Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

feilin qayıdış növü

Subyektin hərəkəti öz üzərində icra etdiyini bildirən feil.

Bu növdə subyekt eyni zamanda obyekt rolunda çıxış edir. Qayıdış növ feillər, əsasən, -ıl⁴, -ın⁴ (-n) şəkilçiləri vasitəsilə düzəlir; məs.: Gül aç+ıl+dı. Duman çək+il+ir. Uşaq yu+yun+ur, dara+n+ır. Qayıdış növ feillər təsir­li feillərdən düzəlir, təsirsiz olur; məs.: çəkmək (nəyi?), çək+il+mək (haraya?) və s. Geymək və soymaq feillərindən düzəlmiş geyinmək və soyunmaq feilləri istisnadır. Bu feillər təsirli feillərdən düzəlir və yenə təsirli olaraq qalır. -lan² şəkilçisi ilə adlardan düzələn bəzi feillər də qayıdış növ mənasını bildirsə də, məlum növə aid edilir; məs.: Quş qanad+lan+dı. Atam giley+lən+di. Bəzi feillər kontekstdən asılı olaraq həm qayıdış, həm də məchul növdə ola bilər; məs.: Qapı açıldı (məchul növ). Hava açıldı (qayıdış növ).

feilin qrammatik məna növləri

Hərəkət, onun subyekti və obyekti arasında müxtəlif qarşılıqlı əlaqələri əks etdirən feil növləri.

Feilin beş qrammatik məna növü var: məlum növ, məchul növ, qayıdış növ, icbar növ, qarşılıq-birgəlik növ. Feilin qrammatik məna növü bir neçə göstərici əsasında müəyyənləşir: şəkilçi, feilin təsirli və ya təsirsiz olması, hə­rəkətin icrasında subyektin və obyektin iştirakı. Məlum növün şəkilçisi yoxdur. Digər qrammatik məna növləri xüsusi şəkilçilərlə düzəldiyindən onlar heç vaxt sadə ola bilmir, ya düzəltmə, ya da mürəkkəb olur; məs.: İclasda gənc ya­zarlara da söz verildi (şəxssiz feil). Döyüşdük (qarşılıq mənalı). İçəri doluşdular (birgəlik mənalı). Məktubu qızıma yazdırdım (icbar növ).

feilin lazım şəkli

İş və hərəkətin icrasının gələcəkdə lazım olduğunu bildirən feil şəkli.

Lazım şəkli feillərə -ası², (-yası²) şəkilçisi artırmaqla düzəlir: oxu+yası+yam, gəl+əsi+dir və s. Lazım şəklinin inkarını düzəltmək üçün deyil sözündən isti­fadə olunur. Ona görə də lazım şəklinin inkarında şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişən hissə deyil sözü olur; məs.: I şəxsdə: gəl-əsi-yəm, gəl-əsi deyil-əm, gəl-əsi-yik, gəl-əsi deyil-ik. II şəxsdə:  gəl-əsi-sən, gəl-əsi deyil-sən,  gəl-əsi-siniz, gəl-əsi deyil-siniz. III  şəxsdə: gəl-əsi-dir, gəl-əsi deyil, gəl-əsi-dirlər, gəl-əsi deyil-lər.

feilin məchul növü

İşin naməlum subyekt tərəfindən icra edildiyini bildirən feil növü.

Məchul növ feillər təsirli feillərə -ıl⁴, -ın⁴ (-n) şəkilçilərini artırmaqla düzəlir; məs.: Çadır qur+ul+du. İş gör+ül+dü. Zəng çal+ın+dı. Kitab oxu+n+du. Məchul növ feillər təsirsiz olur; məs.: Ağac əkildi. Qapı dö­yüldü. Məchul növ feillər də qayıdış növ feillər kimi -ıl⁴, -ın⁴ (-n) şəkilçiləri ilə düzəldiyi üçün ona oxşayır. Məchul növdən fərqli olaraq qayıdış növdə iş görən məlum olur; məs.: Yun darandı (məchul növ). Qız darandı (qayıdış növ). Top meydana atıldı (məchul növ). Əsgər irəli atıldı (qayıdış növ).

feilin məlum növü

Subyekti məlum olan hərəkəti ifadə edən, heç bir xüsusi növ şəkilçisi olmayan feil.

Bütün sadə, düzəltmə və mürəkkəb feil kökləri məlum feillər hesab olunur. Məlum növ feillər həm təsirli, həm də təsirsiz ola bilər; məs.: yaz, apar, götür, qaldır, get, göndər və s.

feilin şəkilləri

İş görənin (subyektin) görülən işə (hərəkətə) münasibətini bildirən feilin təsriflənən formaları.

Azər­baycan dilində feilin altı şəkli vardır: əmr şəkli, xəbər şəkli, arzu şəkli, vacib şəkli, lazım şəkli, şərt şəkli. Əmr və xəbər şəkillərinin xüsusi şəkilçiləri yoxdur. Ancaq xəbər şəklində zaman şəkilçiləri işlənir. Xəbər şəklindən başqa, feilin heç bir şəkli zaman şəkilçisi qəbul etmir. Yəni digər feil şəkilləri zamana görə dəyişə bilmir. Ancaq hamısının məzmununda gələcək zaman anlayışı olur. Feilin şəkillərinin sxemi:

Feil kökü (və ya başlanğıc forması) + şəxs şəkilçisi = Əmr şəkli (yaz-ım)

Feil kökü (və ya başlanğıc forması) + zaman şəkilçisi + şəxs şəkilçisi = Xəbər şəkli (yaz-dı-m)

Feil kökü (və ya başlanğıc forması) + a² (-ya) + şəxs şəkilçisi = Arzu şəkli (yaz-a-m)

Feil kökü (və ya başlanğıc forması) + malı² + şəxs şəkilçisi = Vacib şəkli (yaz-malı-yam)

Feil kökü (və ya başlanğıc forması) + ası² + şəxs şəkilçisi = Lazım şəkli (yaz-ası-yam)

Feil kökü (və ya başlanğıc forması) + sa² + şəxs şəkilçisi = Şərt şəkli (yaz-sa-m)

feilin şərt şəkli

Hərəkətin icra olunmasının və ya olun­mamasının müəyyən şərtlə bağlılığını bildirən feil şəkli.

feilin təsriflənən formaları

feilin təsriflənməyən formaları

feilin vacib şəkli

Hərəkətin icra olunmasının və ya olun­ma­masının vacib olduğunu bildirir.

Feilin kökünə və ya baş­lanğıc formasına -malı² şəkilçisi artırmaqla düzəlir: qalx-malı-yam, qalx-malı-san və s. Feilin vacib şəklinin inkarı həm -ma² inkar şəkilçisi, həm də deyil inkar hissəciyi ilə düzələ bilir; məs.: getməməliyəm, getməli deyiləm.

feilin zaman şəkilçiləri

Hərəkətin baş verdiyi zamanı ifadə edən qrammatik şəkilçilər.

Feilin üç zamanı var: 1. Keçmiş zaman: iki növü var: şühudi keçmiş zaman (-dı⁴) və nəqli keçmiş zaman (-mış⁴ və II və III şəxslərdə -ıb⁴): yaz-dı-m, yaz-dı, gəl-miş-əm, gəl-miş-dir, al-ıb-san, al-ıb-sınız və s. II şəxsin təkində və cəmində -mış⁴ şəkilçisinin son samiti bəzən bura­xılır: al-mış-san (al-mı-san) və s. 2. İndiki zaman: -ır⁴ (-yır⁴) şəkilçisini və şəxs şəkilçilərini artırmaqla düzəlir: yaz-ır-am, yaz-ır-san və s. 3. Gələcək zaman: iki növü var: qəti gələcək zaman (-acaq², -yacaq²) və qeyri-qəti gələcək zaman (-ar² (-yar²): al-acağ-am, yaz-ar-am və s.

felyeton

fr. feuilleton > feuille – vərəq

Dövri mətbuatda dərc olunan satirik məzmunlu tənqidi məqalə.

Felyetonun əsası 1800-cü il yanvarın 28-də Fransada qoyulub. O zaman Parisdə nəşr edilən “Jurnal de deba” adlı qəzet bir vərəqdən ibarət əlavələr – feuille buraxmağa başlayıb ki, burada elanlar, teatr tamaşaları, musiqi əsərləri, moda haqqında məzəli və kəskin tənqidi məqalələr dərc olunub. Felyetonun mövzusu aktuallığı ilə seçilir. Həm nəsr, həm də nəzmlə yazılan felyetonda ictimai həyatın mənfi cəhətləri tənqid olunur, çirkin əməllərə lağ və istehza edilir. Azərbaycan ədəbiyyatında felyeton XX əsrin əvvəllərində “Molla Nəsrəddin” jurnalının fəaliyyəti sayəsində inkişaf etməyə və sürətlə yayılmağa başlayıb. Ədəbiyyatımızda nəsrlə yazılmış ilk felyeton C.Məm­mədquluzadəyə, nəzmlə yazılanı isə M.Ə.Sabirə məxsusdur. Ә.Haqverdiyev, Ә.Nəzmi, M.Möcüz və başqaları da felyeton yaradıblar. Realist satiramızın tarixində felyeton janrı mühüm yer tutur.

fəxriyyə

fərdi üslub

Hər hansı sənətkarın yaradıcılığına məxsus dəstxət.

fərqləndirici durğu işarələri