Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

XOSROV fars.

xosrov sözü dilimizdə hökmdar, padşah, sultan, həmçinin xoş, təskinedici anlamlarını ifadə edir.

Mənbələrdə adın Qeysər, yaxud Kəsra adından yaranması barədə də mülahizələrə rast gəlinir. Məlum olduğu kimi, dilimizin antroponimik vahidlər sistemində İran şahlarının adlarından yaranmış kifayət qədər kişi adları mövcuddur. Xosrov da bu qəbildən olan şəxs adları sırasındadır. İran tarixindən məlum olduğu kimi, Xosrov Ənuşirəvan (531-579) və Xosrov Pərviz (590-628) Sasanilər sülaləsinin məşhur hökmdarları olmuşlar. Xosrov kişi adı I Xosrov Ənuşirvanın (ərəb qaynaqlarında “Qubaz”) – 531-579-cu illərdə İranda hökmranlıq etmiş əfsanəvi Kəyan sülaləsindən olan məşhur Sasani padşahının adındandır. I Xosrov öz atası I Qubadın başlamış olduğu quruculuq işlərini davam etdirərək, sərhəd məntəqələrinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə bir çox qala və istehkamlar tikdirir, dövlət idarəçiliyi sahəsində geniş islahatlar keçirir, torpaq və vergi sistemlərini təkmilləşdirir. Onun bu sahədə gördüyü işlərdən sonralar ərəblər dövlət quruculuğunda istifadə etmişlər. Hökmdar II Xosrov Pərviz onun nəvəsi olmuşdur. Azərbaycanda Xosrov şəxs adı ədəbi-bədii obrazın – N.Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” əsərinin qəhrəmanının adı da onların təsiri ilə yaranmışdır.

XOŞBƏXT fars.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən xoç (əslində hoç) və bəxt sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan alqış məzmunlu Xoşbəxt adı bəxtiyar, bəxti gətirmiş, taleli, bəxtli, ağgünlü, sevinc və rifah içində yaşayan, uğurlu mənalarını ifadə edir. Dünyaya göz açmış körpəyə yaxınları, ailə üzvləri onun gələcək həyatının taleli, bəxtli, uğurlu olmasını arzu edərək Xoşbəxt adını verirlər. Azərbaycanda adın daşıyıcılarından Xoşbəxt Bağı oğlu Yusifzadə (1930) mühəndis-geoloq, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru (1987), Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin geologiya, geofizika və yataqların işlənməsi üzrə birinci vitse-prezidentidir. Onun bilavasitə iştirakı və rəhbərliyi ilə Xəzər dənizi hövzəsinin Azərbaycan, Türkmənistan və Rusiya sektorlarında 20-dən artıq neft və qaz yatağı, o cümlədən dünyada məşhur olan ”Azəri”, ”Çıraq” və ”Günəşli” yataqları kəşf edilmiş və istismara daxil edilmişdir. 1988-ci ildən başlayaraq xarici şirkətlərlə birgə aparılmış demək olar ki, bütün işlərdə, o cümlədən ”Azəri-Çıraq-Günəşli” (dənizin dərin hissəsi) yataqlarının işlənməsində, ”Əşrəfi” (1998-ci il), ”Qarabağ” (1998-ci il), nəhəng ”Şahdəniz” (1999-cu il), iri ”Abşeron” (2011-ci il) kimi yataqların, eləcə də 2010-cu ildə ARDNŞ-nin öz gücü ilə açdı- ğı ”Ümid” yatağının kəşf edilməsində əvəzedilməz rolu olmuş mütəxəssislərimizdəndir.

XUDA fars.

Xuda sözü dilimizdə Allah, Tanrı mənasındadır.

XUDABAĞIŞ fars.

mürəkkəb adların tərkibində işənən Xuda və azərb. Bağıç adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

XUDABAXIŞ fars.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Xuda adı və azərb. baxıç sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

XUDADAD fars.

XUDAKƏRİM fars.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Xuda və ərəb. Karim adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

XUDAŞİRİN fars.

XUDAVERDİ fars.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən Xuda və azərb. Verdi adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

XUDAVERƏN

XUDAVƏND fars.

xudavand sözü dilimizdə Allah, Tanrı mənasını ifadə edir. Azərbaycan

antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır.

XUDAYAD fars-ərəb.

xudayad sözündəndir.

XUDAYAT

XUDAYƏT

XUDU fars.

xuda sözündəndir. Azərbaycan dilində xoşbəxt, uğurlu mənasını ifadə edir.

Xudu kişi adı XX əsrin qıırxıncı illərinə qədər məişətimizdə geniş yayılsa da, bu gün köhnəlmiş, yalnız soyadlarda yaşayan şəxs adları sırasındadır. Adın daşıyıcılarından azərbaycanlı kristalloqraf-alim, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü, görkəmli ictimai xadim, sözün əsl mənasında alim-vətəndaş Xudu Məmmədovun (1927-1988) quruluş təhlili sahəsində “Üç pik teoremi“ nəinki ölkəmizin, eləcə də dünyanın aparıcı universitetlərinin (məsələn, London universitetləri üçün nəşr olunmuş “Kristalların quruluşunun təyini” dərsliyi) dərsliklərinə salınmış, tanınmış mütəxəssislər tərəfindən ən sadə və səmərəli həll kimi yüksək qiymətləndirilmişdir. Sement silikatlarının quruluşuna dair monoqrafiya yazılmasına London nəşrlərindən sifariş olsa da, alim monoqrafiyanı Azərbaycan dilində yazmışdı. Silikat kimyası üçün fundamental əhəmiyyətə malik olan əsər Azərbaycan elm tarixində kristallokimyaya dair ana dilimizdə çıxan ilk kitab idi. Son illər müasir cihazlarla bu mineralların quruluşunun dəqiq tədqiqatları məhz X.Məmmədovun göstərdiyi modellər əsasında aparılır. Xudu Məmmədov bir sıra qeyri-adi kəşflərin müəllifi olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycan xalça sənətindəki naxışlarla bərk cisimlərin kristal qəfəsi arasında eynilik olduğunu sübut etmiş, “Naxışların yaddaşı” əsərində qədim naxışların araşdırılması ilə türkçülüyün izlənməsinin mümkünlüyündən bəhs etmişdir. Əsərdə quruluş nədir, naxışlar nə üçün maddələrin daxili quruluşuna bənzəyir, kristalloqrafiya elmi naxışların yaradılmasına nə verə bilər, kimi suallar əsl cavablarını tapmışdır. Ü.Hacıbəylinin xatirəsinə həsr etdiyi “Qoşa qanad” kitabı elmlə sənətin vəhdətini, onların qarşılıqlı əlaqəsini əks etdirən fundamental elmi araşdırmaların nəticəsidir. Qarabağ əsilli bir çox ziyayılarımız kimi, 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağ ətrafında Ermənistanın işğalçılıq siyasətinə qarşı vətəndaş çıxışları ilə də yadda qalan bir ictimai xadim olaraq işğalçılıq siyasətinə qarşı vətənpərvər, barışmaz mövqe tuturdu. Bütün bunlar dünya şöhrətli alimin səhhətinə də təsirsiz ötüşmədi. Müharibənin ilk ilində dünyasını dəyişdi.