Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

vacib şəkli

varsağı

Türk xalqlarının şifahi poeziyasında geniş yayılmış şeir forması.

varsaq

vasitəli nitq

vasitəli tamamlıq

vasitəsiz nitq

Başqasına məxsus olub danışan tərəfindən eynilə, heç bir dəyişiklik edilmədən verilən nitq.

Bu cür cümlələr iki hissədən – müəllifin nitqindən və vasitəsiz nitq­dən ibarət olur; məs.: Loğman dedi: “Həyatın şirin olur hər anı” (B.Vahabzadə). Müəllif nitqi məna bitkinliyinə malik deyil, vasitəsiz nitq isə bitkindir. “Nə ola, orada əlimə düşə­sən” (vasitəsiz nitq), – deyə Əli ürəyindən keçirdi (müəllifin nitqi). (Ə.Sadıq)

vasitəsiz tamamlıq

vergül

Sözlər, birləşmələr və cümlələr bir-biri ilə əlaqələndiyi zaman intonasiya (pauza) ifadə edən durğu işarəsi (,).

Bu işarədən aşağıdakı məqamlarda istifadə olunur: a) cümlənin həmcins üzvləri və təkrarlanan sözlər arasında: Nizaminin, Füzulinin, Vaqifin, / Gözəl-gözəl yadigarı məndədir (S.Vurğun);  b) bağlayıcısız (tabeli və tabesiz) mürəkkəb cümlələrin kom­ponentləri arasında: Gələn gəldi, gedən getdi, bizə nə qaldı. Firudunun yadına düşdü ki, bu hadisə xırmanda olub (M.İbrahimov); c) cümlədə əlavə və xüsusiləşmələri fərq­ləndirmək üçün: Mən bu çeşmələrdən savayı, həkim tanı­mıram (S.Rəhimov); ç) cümlə üzvləri ilə qrammatik cəhətdən bağlanmayan sözləri (ara söz, xitab, nida, təsdiq, inkar sözləri) fərqləndirmək üçün: Əli, belə vaxtlarda, adətən, ehtiyatlı davranmaq lazımdır.

vəzn

Şeir misralarında hecaların bərabər sayı və ya vurğulu və vurğusuz, uzun və qısa hecaların müəyyən qaydada dü­zülüşü hesabına yaranan ahəngdarlıq.

vodevil

fr. vaudeville < voix de ville – xalqın səsi  < val de Vire – Vir dərəsi

Həcmcə böyük olmayan, kuplet və rəqslərlə müşayiət olunan məzəli komik pyes.

Vodevil əvvəllər Fran­sa feodalları arasındakı eybəcər şəxsləri lağa qoyan xalq satirik mahnıları kimi meydana çıxıb. XV-XVI əsrlərdə Nor­mandiyada, sonra isə Parisdə yarmarka tamaşaları zamanı ifa olunan nəqəratlı kiçik mahnılara – kupletlərə vodevil deyilib. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan səhnəsində S.M.Qə­ni­zadə, Mirzağa Əliyev və başqalarının vodevilləri tamaşaya qoyulub. N.Vәzirovun “Qarınqulu” adlı vodevilinin mәzmunu çox yediyi üçün nəfәs ala bilmәyәn bir adamın gülünc vә­ziyyәtini tәsvir etmәkdәn ibarәtdir. A.P.Çexovun birpәrdәli mәzəli pyeslәrindәn “Yubiley”, “Toy”, “Ayı” vodevilin yaxşı  nümunәlәrindәndir.

vulqarizm

lat. vulgaris – adi, sadə < lat. vilgus – kütlə

Ədəbi dilin leksik normalarına zidd olan kobud söz və ifadələr.

Bədii əsərdə müəllif obrazın xarakterini açmaq üçün bəzən vulqar sözlərdən istifadə edir. Yazıçı hər hansı surәtin mә­dәniyyәtsizliyini xüsusi nәzәrә çatdırmaq, yaxud әsәrdə müəyyәn mәişət koloriti yaratmaq üçün personajların nit­qində vulqarizm işlәdir; məsələn:

Var özgə vilayətdə də tək-tək köpək oğlu,

Hədsizdi bu viranədə, bişək, köpək oğlu.  (Q.Zakir)

vücudnamə

İnsanın keçdiyi həyat yolu ilə bağlı fəlsəfi fikirlərin əks olunduğu şeir.

Qoşmanın məzmunca fərqli növüdür. Vücudnamədə, adətən, insanın ayrı-ayrı yaş mər­hələlərinin xüsusiyyətləri göstərilir. Vücudnaməyə şifahi xalq ədə­biyyatında, aşıq şeirində rast gəlinir; məsələn:

Üç yaşından beş yaşına varanda

Yenicə açılan gülə bənzərsən.

Beş yaşından on yaşına varanda

Arıdan saçılmış bala bənzərsən...

                            ***

Səksənində sinən enər dizinə,

Doxsanında qubar qonar gözünə,

Koroğlu der, çünki yetdin yüzünə,

Uca dağ başında kola bənzərsən.

vəsfi-hal

Fal baxıcılığı ilə bağlı olan şeir.

Heca vәznindә, dördmisralı, sadә dildә olması vә bәzi başqa xüsusiyyәtləri ilә bayatıya oxşayır. Vəsfi-hallar insanların dünyaya baxışını, adәtlәrini, etiqadlarını özündə yaşadan şeirlərdir. Vəsfi-hal belә ifa olunur: içi su ilә dolu olan bir badyanın ağzına yaylıq salınır. Badyanın yanında oturan adam badyadan çıxardığı hәr “nişanəyә” bir bayatışəkilli şeir söylәyir ki, buna vəsfi-hal deyilir; mәsәlәn:

Sarı çit, sarı yaxa,

Yoruldum qaxa-qaxa.

Başım-gözüm ağrıdı

Yollara baxa-baxa.

vagirə

fars. – təkrar

vaka

yap. – yapon nəğməsi

Yapon lirik şeir janrı; yapon beşliyi.