Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Bax: müsəccə.

Bəbəkoyunu meydan tamaşalarından biri, kölgə teatr tamaşası.

Bu oyunda yer alan iki obrazdan birinin adı Qaragöz, digəri isə Hacivatdır. Qaragöz ağıllı, savadlı, zəkalı, Hacivat isə onun tam əksidir. Qaragöz xalqı təmsil edir, Hacivat isə hakim təbəqəni. Dəvə dərisindən hazırlanmış kukla-obrazların rəngli kölgələri arxadan vurulan işıqla ağ pərdəyə ötürülür. Tamaşa zamanı fonda musiqi də verilir.

See also:

• kilimarası

Bax: məxəz.

Klassik şeirdə qafiyə elementi: rəvidən əvvəlki samit.

Nümunə:

Elmi-xətə ömrün eyləyib sərf,

Məşq etmiş idi həmin iki hərf.

“Sərf” və “hərf” sözlərinin sonundakı “f” samiti rəvi, ondan əvvəlki “r” samiti isə Q. adlanır.

Q. ifadəsi insan surətləri ilə bağlı işlədilir və alleqorik obrazlara aid olunmur. Epizodik surətlərdən fərqli olaraq Q. əsərin ideyasının açılmasında mühüm rol oynayır. M.Füzulinin “Leyli və Məcnun” poemasında İbn Səlam, Leylinin anası, Məcnunun atası və d. obrazlar ədəbi qəhrəmanlardır.

See also:

• baş qəhrəman
• əks qəhrəman
• lirik qəhrəman

Qəhrəmanlar haqqında əsatirlər.

Bu miflərin baş qəhrəmanları ilahlar və adi insanların izdivacından doğulan qəhrəmanlar (qədim yunan mifologiyasında Herakl, Axilles və b.) və ya əfsanəvi epos qəhrəmanları ola bilər. Q.M.-nin tipik süjeti üçün qəhrəmanın qeyri-adi uşaqlığı, şücaətlərinin təsviri, əjdaha və başqa mifik varlıqlar üzərində qələbə, gözəl qızın xilas edilməsi və s. xarakterikdir.

Misgərlik və qalayçılıqla bağlı oxunan əmək nəğmələri.

Q. “qalayçı” sözünün təhrif olunmuş variantıdır. Q.-lər məzmununa görə rəngarəngdir. Mahnıbaşıları “Qəleylidir qənd ilə”, “Qəleylidir, qəleylidir, qəleyli” və “Qalayçı oğlan, kasanı qalayla” sözlərindən ibarət olan bu nəğmələr qalayçı əməyini tərənnüm etsə də, mətnlər çox zaman məhəbbət mövzusunda olur:

Yar qoyar bağda məni,

Qəleylidir, qəleylidir, qəleyli.

Nə ağır çağda məni,

Qəleylidir, qəleylidir, qəleyli.

Orta əsrlər türk ədəbiyyatında saz şairlərinin əruz vəznində “məfulü, məfailü, məfailü, fəulün” vəznində yaratdıqları qəzəl.

Nümunə:

Ya rəb, məni ol afəti-dövranın unutmuş,

Ol rubları gül, ləbləri mərcanım unutmuş.

Əğyar ilə yar olmuş o mehparə eşitdim,

Bu bəndei-məftunu cananım unutmuş.

Ya noldu bizə eylədi əhdü-amanlar,

Cümləsini ol dilbəri-fəttanım unutmuş.

Məclisdə sorar rəmz ilə ahbaba bu kimdir?

Zuhrə qulunu ya nə əcəb canım unutmuş. (Zuhrə)

Təsəvvüfdə yoxsulluğu, səfilliyi, şəriət qanunlarına münasibətdə biganəliyi təbliğ edən təriqət.

Təriqətin banisi monqol yürüşləri zamanı Səvadan Dəməşqə gəlmiş Cəmaləddin Məhəmməd Yunus əs-Səvaci olub. Bu təriqətin nümayəndələri dinin vacib buyurduğu ibadətlərdən yayınmış və heç vaxt işləməmişlər. Təriqət mənsubları yalnız öz xanəgahlarında yaşayar, səfil ömür sürərmişlər. Müsəlman dünyasının bir çox yerlərində yayılmış bu təriqət zahidliyə meyil edən başqa təriqətlərin dini-fəlsəfi düşüncələrinə təsir göstərib.

See also:

• abdal
• dərviş
• təkkə ədəbiyyatı

See also:

• leksik fiqurlar

Q. əruz vəznində yazılır. Qafiyə quruluşu baxımından qəzəllə eynidir. Ancaq həcm baxımından qəzəldən böyük olur; Q.-də ən azı 15 beyt olur, bəzən isə onların sayı 100-ü keçir. Q. ictimai mövzuda olur, burada müəyyən bir hadisə, əhvalat, qəhrəman, şəxsiyyət yüksək təntənəli ruhda vəsf olunur. Ona görə də Q. saray ədəbiyyatının bir qolu kimi qəbul edilir; məsələn:

Girdin оl iqlimə kim, bəhr ilə bərrində оnun

Yоx sənə bir munisü qəmxar qeyri-Zülcəlal.

Qılmadın əmvaci-dəryayi-ədavətdən həzər,

Çəkmədin əhvali-asari-həvadisdən məlal.

Kəsdin əvvəl fitnə başın intizami-mülk içün,

İbtidayi-kari-xeyr etdin, mübarək оldu fal.

Fəth qıldın оl yeri kim, dövri-Adəmdən bəri

Qılmamışdı sahibindən qeyrə hərgiz intiqal.

Aldın оl iqlimi kim, aləmdə yüz min padişah

Həsrətiylə verdi can, fəthin bilüb əmri-məhal.

Açdın оl mülki ki, yüz min səltənət lafın uran

Оldu əcz ilə оnun dəvayi-təsxirində lal. (M.Füzuli)

See also:

• minacat
• nət
• fəxriyyə
• mədhiyyə
• oda

Bax: qəzəlxan.