Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Müəyyən vəznə malik ahəngdar poetik əsər; nəzm, poeziya.

Şeir dedikdə, ilk növbədə, lirik və ya epik növə aid kiçikhəcmli nəzm əsəri nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı, danışıq dilində, bəzən də elmi ədəbiyyatda “şeir” sözü daha ümumi anlayış kəsb edərək, ümumiyyətlə, nəzm, poeziya mənasında işlənir. Şeirdə misraların sayı, qafiyə quruluşu, mövzu və bu kimi xüsusiyyətlər janr müxtəlifliyi yaradır. Ədə­biyyatımızda şeirlər heca və əruz vəznlərində, eləcə də sər­bəst formada olur. Yazılı ədəbiyyatda anadilli ilk lirik şeirimizin müəllifi İ.Həsənoğludur.

See also:

• qafiyə

See also:

• mərsiyə

Şəxs sonluğu qəbul etmiş söz cümlədə xəbər rolunda iştirak edir. Adların (isimlərin və substantivləşmiş nitq hissələrinin) şəxsə görə dəyişərək qəbul etdiyi şəxs şəkilçiləri xəbərlik şəkilçiləri də adlanır. Bu şə­kilçilər aşağıdakılardır:

I şəxs: -am² (-yam²): övlad-am; -ıq, ik, uq, ük: övlad-ıq, şair-ik.

II şəxs: -san²: övlad-san; -sınız⁴: övlad-sınız.

III şəxs: -dır⁴: övlad-dır; -dır⁴+-lar²: övlad-dırlar.

Feilin təsriflənməyən formalarından feili sifət və məsdər də şəxs şəkilçiləri qəbul edir. Feili sifətin xəbərlik şəkilçiləri adlara qoşulan şəxs sonluqları ilə eynidir. Məsdər isə yalnız III şəxs sonluğunu (-dır⁴) qəbul edir; məs.: Məqsədim ali məktəbə daxil olmaqdır. Feili bağlama isə şəxs sonluğu qəbul etmir. Feilin əmr şəklinə qoşulan şəxs sonluqları feilin digər şəkil­lərindən fərqlənir:

I şəxsin təkində: -ım⁴ (gəlim, deyim), cəmində: -aq² (gələk, deyək).

II şəxsin təkində: (-) (sən gəl, de), cəmində: -ın⁴ (gəlin, deyin);

III şəxsin təkində: -sın⁴ (gəlsin, desin), cəmində: -sın⁴+-lar² (gəlsinlər, desinlər).

II və III növ ismi birləşmələr arasında şəxsə görə uzlaşma mənsubiyyət şəkilçiləri, mübtəda və xəbər arasında isə şəxs şəkilçiləri vasitəsilə mümkün olur. Birinci, ikinci və üçüncü şəxslərdən ibarət həmcins mübtədalar işlədildikdə xəbər birinci şəxsin cəmində olur: Mən, sən və Tuncay birlikdə getməliyik. Həmcins mübtəda ikinci və üçüncü şəxsdən ibarət olduqda xəbər ikinci şəxsin cəm şəkilçisini qəbul edir: Dostun da, sən də daha yaxşı çalışmalısınız.

See also:

• uzlaşma əlaqəsi

Bax: müəyyən şəxsli cümlə.

Tərkibində mübtəda iştirak etməyən və təsəvvür də olunmayan sadə cümlə.

Şəxssiz cümlələrin xəbəri həmişə III şəxsin təkində olur. Şəxssiz cümlələr ismi və ya feili xəbər əsasında formalaşır. İsmi xəbərli şəxssiz cüm­lələrin xəbəri isimlərlə, bəzi zərflər və ismi birləşmələrlə ifadə olunur: Qarlı, şaxtalı bir səhər idi. Deyəsən, gecədir. Onun əsgərliyə gedən vaxtıdır. Feili xəbərli şəxssiz cümlənin xəbəri frazeoloji birləşmələr və ya feilin şəxssiz forması ilə ifadə olunur: Bizim meşələrimizdə filə rast gəlinmir. Səhər məsə­ləyə baxılacaq. Ananın ondan acığı gəlirdi. Bəhruzun getmə­yinə icazə verildi. Şəxssiz cümlələr geniş və müxtəsər olur: müxtəsər – Axşam idi. Mənim yuxum gəlirdi; geniş – Dünən gec idi. Bu kitablardan indi daha məktəbdə istifadə olunmur.

See also:

• müəyyən şəxsli cümlə
• qeyri-müəyyən şəxsli cümlə
• ümumi şəxsli cümlə
• müxtəsər cümlə
• geniş cümlə

Şəxssiz feil həmişə III şəxsin təkində olur; məs.: Keçilmiş yola nəzər salındı. Bizdə qonağa hörmətsizlik edilməz. Feilin şəxssiz forması dilimizdə daha çox rəsmi-işgüzar üslubda işlənir. Ümumilikdə dilimizdə şəxssiz feillərin sayı o qədər də çox deyil. Daha çox işlətdiyimiz şəxssiz feillər bunlardır: yana­şılmaq, diqqət yetirilmək, təsadüf edilmək (olunmaq), rast gəlinmək, toxunulmaq, məhəl qoyulmaq, imkan verilmək, hörmət edilmək, əhəmiyyət verilmək, nəzər salınmaq, kömək edilmək, söz verilmək, inanılmaq, qulaq asılmaq, istifadə edil­mək (olunmaq), xidmət edilmək (göstərilmək), icazə verilmək və s.

Dram əsərində pərdənin ayrıca dekorasiya tələb edən bir hissəsi; epizod, səhnə, vaqiə.

Dramatik əsərlərin səhnə­ləşdirilməsi zamanı hadisələrin baş verdiyi müxtəlif məkanları göstərmək üçün tərtib edilir. Hər bir pərdənin daxilində bir neçə şəkil ola bilər. Məsələn, S.Vurğunun “Vaqif” pyesində 5 pərdə, 11 şəkil vardır. Səhnə dəyişikliyinin az vaxt aparması üçün şəkillər özüdönən və ya hərəkət edən mexanizmlər üzərində qurulur.

See also:

• leksik şəkilçi
• qrammatik şəkilçi

See also:

• ideoqrafik yazı
• hərfi yazı

Tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümləni baş cümləyə bağlamağa xidmət edən bağlayıcılar: əgər, hər­gah, madam, madam ki, indi ki, bir halda ki və s.

Nümunə: İndi ki bir yerdə çalışırsınız, gərək bir-birinizi başa düşəsiniz. Bir halda ki bu yazı səni qane etmir, yenidən yazaram.

Baş cümlənin məzmunundakı hal-hərəkətin və ya hökmün asılı olduğu şərti bildirən budaq cümlə.

Şərt budaq cümləsinin əsas qrammatik göstəricisi -sa² şəkilçisidir. Bundan başqa, budaq cümlə baş cümləyə əgər, hərgah, madam ki, indi ki, bir halda ki bağlayıcıları ilə də bağlana bilər. Əlaqə vasitələrinin hər ikisi və ya yalnız -sa² şəkilçisi işlənə bilər. Bu halda baş cümlə budaq cümlədən sonra gəlir; məs.: Əgər bu mərhələdə də birinci yerə çıxsa, çempionatın qalibi olacaq. Bəzi şərt budaq cümlələri də var ki, baş cümlə budaq cümlədən əvvəl gəlir. Bu zaman əlaqə vasitəsi ki tabelilik bağlayıcısı olur. Belə cümlələrdə bu şərtlə, o şərtlə, bir şərtlə qəlib sözlərdən istifadə olunur; məs.: Bir şərtlə maşınları buraxaram ki, vaxtında burada olsunlar.  Şərt budaq cümləsi yalnız intonasiya vasitəsilə də yarana bilər; məs.: Oxu deyir, oxu da.

See also:

• tabeli mürəkkəb cümlə
• feilin şərt şəkli
• şərt bağlayıcıları

Bax: feilin şərt şəkli.

Bax: folklor.