Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Şeirin dördlük bəndlərində birinci və üçüncü, eləcə də ikinci və dördüncü misraların öz aralarında yaratdığı qafiyə.

Bu qafiyə növü geniş yayılıb. Ə.Cavad, S.Vurğun, M.Müşfiq, N.Xəzri, M.Araz və digər şairlərimiz öz şeirlərində çarpaz qafiyədən geniş istifadə ediblər; məsələn:

Həyat dedikləri şübhəli bir şey,

Ölümsə şübhədən çıxmaq deməkdir.

Bu qəmgin təranə, bu kədərli ney,

Varlığı heçlikdə boğub yeməkdir.  (S.Vurğun)

Həmçinin bax:

• aşırı qafiyə

Çıxışlıq hal -dan² şəkilçisi ilə əmələ gəlir; məs.: Əlidən, şəhərdən, kitabdan və s. Sonu n, m samitləri ilə bitən sözlərdən sonra çıxışlıq hal şəkilçisi [-nan], [-nən] şəklində tələffüz olunur; məs.: [çəmənnən], [atannan] və s. Çıxışlıq halda olan isim cümlədə kimdən? nədən? suallarına cavab verdikdə tamamlıq, hara­dan? sualına cavab verdikdə zərflik, xəbərlik şəkilçisi qə­bul etdikdə isə ismi xəbər olur.

Həmçinin bax:

• adlıq hal
• yiyəlik hal
• yönlük hal
• təsirlik hal
• yerlik hal

Bax: sifətin çoxaltma dərəcəsi.

Sözün çoxmənalılığı, əsasən, dildə onun məcazi mənasının sabitləşməsi ilə yaranır. Sözün məcazi və həqiqi (ilkin, əsas) mənaları arasında məna bağlılığı olur. Azərbaycan dilində çoxmənalılıq feil, isim və sifətlərdə daha çox müşahidə olunur. Bədən üzvlərini bildirən əksər sözlər çoxmənalıdır: insanın qolu (həqiqi məna), çayın qolu (məcazi məna). Azərbaycan dilindəki sadə feillərin də əksəriyyəti çoxmənalıdır: qapını açmaq (həqiqi məna), sirri açmaq (məcazi məna). Çoxmənalı sözlər yaxın leksik mənalı olduğu üçün həmişə eyni nitq hissəsinə aid olur: göz, ayaq, yatmaq, dil, baş, mülayim, atmaq və s.

Çaxruxadze özünün “Tamariani” əsərində N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun” poemasının qəhrəmanları olan Leyli ilə Məcnunun adını çəkir. Bu şairin “Tamariani” adlı şeir məcmuəsi hər misrası iyirmi hecadan ibarət olaraq yazılıb. Misralarda daxili qafiyələr də olub. Sonralar həmin şeir şəkli gürcü ədəbiyyatında Ç. adlandı. Bu formadan Çaxruxadzenin zamanında yaşamış şair Şavteli də istifadə edib.

Bax: çarparə.

Ç.-nin quruluşu 4 misralı bəndlərə əsaslanır. 10 hecadan ibarət hər misrası iki bərabər (beşhecalı) yarımmisraya bölünür. Bəzən yarımmisralar da öz aralarında qafiyələnir. Ç.-lər öz ritmikliyi, oynaqlığı, təqtilərin ideal proporsionallığı ilə seçilir. Ç.-nin klassik nümunələrini Azərbaycan poeziyasında Seyid Әbülqasim Nəbati yaradıb. XIX əsr Azərbaycan şairlərindən Seyid Nigarinin Ç.-sindən bir bənd:

Çəkmişəm cəfa, eylə bir vəfa,

Səndə əl əta, can sənə fəda,

Rahi-mehirdə zarü-binəva,

Tarikül-vətən bir mənəm, mənəm.

Həmçinin bax:

• qafiyə

Bax: anastrofa.

Bax: polisindeton.