Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ƏHMƏDXAN ərəb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əhməd və azərb. arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ƏHMƏDİYYƏ ərəb.

ahmadiyya sözündəndir, dilimizdə İslam dininə aid, müsəlman olan, İslam anlamlarını ifadə edir.

ƏHMƏR ərəb.

ahmar sözündən olub, dilimizə tərcümədə qırmızı deməkdir.

Klassik ədəbiyyatda çoxişlənən söz və ifadələr (məsələn, əhmər yanaqlar, qızılgüldən əhmər, əhmər dağlar və s.) sırasındadır. Əhmər kişi adı məişətimizdə nadir şəxs adlarındandır.

ƏHSƏN ərəb.

ahsan sözü dilimizdə tərif ifadə etmək məqsədilə işlənir.

Türk antroponimik vahidlər sistemində mövcud Əhsən kişi adı çox gözəl, çox qəşəng, ən yaxşı, ən gözəl, afərin, bərəkallah anlamlarını ifadə edir. Ailədə övladın dünyaya gəlişindən sevinən valideynlər, yaxınlar, ailə üzvləri övladın dünyaya gəlişini alqışlmış, tərif etmişlər. XX əsrin ortalarına qədər məişətimizdə geniş yayılmış Əhsən kişi adı bu gün artıq unudulmaqda olan şəxs adlarındandır

ƏJDƏR ərəb.

ajdar (əslində ejdarha) sözündəndir. Azərbaycan dilinə tərcümədə əjdaha deməkdir.

Əjdaha sözünü eşidən kimi gözlərimiz qarşısında çox kiçik yaşlarından nağıllardan, dastanlardan tanıdığımız ilanabənzər, lakin dörd ayağı, həm də qanadları olan, ağzından od püskürən, həmişə insanların istifadə etdiyi suların qarşısını kəsib onlara zülm edən, bəzən də bir neçə başı olan mifik obraz canlanır. Vahiməli, heybətli, qüvvətli, qorxmaz kimi məcazi mənaları da vardır. Əjdər kişi adı da sözün məcazi mənaları ilə əlaqədardır. Azərbaycan ərazisində mifik obrazın adı ilə əlaqədar bir sıra toponimlər də mifik obrazın adı ilə adlandırılmışdır. Məsələn, Şərur bölgəsində Əjdaha dağı, Qubadlı və Kəlbəcər bölgəsində görkəminə görə mifik varlığa bənzədilərək Əjdaha qayası adlandırılan qaya mövcuddur. Laçın bölgəsində adı mifik zoonim əsasında formalaşmış Əjdaha yalı, Əjdaha kahası adlanan coğrafi obyektlər də vardır.

Adın məşhur daşıyıcılarından biri də Hacı Əjdər bəy Aşurbəyovdur (1858-1923). Xeyriyyəçi iş adamı həm də “Göy məscid “ kimi tanınan möhtəşəm binanın əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. Bu səbəbdən məscid uzun müddət “Əjdər bəy məscidi” adlanmışdır. Neft mədənlərinin sahibi Əjdər bəy on ildən çox Bakı Şəhər Dumasının üzvü olmuş, şəhərin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etmişdir.

ƏJDƏRXAN ərəb.

Əjdar adı və mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulunun birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

ƏKBƏR ərəb.

akbar sözü dilimizdə daha böyük, çox əhəmiyyətli, ən mühüm, çox böyük, ulu mənasını ifadə edir.

ƏKPƏR

ƏKRƏM ərəb.

akram sözündəndir. Azərbaycan dilinə tərcümədə kərəmi çox olan, comərd, kəramətli, alicənab, səxavətli, mərhəmətli mənasındadır.

Əkrəm adı Azərbaycanda yalnız kişi adı olsa da, İranda qadın adıdır, türk xalqlarının əksəriyyətində müştərək şəxs adları sırasındadır. Bu gün gənc nəsil arasında bu ada, demək olar ki, rast gəlinmir. Məişətimizdə dəbdən düşmüş şəxs adlarındandır. Adın daşıyıcılarından dilçi, ədəbiyyatşünas, müəllim Əkrəm Cəfər (1905–1991) təkcə elm tarixinə deyil, ədəbi aləmə də əruzşünas alim kimi daxil olmuşdur. Filologiya elmləri doktoru, professor Əkrəm Cəfərin 20 illik gərgin axtarışlarının məhsulu olan, əruz elminin “Quran”ı adlandırılan “Əruzun nəzəri əsasları və Azərbaycan əruzu (ərəb, fars, tacik, türk və özbək əruzları ilə müqayisədə)” ensiklopedik monoqrafiyası əruzşünaslıqda bugünədək analoqu olmayan bir əsər kimi qiymətləndirilir. Alim, əlbəttə, bu elmi traktatı ilə müqayisəli əruzşünaslıq elminin (yəni altı xalqın poetikası) binasının özülünü qoyaraq, Azərbaycan milli əruzşünaslıq məktəbini yaratmışdır.

ƏLAMƏT ərəb.

alamat sözündəndir. Müasir Azərbaycan dilində əlamət sözü bir neçə mənada işlənir: 1. Bir şeyin bilinməsinə, müəyyən edilməsinə vasitə olan işarə, nişanə; 2. İz, əsər, qalıq; 3. Rəmz, ifadə, işarə. Danışıqda məcazi mənada görünməmiş, fövqəladə, tayı-bərabəri olmayan mənasında da işlədilir.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Əlamət adı iz, əsər, qalıqdır. Məlum olduğu kimi, azərbaycanlı ailələrdə övlada həm də nəslin daşıyıcısı, davamçısı kimi baxıldığından uşağın dünyaya gəlməsi həm də nəsildən qalan iz, nişanə, əlamət kimi qiymətləndirilir.

ƏLƏDDİN ərəb.

Əladdin (əslində ali ad-din) İslam dini ilə əlaqədar antroponimlərdəndir. Dilimizə tərcüməsi dini yüksəltməyə çalışan, ali din, din üçündür.

İslam dinində -addin sonluğu ilə bitən adların qoyulması tövsiyə edilməsə də, Ələddin adı Şərqdə geniş yayılmış kişi adlarındandır. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarından olmuşdr. Bu gün adın daşıyıcıları, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.

ƏLƏKBƏR ərəb.

ƏLƏKPƏR

ƏLƏM ərəb.

alam sözü müasir Azərbaycan dilində bayraq, ələm, əlamət, işarə anlamlarını ifadə edir.

Bəzi mənbələrdə Əl’əm sözündən olduğu və daha elmli mənasını ifadə etməsi barədə məlumatlara rast gəlinir. Bu mülahizələr, fikrimizcə, daha inandırıcı görünür. XX əsrin ortalarına qədər məişətimizdə geniş yayılmış Ələm kişi adı bu gün köhnəlmiş adlar sırasındadır. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Ələm bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.

ƏLƏMDAR ərəb-fars.

alamdar sözündəndir.