Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

kamil

kar samitlər

Tələffüzündə səs telləri iştirak etməyən, yalnız küy vasitəsilə əmələ gələn samitlər: [p], [f], [t], [s], [ş], [k], [k`], [ç], [x], [x`], [h].  

karikatura

ital. caricatura < caricare – şişirtmək

İctimai-siyasi və ya məişət mövzusunda çəkilmiş satirik və ya yu­moristik rəsm.

İllüstrasiyanın bir növü olaraq kari­ka­turadan daha çox satirik jurnallarda və ya komik məzmunlu kitablarda istifadə edilir. Burada təsvir olunan şəxs(lər)in çatışmazlıqları qabarıq göstərilir. Azərbaycanda müstəqil janr kimi XX əsrin əvvəllərində “Molla Nəsrəddin” jurnalının ideya-bədii təsiri nəticəsində yaranıb. Ən görkəmli karikatura ustası Əzim Əzimzadə olub.

katib

XIX əsrin sonlarına qədər başqasının sifarişi ilə mətn tərtib edən və ya əsərlərin üzünü köçürən şəxs.

Katiblər daha çox saraylarda fəaliyyət göstərir, hökmdarların tapşırığı ilə başqa dövlətlərlə yazışmalara nəzarət edir, əmr və qanunların mətnini tərtib edirdilər. Onlar həmçinin saray kitabxanasına rəhbərlik edir, bəzən xəttatlıq funksiyasını da yerinə yetirirdilər. Kitab çapı ixtira olunana qədər ədəbi əsərlərin mühafizə olunmasında və yayılmasında katiblərin böyük xidməti olub.

keçmiş zaman

İş və hərəkətin danışıq vaxtından əvvəl icra olunduğunu (və ya olunmadığını) bildirən zaman forması.

kəmiyyət budaq cümləsi

kəmiyyət zərfliyi

İşin, hərəkətin, halın miqdarını, hansı kəmiyyətdə, hansı dərəcədə icra olunduğunu bildirən və nə qədər? bəzən də nə dərəcədə? sualına cavab verən zərflik.

Kəmiyyət zərfliyi miqdar zərfləri, isimlər və müxtəlif tər­kiblərlə ifadə olunur; məs.: Uşaqlar xeyli yorulmuşdu. Əli baş vermiş hadisəni çılpaqlığına qədər xatırlatdı.

kəsr sayları

kinayə

ər. – tənə etmək, toxunmaq

Kontekstə görə əks mənada başa düşülən tərif; istehza, ironiya.

Burada ifadənin ilkin mənası ilə kontekstdə təzahür edən alt mənası arasında ziddiyyət yaradılır. Müəllif tənqid etmək istədiyi obyekti birbaşa ifşa etmək əvəzinə onun haqqında yalandan tərif söyləməklə həmin obyektə qarşı daha təsirli antipatiya yaratmağa çalışır:

Doğrudan da, Məmdəli, qeyrət halal olsun sənə,

Verdiyin məşruteyi-millət halal olsun sənə. (M.Ə.Sabir)

 Nümunədə şair fikirlərini həqiqi mənada deməyib. 1905-ci ildə İran şahı Məhəmmədəlinin riyakarlığı, xalqa azadlıq vəd etsə də, hiyləgərlik etməsi kinayəli şəkildə ifadə olunub.

kitabə

Daş üzərində oyma üsulu ilə yazılmış mətn.

Kita­bələrin əksəriyyəti qədim dövrə aid olan qəbirdaşlarıdır. Onların bir çoxunda vəfat etmiş şəxsin təvəllüd və ölüm tarixi, atasının, babasının adı, həmçinin doğulduğu yer, sənəti də göstərilir ki, belə kitabələr tarixi mənbələr sırasına daxildir. Kitabələri öyrənən elm sahəsi epiqrafika adlanır.

klassik

lat. classicus – nümunəvi, seçmə

Ədəbiyyatda və ya incəsənətdə dərin iz qoymuş, əsərləri sonrakı nəsillər üçün nümunəvi sayılan yaradıcı şəxs.

Klassiklərin əsərləri uzun müddət örnək olaraq qalır və tədris olunur. Bu əsərlər bədii-estetik və məzmun cəhətdən öz aktuallığını və əhəmiyyətini itirmir. “Canlı klassik” dedikdə sağ ikən böyük şöhrət qa­zanmış, öz sahəsində yeni bir istiqamətin, cərəyanın əsasını qoy­muş ədiblər və incəsənət ustaları nəzərdə tutulur.

klassik ədəbiyyat

Özündən sonrakı dövrlər üçün örnək sayılan ədəbi əsərlər toplusu.

Yazılı ədəbiyyatla bağlı işlə­nilən və antik dövrün son yüzillərində formalaşmış termindir. Dünya ədəbiyyatı tarixində klassik ədəbiyyatın ilk nümunələri Homerin “İliada” və “Odisseya” əsərləri sayılır.

komik

Komediyaya xas olan, komediya ilə bağlı olan; yu­moristik.

komizm

yun. komikos – şən, gülməli > komos – Qədim Yunanıstanda şərab ilahı Dionisin şərəfinə keçirilən şənlik

Bədii əsərdə obrazın davranışının, danışığının və ya hər hansı situasiyanın yaratdığı gülüş; bədii gülüş.

Komizmin əsa­sında müəyyən bir təzad və ya ifratçılıq durur (məs.: obrazın iddia etdiyi idealla onun bacarığı arasındakı ziddiyyət). Qədim yunan filosofları gülüşü eybəcərliklə əlaqələndirirdilər. Onların fikrincə, ciddi günah və cinayətlər gülüş obyekti ola bilməz; “gülüşə yalnız yazıqlar və bədbəxtlər layiqdirlər” (Siseron). Beləliklə, antik dövrdə komizm sənətin aşağı, primitiv səviyyəsinə aid edilirdi. Lakin sonrakı dövrlərin ədəbiyyatı göstərdi ki, komizmin sərhədləri çox genişdir.

komponent

Sintaktik vahidin (söz birləşməsi və ya cümlənin) tərkib hissələrindən biri.

“Komponent” sözü daha çox mü­rəkkəb cümləni təşkil edən sadə cümlələr haqqında da­nışılarkən işlədilir. Söz birləşməsinin tərkib hissələri nə­zərdə tutularkən, adətən, “tərəf” sözündən istifadə edilir; məs.: Arzum budur ki, işləriniz uğurlu olsun (iki kom­ponentdən ibarət mürəkkəb cümlə); maraqlı yazı, alagöz, itburnu, qızıl saat (iki komponentdən ibarət söz birləşməsi) və s.