Lüğət seçin
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
ABUTURAB ərəb.
əbu-Turab sözündəndir.
Abuturab (bax: ad – ABU; TU- RAB) əslində Turabın atası mənasındadır.Lakin Abuturab kişi adı sözün mənası ilə əlaqədar olmarıb, İslam dini ilə əlaqədar şəxsiyyətlərdən olan Həzrət Əlinin ləqəbindən yaranmışdır.Adın təhrif olunmuş forması Abturab da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Məişətimizdə Abuturab adı bu gün yalnız Abturab formasında mövcuddur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiABUZƏR ərəb.
əbuzərr sözü dilimizdə kimə isə sahib, yiyə, dayaq duran mənasındadır.
Bəzi lüğətlərdə fars dilindəki abe (bax: AB) və zər (bax: ZƏR) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş olduğu barədə mülahizələrə də rast gəlinir, qızıl suyu mənasında olduğu göstərilir. Abuzər şəxs adı sahib, dayaq duran mənası ilə əlaqədardır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiACAL ərəb.
acal əcəl, ölüm sözlərinin cəmidir, yəni əcəllər, ölümlər anlamına gəlir.
Bu gün, demək olar ki, yeni doğulmuş oğlan uşaqlarına Acal adı çox nadir hallarda verilir, yaxud da heç verilmir. Başqa sözlə, Acal adı Azərbaycan antroponimikasında artıq köhnəlmiş, yalnız soyadlarda yaşayan şəxs adları sırasındadır. Bu gün Acalov soyadı həm Azərbaycanda, həm də Gürcüstanda azərbaycanlıların kompakt yaşadıqları bölgələrdə geniş yayılmış soyadlardandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiACAR türk.
acar sözü qeyrətli, bacarıqlı, gözütox; tutduğunu buraxmayan, hücum edən mənasındadır.
Qədim türk adlarındandır. Azərbaycan antroponimikasında xalq, tayfa, nəsil adları ilə əlaqədar yaranan şəxs adları sırasındadır. Acar Cənubi Qafqazda yaşayan xalqlardan birinin adındandır. Acarlar tarixən gürcülərin müsəlman olan hissəsi olub, əsasən dağlarda yaşamış etnoqrafik qrupdur. Dil və mədəniyyət baxımından gürcülərin Türkiyədə yaşayan subetnik qrupu olan lazlara və çveneburlara daha yaxındır. Bu gün də əksəriyyəti Cənubi Qafqazda, kompakt şəkildə Gürcüstan Respublikasının daxilində muxtar vilayətdə – Acarıstanda yaşayır. Bəzi mənbələrdə Acar şəxs adının həmin xalqa mənsub olan (adam) anlamını ifadə etdiyi göstərilir. Bu gün bu şəxs adını daşıyan şəxslər Azərbaycanda çox az, həm də yaşlı nəslin nümayəndələridir, lakin Acar adı digər türk xalqları arasında geniş yayılmış adlardandır. Azərbaycan antroponimikasında tərkibində Acar adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları da mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyə türklərinin, eləcə də digər türk xalqlarının şəxs adları lüğətlərində bu qəbildən olan antroponimlərin sayı kifayət qədərdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADAŞ türk.
adaş sözü ad və daş sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir.
Müasir Azərbaycan dilində ümumişlək sözlər sırasında olan adaş sözü bir neçə mənada işlənir. 1. Dost, yoldaş; 2. Sözü bir yerə qoyanlar, söz birliyi; 3. Eyni adı daşıyan, adları eyni olan adamlar. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın bəzi bölgələrində, məsələn, Qax, eləcə də Zaqatala bölgəsində böyük qardaşa, yaş etibarilə özündən böyük kişilərə, qayına, yeznəyə və dadaş deyə müraciət edilir. Məsələn, Rəcəb adaş, Oruc adaş, Şaban adaş və s. Adaş kişi adı sözün ifadə etdiyi üçüncü məna ilə əlaqədardır
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADƏM qədim yəhudi mənş.
adəm bəşər, insan, adam, torpaq mənasındadır.
İslamda olduğu kimi, digər dinlərdə də ilk insanın adındandır. “Quran”da adı çəkilən peyğəmbərlərdəndir. Dini etiqadlara görə, Tanrının yaratdığı, Yer üzünə gələn ilk insan, insan soyunun başlanğıcı və ilk peyğəmbərin adıdır. Bu səbəbdən də bütün dinlərdə Adəmadam, insan, həmçinin təmiz, xoşniyyətli mənasındadır. Mənbələrdə sözün qədim yəhudi dilindəki qırmızı rəng mənasını ifadə etməsi ilə bağlı məlumatlara da rast gəlinir (insan dərisinin qırmızı olması ilə, həmçinin Tanrının ilk insanı yaratdığı gilin rəngi ilə əlaqədar). Dinindən asılı olmayaraq bütün xalqlarda belə bir inam vardır ki, Tanrı Adəmi torpaqdan (gildən, yaxud palçıqdan), Həvvanı isə onun qabırğasından yaradaraq Cənnətə buraxmışdır. Allahın əmrindən çıxan Adəm və Həvva cəzalandırılmışlar, daha dəqiq, Cənnətdən qovulmuşlar. Qeyd etmək lazımdır ki, Adəm antroponimi xristianlarda xüsusi əhəmiyyət daşıyır (yəhudilər nədənsə bu adı əsas ad olaraq övladlarına vermirlər). İngilisdilli ölkələrdə isə Adəm (Adam formasındadır) kişi adı hələ orta əsrlərdən etibarən (XIX əsrin sonlarında qısa fasilə istisna olmaqla) oğlan uşaqlarına verilən geniş yayılmış adlardan idi. İngiltərədə XIII əsrdən populyarlaşmışdır. Adam Vilyam Şekspirin məşhur “As You Like It” (1599) komediyasındakı əsas surətlərdən olan qulluqçunun, Corc Eliotun “Adam Bede” əsərindəki əsas iştirakçılardan birinin adıdır. Avropada adın məşhur daşıyıcıları şotlandiyalı iqtisadçı və filosof Adam Smith (1723-1790), britaniyalı populyar müğənni Adam Faith (Terence Nelhams, 1940-2003) və başqalarını göstərmək olar. Şotlandiyada Adəm adının kiçiltmə forması Adie də işlənir. Nadir hallarda rast gəlinən qadın adı olan Adamina bu addan törəmədir. İtalyan Adamo, ispan Adan və fin Aatami bu adın başqa dillərdə olan variantlarından sayılır. Adamnana irland adıdır, mənası “balaca Adəm” deməkdir. XX əsrin 60-cı illərindən Avropa ölkələrində Adəm adı bir qədər də populyarlaşmışdır. Azərbaycanda Adəm kişi adı XX əsrin ortalarından müşahidəediləcək dərəcədə azalmış şəxs adlarındandır. Soyad kimi formalaşmamışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADI azərb.
adı (III şəxs məns. ş. ad) sözündəndir.
Məlum olduğu kimi, ad insan doğulan zaman ona verilən xüsusi isim olmaqla yanaşı, şöhrət (ad qazanmaq), rəsmi rütbə, ünvan, eləcə də əsas (səbəb) mənalarını ifadə edir. Adı vahidi birbaşa dəqiqləşdirmə, qüvvətləndirmə funksiyasını ifadə edir. Əminliklə demək olar ki, Azərbaycan antroponimikasında bu gün müstəqil ad kimi mövcud olmayıb, bir çox mürəkkəb adların komponenti kimi çıxış edən Adı antroponimi yalnız soyadlarda yaşayan kişi adları sırasındadır. Adıyev soyadını daşıyan insanlara günümüzdə də təsadüf edilir. Adı sözü ilə başlayan antroponimlər “Koroğlu” dastanında əsl şəxs adı funksiyasını yerinə yetirən ləqəb kimi işlənmişdir. Məsələn, Adıbəlli (yəni adı məlum, burada qəhrə- manın igidliyi ilə ad çıxardığına işarə olunur). Məişətimizdə Adıgözəl, Adışirin antroponimləri ilə yanaşı, bir çox şəxs adları lüğətlərinə düşməyən Adıgül, Adıbala və s. kişi adları da mövcuddur. Qeyd etmək lazımdır ki, Adıgözəl, Adışirin, Adıbəy və s. kimi mürəkkəb kişi adları təyini söz birləşmələrinə daxil olmayan ismi birləşmə modelindədir. Birləşmələrin birinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçili ad ismidir. Çox zaman birinci tərəfin əlamətini ifadə edən ikinci tərəf isə əsasən sifətlərlə ifadə olunur. Həmin birləşmələr daxili semantik əlaqənin möhkəmliyi nəticəsində sonradan bir mürəkkəb vahidə çevrilə bilmişdir. Müasir Azərbaycan dilində ad sözü ilə əlaqədar ad qazanmaq, ad eləmək, ad çıxarmaq, ad qoymaq, ad batırmaq və s. kimi ümumişlək ifadələr də mövcuddur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADIŞ azərb.
Adış Adı... ilə başlayan adların oxşama və əzizləmə məzmunlu kiçiltmə formasıdır. Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Adış bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADIBƏY azərb.
Adı adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş bəy titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Qədim kişi adlarından hesab edilir. Məlum olduğu kimi, dünya xalqları tarixində ad ilə bağlı müxtəlif mülahizə və ənənələr mövcuddur. İnsan üçün adın mühüm əlamət hesab olunması nəticəsində dünya xalqlarında olduğu kimi, türk xalqlarında da müxtəlif məzmunlu adlardan istifadə edilir. Dünyaya gələn övladlara hər zaman qorxmaz, igid, sağlam, bilikli, insansevər olması məqsədilə Cəsur, Polad, Alim, Sevər və s. bu kimi adlar qoyulur. Hətta şəxs adının rolunu cəmiyyətdə çox yüksək qiymətləndirənlər adın insanı inkişaf etdirə biləcəyinə də inanırlar. Adıbəy də belə adlardandır. Başqa sözlə, yəqin ki, dünyaya göz açan övlada Adıbəy (bax: ad – ADI; BƏY) adını qoyanlar gələcəkdə oğlunun bəylərə (kişilərə) xas xüsusiyyətlərə malik, həmçinin bəy zümrəsinə daxil olacaq bir şəxs görməyi arzu etmişlər. Yəni dünyaya gələndən adı da bəy, özü də bəy səviyyəsinə qədər qalxa biləcək. Həmçinin Adıbəy, Bəyalı, Bəyxan və s. bu qəbildən olan adlar qoyularkən bu gün də bir məsələ əsas götürülür ki, ad insanın həyatında mənəvi dayaq rolu oynayaraq insanı adına layiq olmağa ruhlandırır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADIBÖYÜK azərb.
Adı və Böyük adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Adıböyük (bax: ad – ADI; BÖYÜK) şəxs adı ali, şərəfli adı olan, adına layiq bir kimsə mənasındadır. Hər bir adın aid olduğu şəxsi ömür boyu müşayiət etməsini əsas götürən valideynlər övladlarına Adıböyük adı verərkən onun da hər zaman mənəvi cəhətdən böyük olmasını arzu edirlər.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiADIGÖZƏL azərb.
Adı və Gözəl adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Adıgözəl (bax: ad – ADI; GÖZƏL) kişi adı adı gözəl olan mənasındadır. Xalqımızın belə inanclarından biri də belədir ki, adı gözəl olanın özü də gözəl olar. Məlumdur ki, hər bir kəsə ad yaxınları, əzizləri, valideynləri tərəfindən verilir, övlad isə həyat fəaliyyətində özü ad qazanır. Adıgözəl adını verməklə gələcəkdə oğulun adına layiq olacağı arzu edilir, yəni övlada gələcək həyatında gözəl ad çıxarması, adını gözəlləşdirməsi arzusu, niyyətilə verilən addır. Adıgözəl şəxs adının əsası olan adı gözəl ifadəsinin folklorumuzda işlənmə tarixi qədimdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti