsanələrindən qaynaqlandığı ehtimal olunur.

Şәrqdә çiyinlәrindә iki ilan olan hökmdar Zöhhak ilanın rәmzi olub «Avesta»dakı «Aji Dahhaq» – «Әjdaha» sözündәndir. Qәdim әfsanәlәrdә isә әjdaha göydәn bәla yağdıran qara bulud – әjdәr hesab olunurdu. Bu qara bulud (әjdaha, әjdәr, yәni ilan) son nәticәdə işıq (günәş, ulduz) tәrәfindәn mәһv edilir.

İlk baxışda belə sual yarana bilər ki, ilanın ölmәsinin ulduzla nә әlaqәsi vardır? Amma prof. M.Adilov izah edir ki, hәr iki sözün kökü «yıl» sözüdür: yıl-an, yıl-dız. Onun fikrincə, ən qәdim insanların tәfәkküründә bir-birinә zidd olan mәfhumlar eyni sözlә ifadә edilir. Qәdim «yıldız» işığın, «yılan» isә qaranlığın rәmzi idi. Şər qüvvәlәrin, şәrin rәmzi olan «Yılan» bizim dilimizdә «Yel baba» şәklindә, «yıl», «jıl» şәklindә isə bir sıra türk dillәrindә ifadә olunurdu. Canlı tәsәvvür edilәn «yıl» («Yel baba») ulduz görünәndә çәkilib gedir, «ölür». Sәbәblә nәticәni dolaşıq salan qәdim insan yıl//yel (vә nәhayәt, yıldız) ilə ilanın әlaqәsini belә başa düşürdü. Әslindә isə məhz yel, çovğun kәsәndә ulduz görünür. «Ölәn» ilan yox, ilanın rәmzi olan yeldir.

Müasir dilimizdә bu ifadә hәm hәqiqi, hәm dә mәcazi mәnada işlәdilir.

İLANBOĞAN VAXTI

►İnsanın şüurunun hələ formalaşmadığı, heç nəyi tanıyıb dərk eləmədiyi, qorxmadığı, qorxu və təhlükənin nə olduğunu bilmədiyi körpəlik çağı.

İfadə körpə uşağın ilanı boğub öldürməsi barədə əfsanədən qaynaqlanır.

Qədim Misirdə yayılmış bu əfsanəyə görə, ilah İsidanın oğlu Xor hələ körpə ikən ilanı boğub öldürmüşdü. Bir sıra xalqların eposlarında (Avropada Herakl, Şərqdə Huşənək və b.) da kiçikyaşlı, körpə uşaqların ilanı boğduqlarından bəhs olunur ki, yuxarıdakı ifadənin yaranması bununla əlaqədardır.

Azərbaycanda xalq arasında da bu ifadə geniş yayılıb. Daha çox balaca uşağın qorxmaz çağıyla əlaqədar danışıq dilində tez-tez işlədilir. Elə ədəbiyyatda da sözügedən ifadəyə tez-tez müraciət olunur. Publisistik yazılarda da obrazlı deyim kimi bu ifadədən gen-bol istifadə olunur.

«İlanboğan» sözü ilə yanaşı, dilimizdə «ilanoynadan», «ilanın quyruğunu tapdalamaq», «ilanın ağına da, qarasına da lənət», «ilana zəhər verən kərtənkələ» və s. ifadələr də işlədilir.

İLK QARANQUŞ

►Nəyinsə yaranmasının, başlanmasının, oyanması və yenilənməsinin ilkin əlamətlərini bildirən ifadə.

İfadə qədim yunanların «bir qaranquşun gəlişi ilə hələ bahar gəlməz» qənaətindən yaranaraq yayılmışdır.

Mülayim iqlimin hakim olduğu ölkələrdə qaranquş baharın elçisi hesab edilirdi. Amma qədimdə yaşayanlar bir şeyə də diqqət yetirmişdilər ki, baharın gəlişinə tam əmin olmaq üçün bir qaranquş kifayət deyil – məhz ilk qaranquş çox vaxt aldadıcı olur. «Una hirundo non facit ver» – «Tək qaranquş baharı gətirməz» – hələ Qədim Romada deyirdilər.

Bununla bağlı Ezop da bütün sərvətini itirmiş axmaq oğlan haqqında təmsil yazmışdır. O yalnız plaşını saxlayır, amma ilk qaranquşu görən kimi onu da satır. Şaxtalar qayıdır və oğlan öz axmaqlığının cəzasını alır. İ.A.Krılovun Ezopun təmsilindən qaynaqlanan «Bayquş və Qaranquş» təmsili vardır. Orada çoxlu miras almış bir «ağıllı»dan və onun kürkdən başqa hər şeyi satıb xərcləməsindən bəhs edilir. Amma o, qaranquşu görən kimi kürkü də satır. Qəfildən şaxta gəlir, qaranquş ölür. «Ağıllı» isə soyuqdan dişi-dişinə dəyə-dəyə və onu «aldatmış» qaranquşu söyə-söyə çılpaq şəkildə gəzir.

Biz «Ah, ilk qaranquş!» deyəndə xoşagələn hadisələrin ilkin əlamətlərinə işarə edirik. Ehtiyatlı insanlar isə deyirlər: «Bir qaranquş baharı gətirməz» – onlar tez arxayın olmaq, hadisələri qabaqlamaq haqqında xəbərdarlıq edirlər.

«Bir qaranquş baharı gətirməz» ifadəsinin qarşılığı kimi dilimizdə «bir gül ilə bahar olmaz» deyimi işlənir.

İMTAHANDAN ÇIXMAMAQ

►Sınaqdan keçməmək, özünü təsdiq edə bilməmək, göstərilən etimadı doğrultmamaq.

İfadə alman folklor nümunələrindən qaynaqlanmışdır.

Qədimdə almanlarda belə bir adət vardı: qıza elçi gələndə o, pəncərədən elçi gələn oğlanın oturması üçün səbət asırdı. Bəyənmədiyi oğlan üçün dibi zəif olan səbət asılırdı, ona görə də səbəti qaldıranda o yıxılırdı. Qız evliliyə razı olanda oğlan uğurla yuxarı qalxa bilirdi. XVII–XVIII əsrlərdə bu adət bir qədər sərtləşdi, yəni rədd cavabı verəndə qız elçilərin evinə dibsiz səbət göndərirdi.

Almanlarda elçiliyə getmək, bir növ, bəxti sınamaq, imtahana girmək kimi ağır iş sayılırdı. Rus adətlərində də bu, eyni şəkildə qəbul olunur, elçilik uğursuz alındıqda isə «imtahandan, sınaqdan çıxmamaq» ifadəsini işlədirdilər.

Hazırda dilimizdə geniş işlənən bu ifadə bizdə də məhz «yoxlamadan, gizli və ya aşkar sınaqdan, imtahandan çıxa bilməmək», «etimadı doğrultmamaq» mənalarında qavranılır.