Məsəllər, deyimlər

GENERAL OLMAĞI ARZULAMAYAN ƏSGƏR YAXŞI ƏSGƏR DEYİL

►Bir işə yeni başlayan adamı öz sahəsində böyük nailiyyətlər qazanacağına inandırmaq, ruhlandırmaq üçün işlədilən ifadə.

İfadəni uzun illər rus sərkərdəsi A.Suvorovun (1730–1800) adına yazıblar, əslində isə aforizm imperator Napoleonun (1769–1821) dilindən çıxıb.

Fransa tarixçisi E.Blaz 1837-ci ildə işıq üzü görmüş «İmperiya dövründə hərbi həyat» kitabında aforizmin Napoleona məxsus olduğunu təsdiqləyir.

Yazıçı K.Remyuza (1780–1821) öz «Memuarlar»ında təsvir ki, 1806-cı ildə Yena yaxınlığındakı döyüşdən sonra bir əsgərin məktubu əldən-ələ gəzirdi; həmin məktubda aşağıdakı sözlər vardı: «Şübhə yoxdur ki, əsgəri ruhlandıran onun başqaları kimi marşal, knyaz, yaxud hersoq ola biləcəyi haqqında fikirdir». Tədqiqatçılar belə fikirləşirlər ki, bu aforizm Napoleona fransız ordusunda silklər arasındakı qeyri-bərabərliyi aradan qaldırmağa kömək edib. Onun ordusu Avropada cismani cəzaların qadağan olunduğu və adi əsgərin marşal rütbəsinə qədər yüksələ biləcəyi yeganə ordu idi.

Rusiyada isə həmin illərdə səhvə yol vermiş əsgəri bəzən ölənədək döyürdülər, zabit rütbələri yalnız zadəganlara verilirdi. Bu səbəbdən də həmin ifadənin XVIII əsr Rusiyasında yarana biləcəyi inandırıcı görünmür.

A.Suvorovun həqiqətən bu ifadəni işlətdiyinə dair heç bir sübut yoxdur, onun müasirlərindən heç kim bunu təsdiqləmir. Rus mənbələrində həmin aforizmə ilk dəfə yazıçı Aleksandr Poqosskinin 1855-ci ildə yazdığı «Əsgər qeydləri» kitabında rast gəlinir. Poqosski yazır: «General olmağı arzulamayan əsgər yaxşı əsgər deyil, amma gələcək taleyi barədə çox düşünən əsgər ondan da pisdir».

GƏLDİM, GÖRDÜM, QƏLƏBƏ ÇALDIM (VENİ, VİDİ, VİCİ)

►Yarışmada, mübarizədə qələbə çalanların rəqib üzərində öz aşkar üstünlüklərini bildirmək üçün işlətdikləri ifadə.

İfadәni ilk dәfә Roma sәrkәrdәsi Yuli Sezar işlәtmişdir.

Böyük siyasi xadim Y.Sezarın hәyatından bəhs edәn qәdim yunan tarixçisi Plutarx göstәrir ki, e.ә. 47-ci ildә Pont kralı Farnaka ilә müharibәdә düşmәn qoşunlarını tamamilә darmadağın edәndәn sonra Sezar öz qalibiyyəti haqqında Romadakı yaxın dostlarından Aminsiyaya belә xəbər göndәrmişdi: «Gәldim, gördüm, qәlәbә çaldım». Sezarın bioqrafları deyirdilər ki, bu sözlər sərkərdənin Romaya daxil olarkən zəfər yürüşü zamanı daşınan lövhənin üzərində də yazılmışdı.

Hәmin qәləbәdәn sonra Sezar tәntәnəli şәkildә Romaya dönәrkәn onun sağında və solunda qırx bәzәkli fil gedirdi vә yürüş iştirakçılarının әlində tutduqları lövhәdә «gәldim, gördüm, qәləbә çaldım» sözlәri yazılmışdı.

Sonralar bu ifadә həm әsli kimi (latınca), hәm dә tərcümә edilәrәk dünyanın bir sıra dillәrinә yayılmışdır: «Veni, vidi, vici».

İfadә bәzәn kinayә tərzindә, bәzәn dә hansısa çәtin bir mәsәlәnin öhdəsindən asanlıqla gəldiyini güman edәn, özündәnmüştәbeh adamların dilindən vә belәlәri haqqında işlәdilir.

GƏMİLƏRİ YANDIRMAQ

►Geriyə yol qoymamaq, arxaya çəkilməyə qəti imkan verməmək, yalnız irəli gedərək döyüşmək və qələbə çalmaq əzmini nümayiş etdirmək.

İfadə böyük ərəb sərkərdəsi Tariq ibn Ziyadla bağlı tarixi hadisədən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

İfadənin yaranması ilə bağlı müxtəlif mülahizələr var. Onlardan ən qədimi Troya müharibəsi ilə bağlıdır. Qədim yunan tarixçisi Plutarxın yazdığına görə, Troya süqut etdikdən sonra əhali şəhəri tərk edir. Bunu görən Troya qadınları sahildəki gəmiləri yandırırlar ki, kişilər sonadək mübarizə aparsınlar.

Şərqdə isə bu ifadə ərəb xilafətinin hərbi yürüşlərindən sonra geniş yayılmışdır.

VIII əsrdə islam dininin Avropaya da yayılması üçün hərbi yürüşlər başlanmışdı.  711-ci ildə məşhur sərkərdə Tariq ibn Ziyadın başçılığı ilə ərəb ordusu Cəbəlüttariq boğazını (bu boğaz Tariqin adı ilə adlanıb) keçərək İspaniya torpaqlarına çıxır. Ordu sahilə çıxan kimi ibn Ziyad əsgərlərin geri qaçmaması üçün hamının gözü qarşısında bütün gəmiləri yandırmağı əmr edir. Sərkərdə ordu qarşısındakı çıxışında bildirir ki, bu «müqəddəs» məqsəd üçün ölənədək döyüşmək lazım gələcək: «Arxanızda düşmən kimi dəniz, önünüzdə dəniz kimi düşmən! Sonadək döyüşməkdən başqa yol qalmamışdır».

Tarixdə torpaq uğrunda sonadək döyüşmək və qələbə çalmaq məqsədilə gəmiləri yandırmaq faktları az olmamışdır; məsələn, normanların başçısı Fateh Vilhelm İngiltərə sahillərinə qoşun çıxararkən (1066), həmçinin Meksikanı fəth etmiş (1519) ispaniyalı Fernando Kartes də dənizdən quruya çıxarkən gəmiləri yandırmaq əmri vermişlər.

Oxşar olaylardan qaynaqlanmış və dilimizdə işlənən «körpüləri yandırmaq» ifadəsindən fərqli olaraq «gəmiləri yandırmaq» deyimi bir işdə qələbəyə nail olmaq üçün irəli getməkdən savayı yolun qalmadığını bildirir.

GÖLƏ QAMIŞ BASDIRMAQ

►Mərdimazarlıq etmək, daim pislik üçün çalışmaq, bəd əməli ilə insanlara xətər yetirmək.

İfadə Məhəmməd peyğəmbərə aid olan bir hədisdən qaynaqlanır.

Həmin məşhur hədisdə deyilir ki, bir dəfə islam peyğəmbəri gölün yanından keçərkən uşaqların çimdiyini, bir kor uşağın isə kənarda qayğılı dayandığını görür. Uşağa yazığı gələn peyğəmbər əllərini qaldıraraq Allaha müraciət edir ki, həmin uşağın gözünü açsın və o da yaşıdları kimi şənlənib həyatdan zövq ala bilsin.

Allah öz peyğəmbərinin səsini eşidir və kor uşağın gözlərini açır. Peyğəmbər şad olaraq yoluna davam edir. Bir azdan sonra geri qayıdarkən o, gölün suyunun qana qərq olduğunu görür və müşahidə etdiyi mənzərədən dəhşətə gəlir. Gözləri açılmış uşaq bıçaqla iri qamışların ucunu yonaraq gölə basdırır. Nəticədə suya atılan uşaqlar nizə kimi şişuclu qamışlara keçir və həlak olurlar. Bunu görən peyğəmbər əllərini göyə qaldıraraq deyir: «Ya Rəbbim, sən göylərin sultanısan və hər şeyi bilənsən. Mən bu uşaqla bağlı xahişimi geri götürürəm».

Bu gün də el arasında başqalarına pislik etməyə çalışan, faciəyə səbəb olacaq iş tutan bədniyyət adamların əməli «Gölə qamış basdırmaq» ifadəsi ilə səciyyələndirilir.

GÖNÜ SUYA VERMƏK

►Bәkarәti pozulmağı, öz iradəsizliyi ucbatından işlәri korlamağı, mәğlub və ya təslim olmağı bildirən ifadə.

İfadә, әslindә, «gülü suya vermәk» şәklindә olmuş, evfemizmә әks olan qanunun – disfemizmin (mәnanı qәsdәn kobudlaşdırmaq, kәskinlәşdirmәk meyli) tәsiri ilә «gönü suya vermәk» şәklinә düşmüşdür.

Mәlumdur ki, adәtәn, qızın ismәti, bәkarәti çiçəklə, güllә müqayisә edilir, bakirə qızlar haqqında «gülü başındadır» deyilir. «Gülü suya vermәk» isә evfemizmdir. «Bәkarәt» anlayışı öz zərifliyi, saflığı, lәkәsizliyi ilә әlaqәdar güllә müqayisə edilir. Şərqin bir sıra xalqlarında bәkarәtin pozulması gülün islanması, sulanması kimi tәsәvvür edilir.

Xalq dilindә «çayın gülünü içmәk» tәzә dәmlәnmiş çayın birinci stәkanını içmәk mәnasında işlәdilir. Habelә «gülünü üzmәk», «gül vurmaq» kimi ifadәlәr dә mәnşәcә «gül» sözünün hәmin mәnası ilә әlaqәdardır.

Bayatıda və xalq mahnısında söylənən «Gülün yarpıza dönsün, mәndәn üz döndәrәn yar» qarğışı diqqәti cәlb edir. Mәnası belә şәrh oluna bilәr: sәn ey vәfasız, üzüdönük yar, әrә getmәyib qocalasan, yarpız kimi quruyub tökülәsәn.

Belәliklә, әslindә, «gülü suya vermәk» şәklindә olan mәcazi obrazlı ifadә «gönü suya vermәk» şәklini almışdır.

GÖRÜŞ YERİNİ DƏYİŞMƏK OLMAZ

►«Daim eyni məkanda davamlı görüşən insanlar üçün həmin yer dəyişməzdir» mənasında və adətən, yumorla işlədilən ifadə.

İfadə «Görüş yerini dəyişmək olmaz» adlı kəskinsüjetli 5 seriyalı televiziya filmindən (1979) qaynaqlanaraq populyarlaşmışdır.

Film Arkadi və Georgi Vayner qardaşlarının II Dünya müharibəsindən sonra SSRİ-də artan cinayətkarlığa qarşı aparılan mübarizədən bəhs edən «Şəfqət erası» romanının jurnal çapı (1975) əsasında çəkilmişdir. Tanınmış rejissor Stanislav Qovoruxin tamaşaçılara maraqla izlənən dramatik detektiv ekran əsəri təqdim edə bilmişdir. Baş rolda istedadlı aktyor və estrada müğənnisi Vladimir Vısotski çəkilmişdir. «Görüş yerini dəyişmək olmaz» ifadəsi filmdə cinayətkar qrupu ələ keçirmək üçün təyin olunmuş görüşün yerini heç bir halda dəyişməməklə bağlı səslənmişdir.

Film televiziyada nümayiş etdirildikdən sonra məlum ifadə keçmiş SSRİ məkanında xeyli populyarlaşmışdır.

GÖYDƏN DÜŞMƏK

►Gözlənilməyən, təsadüfən, qəfil ortaya çıxmış bir şey haqqında işlədilən ifadə.

İfadə şah Qacarın dövründə İranda baş vermiş bir hadisədən götürülmüşdür.

Nəsrəddin şah Qacar zamanı (1848–1896) Tehranın şəhər hakimi Vəzir Nizamın yanına bir şikayətçi gəlir və bir şəxsin onun evinə sahib çıxmaq istəyindən şikayətlənir. Vəzir Nizam həmin şəxsi çağırıb ondan evə sahib olmaq hüququ verən sənədləri tələb edir. O şəxs isə cavab verir ki, sənəd nədir, mən göydən düşmüşəm və ev də mənimdir. Vəzir Nizam onu möhkəm döydürür, nəhayət, başqasının evinə iddialı olan şəxs təqsirini boynuna alır. Onda Vəzir Nizam deyir: «Bilirsənmi mən səni niyə döydürdüm? Ona görə ki gələn dəfə göydən düşəndə özgəsinin yox, öz evinə düşəsən».

Əsassız, yersiz olan hər şey haqqında deyilən «göydən düşmək» frazeoloji birləşməsində hər şeydən əvvəl təsadüfilik çaları özünü göstərir. Amma həmin ifadə həm də «göydən düşüb» şəklində, adətən, ərköyün, şıltaqlıq edən, özünü başqalarından fərqləndirmək istəyən adamlara münasibət bildirərkən işlədilir.

GÖYÜN YEDDİNCİ QATINDA

►Həddindən çox sevinməyi, tamamilə səadət içində olmağı bildirən ifadə.

İfadə qədim yunanların səma və onun quruluşu haqqında təsəvvürlərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Yunanların təsəvvürünә görә, göy hәrәkәt etmәyәn yeddi şәffaf tәbәqәdәn (qatdan) ibarәtdir. Mәşhur yunan filosofu Aristotel (e.ә. 384–322) «Səma haqqında» traktatında göy qübbәsinin quruluşunu mәhz belә aydınlaşdırırdı. Yerdən ən uzaqda olan yeddinci sferada müqəddəslərin ruhunun yaşadığı behişt – səmavi krallıq yerləşir və hamı ora düşməyə can atır.

Qәdim sami dillәrindә (assorlar, әrәblәr, yәһudilәr) yeddi rәqәminә and içirdilәr vә bu dillәrdә «and içmәk» feili yeddi rәqәmi ilә әlaqәdardır. «Tövrat»da dәfәlәrlә bu rәqәm yada salınır. Brәһmәn vә Budda dinlәrindә dә yeddi müqәddәs rәqәm hesab olunur. Yaponiyada yeddiyә qalıqsız bölünәn bütün rәqәmlәr bәdbәxtlik rәmzi sayılır. «Avesta»da Yer yeddi hissәyә bölunmüş tәsәvvür edilir.

İslam dininә görә, Allah vә onu әhatә edәn mәlәklәr göyün yeddinci qatında olurlar. «Quran»ı mәlәklәr göyün yeddinci qatından gәtirmişlər.

GÖZ DƏYMƏK

►Pis gözə, bəd nəzərə gəlmək, şər qüvvələrə, uğursuzluğa tuş olmaq.

İfadə tarixən formalaşmış xalq inanclarından qaynaqlanır.

Bir sıra xalqlarda «pis göz» («bәd nәzәr») ilә bağlı olan təsəvvürlər geniş yayılmışdır. Qәdim insanların fikrincә, bizim bu maddi, tәbii dünyamızdan әlavә, bir dә tәbiәtdәn xaricdә, real olmayan alәm dә var imiş. Bu mövhumi alәmdә ölülәrin ruhları, cinlәr, pәrilәr yaşayırmış. Guya bәzi adamların, xüsusilә cadugәrlәrin gözündә pis ruhlar yerlәşdiyindәn onların baxışı, nәzәri çox zәrәrlidir.

Hәlә «Avesta»da göstәrilir ki, bәzi adamlar pis göz sahiblәridir vә onların gözlәri xәstәlik gәtirir. Bu inam bir çox xalqlarda da vardır. Guya nәinki insanın, habelә ilanın, şirin, pişiyin, itin dә gözlәri bәdbәxtlik, bәla gәtirmә qabiliyyәtinә malikdir. İndi dә bir çox xalqlar inanırlar ki, gözdәymәdən adamlar vә heyvanlar xәstәlәnir, ağaclar, güllәr quruyur vә s. Hindistanda geniş yayılmış inama görә, bәd nәzәr sahibi kimә baxsa, o şәxs hökmәn arıqlayıb ölәcәkdir. İtaliyada isə bәd nәzәr sahiblәrini xüsusi gözlükdә gəzmәyә mәcbur edirdilәr.

Bir çox xalqlarda uşağı bәd nәzәrdәn qorumaq üçün boynundan hәmail asır, paltarına gözmuncuğu tikirlәr vә s.

Әslindә, elm sübut edir ki, gözün müsbәt vә ya mәnfi xüsusiyyәti yoxdur, yəni gözlə, baxışla kiməsə zərər vurmaq ağlabatan deyil, sadəcə insanlar tarixən «bədnəzər», «gözə gəlmək», «göz dəymək» kimi məsələlərlə məşğul olmaqla özlərini psixoloji cəhətdən rahatlandırmağa çalışmışlar.

GÖZ QƏLBİN (KÖNLÜN) AYNASIDIR

►İnsan qəlbini, onun niyyət və düşüncələrini gözdən oxumağın mümkünlüyünü bildirən ifadə.

Bu obrazlı ifadәnin «İncil»dәn yayıldığı ehtimal olunur.

«İncil»də ifadә bir qәdәr başqa şәkildә işlәnmişdir. «Quran»da da qarşılığı olan bu ifadə ədәbi dilimizdә, xüsusilә poeziyada çox işlәnir.

Avropa dillәrindә hәmin ifadәnin yayılmasını Leonardo da Vinçinin әsәrlәri ilә әlaqәlәndirmәyә dəfələrlə cәhd göstәrilib.

Müasir dövrdә beynәlxalq zәrbi-mәsәl şәkli almış digәr bir ifadә belәdir: «Göz bәdәnin aynasıdır». Mәşhur bolqar alimi Pyotr Dimkov yazmışdır: «Günәş sistemindә gün nә kimi rol oynayırsa, insan orqanizmindә göz – bu balaca günәş də hәmin rolu oynayır». Göz bәbәyindә bәdәnә mәxsus hәr bir üzvün öz «nümayәndәsi» var. Odur ki tәcrübәli hәkim gözü müayinә etmәklә bədənin ümumi vəziyyətini görür, hәr hansı xәstәliyi müәyyәnlәşdirә bilir». Həqiqətən də, müasir təbabət sübut edir ki, gözə baxmaqla ürək, sinir və həzm orqanlarının sağlamlıq dərəcəsini təyin etmək mümkündür.

GÖZ YAĞI

►İnsan üçün ən əziz olan bir şeyi, canı, varlığı bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

Dildə geniş işlənən bu ifadə sırf tibbi mülahizələrlə bağlı yaranmışdır.

Müasir oftalmologiya gözdә yağın miqdarca çox az olduğunu təsdiq edir. Göz alması әtrafında olan göz yaşı mayesi isə, bir növ, әrinmiş yağa bәnzәyir. Orqanizm üçün çox vacib sayılan bu maye olmasa, göz öz funksiyasını yerinə yetirə bilməz və qısa müddətdə sıradan çıxa bilәr. Gözü qurban vermәk («gözünün yağını yedirmәk vә ya әritmәk») kor olmağa razılıq vermәk demәkdir.

Şərqin qüdrətli həkimi İbn Sinadan bәhs edәn «Böyük loğman» adlı kitabda (V.Voskoboynikov) göz yağı ilə bağlı maraqlı bir epizod var. Orada İbn Sina bir xәstәsinә deyir: «Sәnin gözündә katarakt xəstəliyi başlayır. Katarakt ilkin mәrhәlәdә müalicә oluna bilir. Sәnin kimi bir neçә xәstәm olub, hamısının da müalicәsi uğurla keçib. Sәnә göz yağı yazıram. O, hind yağı, başqa cür deyilәrsә, şah yağı adlanır. Onu qәdim hind hәkimi Çәraki tәtbiq edib. Yaxşı bir әczaçıya müraciət et. O sənә hәmin yağı hazırlayar».

Bədii nümunələr göstərir ki, bu ifadənin sinonimi kimi «göz(ün) qarası» ifadәsi dә işlədilir; məsələn, ana az qalır ki, gözünün yağını oğluna yedirtsin», yaxud «filankəs gözünün qarasını övladlarına yedizdirir» və s.

Bu ifadə dilimizdə müəyyən sözlərə qoşularaq «gözünün yağını əritmək», «gözünün yağını yedirmək» tərkiblərində işlənir.

GÖZDƏN UZAQ, KÖNÜLDӘN İRAQ

►Çox uzaqlarda, heç kimin dəyib-dolaşa bilməyəcəyi bir yerdə olmağı bildirən ifadə.

İfadәnin ən qədim variantını ilk dəfə antik yunan şairi Propersi (e.ə. 43-cü il) işlәtmişdir.

Sevdiyi qızın dərdindən dəli-divanə olan, özünün dediyi kimi, «məhəbbət xəstəliyinə» tutulan şair sevgilisinin laqeydliyinə dözə bilmir. O, şeirlәrinin birindә yazırdı ki, mәhәbbәt xəstәliyindәn sağalmaq üçün yeganә bir çıxış yolu tapmışdır – bu, uzaq bir yerə sәyahәtә çıxmaq mәcburiyyәtidir. Çünki sevgilisi nә qәdәr onun gözündәn uzaq olacaqsa, bir o qәdәr də könlündәn uzaqlaşacaqdır.

İndiki sabit mənası formalaşana qədər bu ifadə fərqli şəkillərdə yozulmuşdur; məsələn, ifadə müəyyən dövrdə sevgilidən, sevimli insandan bəlli bir müddətə uzaqda qalmaq, hansısa dərdin, kədərin dərmanı olmaq kimi anlaşılmışdır. Bəzi dövrlərdə isə əksinə, bu ifadə ilə çox uzaqlarda qalmaq etibarsızlıq kimi təqdim olunmuşdur. Hətta Qәdim Yunanıstanda namәlum bir şair yazmışdı: «Uzaqda yaşayan dostlar dost deyillәr».

GÖZƏ GƏLMƏK

►Birisinin bəd nəzərindən və ya xoş olmayan niyyətindən zərər çəkmək.

Bəzən də «gözə gətirmək» şəklində işlənən ifadə insanların qədim inancları ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Qədimdə insanlar belə hesab edirdilər ki, həyatda hər şeyi gözə gətirmək olar. Adətən, pis adamlar (ifritələr, cadugərlər, sehrbazlar və s.), əsasən, ən yaxşı və ən gözəl olan bir şeyi tez gözə gətirirlər. Ona görə də sevimli uşağını çox tərifləmək, həyatda baş verən xoşbəxt hadisələrə görə çox sevinmək olmazdı.

Tarixən belə hesab olunurdu ki, hər şeydən çox uşaqlar və analar gözə gəlir. Əbəs yerə deyil ki, hələ indi də gözlənilmədən dəyişən, yəni sakit, sözəbaxan və ya əksinə, əsəbi, ipə-sapa yatmayan uşaqlar birdən-birə fərqli xarakter göstərəndə deyirlər ki, elə bil onu dəyişiblər. Adətən, gecəni pis yatan, aramsız ağlayan, yaxud özünü həmişəkindən daha şıltaq aparan uşaqlar haqqında da «bu uşaq gözə gəlib» deyirlər.

GÖZƏ KÜL ÜFÜRMƏK

►Özünü layiq olduğundan daha qabiliyyətli və dəyərli göstərmək, qiymәtini qaldırmaq, әsil-zatını şişirtmәk, saxtakarlıq etmәk, aldatmaq.

İfadә qədim yunan olimpiadaları zamanı döyüş arabalarının yarışı ilə bağlı yaranmışdır.

Həmin olimpiadalar zamanı (ilk dəfə e.ә. 680-ci ildə) proqrama döyüş arabalarının yarışı da daxil edilmişdi. İrəlidә sürәtlә gedәn cәng arabaları toz qaldırmaqla arxada gәlәnlәr üçün yolu görünmәz edirdi, toz-torpaq arxadakıların gözünә dolurdu. Çoxları qəti əmindir ki, ifadә məhz bununla әlaqәdar ola bilәr.

İfadənin yaranışı ilə bağlı başqa fərziyyə ondan ibarətdir ki, qədim dövrlәrdә Rusiyanın yollarında olduqca sakit vә asta-asta yeriyәn araba karvanları sıraya düzülüb gedirdi. Lakin arabir onların yanından zəngin mülkədarlar, çar səfirlərinin üçatlı arabası, yaxud kübar şəxslərin ekipajı keçərək toz qoparır, kəndlilərin arabalarını və özlərini toza tuturdu. Tozdan batmış gözlərini silən kasıblar zənginləri söyürdülər.

O vaxtdan bəri bir kəsin lovğalığını və ya bir işi görüntü naminə edənləri göstərərkən deyirlər: «O, gözə kül üfürür».

Bәzәn bu ifadədəki «üfürmәk» әvәzinә «atmaq» da işlәdilir.

GÖZÜ ÇIXMIŞ QARDAŞIMDAN ÖYRƏNDİM

►Zərərverən bir hadisədən nəticə çıxarmağa, ibrət götürməyə, başqasının səhvini təkrarlamamağa çağırış məqsədilə işlədilən ifadə.

Məsəl aşağıdakı alleqorik əhvalatla bağlı yaranmışdır.

Qurd, tülkü, şir birlikdə ov etmək qərarına gəlirlər. Onların işi yaxşı gətirir. Keçi, maral, bir də dovşan ovlayırlar. Bir çəmənlikdə ovu bölməyə hazırlaşırlar.

– Ovu sən böl, – deyə şir qurda müraciət edir. Sonra da əlavə edir: – Ancaq insafla böl.

– Yaxşı, – deyə qurd razılaşır. – Mən belə məsləhət görürəm ki, keçini sənə verək, dovşanı tülküyə, maralı isə mən götürüm.

Şir bunu eşitcək hirslənib ağır pəncəsi ilə qurdun başına bir qapaz vurur. Zərbənin ağırlığından qurdun gözləri yerindən pırtlayıb çıxır.

– İndi isə sən böl, – deyə şir tülküyə müraciət edir. – Ancaq insafla böl.

Tülkü qorxa-qorxa deyir:

– Baş üstə, mənim hökmdarım. Qoy keçi səhər yeməyin olsun, dovşan naharına, maral isə şamına qalsın.

Şir bu bölgüdən çox məmnun qalıb deyir:

– Əhsən! Bax bu oldu düz. Sən payı belə insafla bölməyi kimdən öyrəndin?

Tülkü quyruğunu bulayaraq deyir:

– Ey mənim hökmdarım, mən bunu sənin qabağındakı gözü çıxmış qurd qardaşımdan öyrəndim.