Məsəllər, deyimlər

BOYAQÇI KÜPÜ DEYİL Kİ...

►Bir işin asanlıqla, qısa bir zamanda, tez-tələsik başa gəlməyəcəyini bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə boyaqçılıq sənətinin inkişafı ilə bağlı yaranmışdır.

Keçmişdə boyaqxanalar kiçik dükanlarda, bəziləri isə açıq meydan və bazarlarda yerləşirdi. Boyanmalı olan ipi və ya parçanı yerə basdırılmış boyaq küpünün içərisinə salıb bir qədər saxladıqdan sonra kənara çıxarır və bütün bu işi müştərinin yanında görürdülər.

Peşələr içərisində ən az vaxt aparan və qısa müddət ərzində icra edilən boyaqçılıq çox asan iş sayılırdı. Buna görə də xeyli vaxt alan çətin işi təcili görmək tələb olunanda «boyaqçı küpü deyil ki, tez-bazar əlimi salıb istədiyin rəngi çıxardım» deyirdilər.

El arasında «elə bil boyaqçı küpündən indi çıxıb» kimi bir deyim də var. Bu deyim, adətən, ənlik-kirşandan, kosmetikadan həddindən çox istifadə edən qadınlar haqqında işlədilir.

BOYKOT ETMƏK

►Yol verdiyi yanlış davranışa görə bir və ya bir neçə adamla danışmamaq, saymamaq, məhəl qoymamaq, ünsiyyətdən imtina etmək.

İfadə İrlandiyanın Meyo qraflığının torpaq sahiblərindən birinin müvəkkilinin – iş icraçısının vergiləri artırmasına qarşı çıxan yerli kəndlilərin dinc etiraz hərəkatı ilə bağlı yaranmışdır.

1801-ci ildə İrlandiya müstəqilliyini tamamilə itirdikdən sonra ölkənin katolik kəndliləri muzdlu işçi kimi ingilis protestantlarının torpaqlarında işləyirdilər. Bu torpaq sahibləri isə İngiltərədə yaşadıqlarından İrlandiyada təsərrüfatlarını müvəkkilləri – geniş səlahiyyət verdikləri iş icraçılarının vasitəsilə idarə edirdilər. Müvəkkillər isə özlərini gözə soxmaq, daha çox qazanc əldə etmək, təbii ki, həm də öz iş yerlərini qoruyub-saxlamaq barədə düşünür və buna görə də irlandiyalıları son pennilərinə qədər soyurdular.

1879-cu ildə ölkə aclıq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığı bir vaxtda Meyo qraflığının torpaq sahiblərindən birinin müvəkkili olan keçmiş zabit Çarlz Kanninghem Boykot icarə haqqını aşağı salmaqdan boyun qaçırır. O, torpaqları yerli kəndlilərin əlindən alıb başqalarına verməyə, vergini ödəməyən və işə çıxmaqdan imtina edən icarədarları həmin ərazidən köçürməyə cəhd göstərir.

Məsələ o qədər böyüyür ki, ölkə parlamenti də buna münasibət bildirməli olur. İrlandiyanın parlamentdəki nümayəndə heyətinin başçısı Ç.Stüart Parnell inadkar müvəkkili «ağıllandırmaq» üçün zorakı üsullara əl atmamağa, sadəcə onunla ünsiyyəti kəsməyə çağırır. Bu çağırışa cavab olaraq hamı inadkar müvəkkili boykot etməyə başlayır: görəndə salam vermir, ünsiyyətə girmir, ona arxa çevirir. İnsanlarla ünsiyyətdən məhrum olan Ç.Boykot, bir növ, sosial vakuuma düşür, nəticədə belə münasibətə dözə bilməyib İrlandiyanı tərk etməli olur.

Qəribə olsa da, sonda İngiltərə parlamenti İrlandiyadakı vəziyyətin yaxşılaşdırılması üçün tədbirlər görmək məcburiyyətində qalır. O vaxtdan «boykot» sözü bir adam və ya bir qrup insanla danışmamağı bildirmək məqsədilə işlədilir.

BOYNU HƏLƏ QOLTUQ GÖRMƏYİB

►Həyatda hələ heç bir çətinlik görməmiş, bərkə-boşa düşməmiş adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə el arasında yayılmış məşhur bir rəvayətdən qaynaqlanmışdır.

Həmin rəvayətə görə, iki qalayçı kənd-kənd gəzib qab-qazan qalaylayırmış. Onlardan biri işini tez qurtarır və o biri yoldaşından əvvəl başqa kəndə yola düşür. Çöldə qoyun otaran çobana rast gəlir. Çoban onun qalayçı olduğunu öyrəndikdə doğramac yemək üçün yanında saxladığı taxta tabağı qalaylamağı tələb edir. Qalayçı etiraz edib taxtanı qalaylamağın mümkün olmadığını söyləyirsə də, çoban inadından əl çəkmir. Nəhayət, qalayçı qaçmağa üz qoyur, çoban onu yaxalayıb boynunu qoltuğunun altında sıxmağa başlayır. Çobanın onu boğmaq istədiyini görən qalayçı əlacsız qalıb taxta tabağı qalaylamağa razı olduğunu deyir. Çoban onun boynunu qolları arasından buraxır. Qalayçı tabağı nişasta ilə sürtməyə başlayır. Bu zaman o biri qalayçı gəlib çıxır və yoldaşının taxta qabı qalaylamasına inana bilmir, soruşur ki, nə iş görürsən? O isə tam ciddi halda:

– Görmürsən, tabağı qalaylayıram, – deyə cavab verir.

Yoldaşı soruşur:

– A kişi, dəli olmamısan, taxta tabağı da qalaylamaq olar?

Birinci qalayçı bir dostuna, bir çobana əyri-əyri baxaraq deyir:

– Sənin boynun hələ qoltuq görməyib, əgər görsəydi, taxta tabağı qalaylamağın mümkün olduğuna sən də şübhə eləməzdin.

Dilimizdə bu ifadə ilə eyni mənanı bildirən «başı daşdan-daşa dəymək», «kürəyi ilə qapı açmaq», «çörəyi daşdan çıxmaq» kimi ifadələr də işlədilir.

BOYUNA QAMIŞ ÖLÇÜM

►Birisinin haqqında pis arzu, bəddua, qarğış kimi işlədilən ifadə.

İfadə gerçək həyat hadisəsindən yaranaraq yayılmışdır.

Qәdim zamanlarda dəqiq ölçü vasitəsi olmadığına görə ölünü basdırmaq üçün qəbir qazmazdan əvvəl meyitin boyunu iplə və ya daha çox qamışla ölçər, beləliklə, qazılacaq qəbrin dəqiq ölçüsünü götürərmişlər. İfadə də elə buradan əmələ gəlib. Sonra ifadə tədricən el arasında semantikasını dəyişərək getdikcə daha çox tənə, qınaq və qarğış kimi işlənmişdir. Bu günümüzdə də həmin ifadə məhz sonuncu mənalarda qəbul olunur.

El arasında bu ifadə ilə yanaşı, «Vayına oturum», «Ehsan aşını yeyim» kimi qarğışlar da işlədilir.

BOZ KARDİNAL

►Böyük səlahiyyətlərə yiyələnib idarəçiliyi faktiki ələ almış, amma formal cəhətdən çox da yüksək vəzifəsi olmayan və bir növ, kölgədə qalan adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə kardinal Rişelyenin intriqalarına gizli dəstək verən və siyasi çevrələrdə nüfuzlu bir sima kimi tanınan monax Jozef atanın adı ilə bağlıdır.

XIII Lüdovikin formal hakimiyyəti dövründə Fransanı faktik olaraq Rişelye idarə edirdi, onun arxasında isə rəsmi vəzifə tutmayan, Kaputsin ordeninin monaxı, daim boz rəngli əbada olan Jozef ata dururdu. Məhz geyiminə görə onu «boz kardinal» adlandırırdılar. «Üç muşketyor» romanında deyilir ki, onun adı yalnız «ehtiyat və pıçıltı ilə» çəkilirdi.

Almaniya tarixində isə «boz kardinal» termini diplomat Fridrix fon Qoldşteynin adı ilə bağlıdır. Elə bir əhəmiyyətli vəzifədə çalışmasa da, o, 1890–1906-cı illərdə Almaniyanın xarici siyasət kursunu müəyyənləşdirirdi.

Sovet dövründə isə rəsmi olaraq Sov.İKP MK-da ideoloji məsələlər üzrə katib vəzifəsində olan Mixail Suslov Kremlin boz kardinalı sayılırdı.

BÖYÜK DƏYƏNƏK SİYASƏTİ

►Daha çox böyük dövlətlərin hərbi gücə, təzyiqə, repressiyaya əsaslanan siyasətini səciyyələndirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadəni ilk dəfə ABŞ prezidenti Teodor Ruzvelt (1858–1919) hələ vitse-prezident olduğu vaxt – 1901-ci il sentyabrın 2-də Minnesota ştatında çıxışı zamanı işlətmişdir.

Həmin çıxışında T.Ruzvelt qərbi afrikalıların bir atalar sözünə istinadən demişdir ki, mülayim danışıb, amma əlindəki dəyənəyi yerə qoymasan, uzaq gedəcəksən. Siyasətçilərin fikrincə, T.Ruzvelt məsələyə bu cür yanaşması ilə prinsipcə «Amerika amerikalılar üçündür» şüarını ortaya atmış Monro doktrinasını daha da genişləndirmişdir. Vaxtilə prezident Monro öz doktrinasında Latın Amerikası ölkələrinə münasibətdə xarici siyasəti müəyyənləşdirərkən göstərmişdir ki, əgər bu ölkələrdə konflikt meydana çıxarsa, ABŞ hərbi gücündən istifadə etməklə onları tənzimləyəcəkdir.

Müasir dövrdə bir çox analitiklər ABŞ-ın təkcə Latın Amerikasında deyil, Yaxın Şərq, Afrika və Asiya regionundakı davranışlarını da «Böyük dəyənək» siyasəti kimi səciyyələndirirlər.

BRUT, SƏN DƏ?!

►Yaxın dost, silahdaş sayılan adamın xəyanətinə, gözlənilmədən əks tərəfə keçməsinə təəssüf və istehza ilə işlədilən ifadə.

Məşhur ifadə Roma senatında qətlə yetirilmiş Yuli Sezara aiddir.

Y.Sezarın Romanı tək idarə etməsi və özünü monarx kimi aparması respublikaçıların narazılığına səbəb olurdu. Çox da möhkəm olmayan hakimiyyət qurmuş Sezar senatı real siyasi gücdən məhrum eləsə də, onun iqtisadi potensialını dağıda bilməmişdi. Senatorlar çox iri torpaq sahibləri idilər və monarxiya ilə barışmırdılar. Çünki ölkədə Sezarın şəxsiyyətinə pərəstiş getdikcə artırdı, onu ilahiləşdirmək prosesi gedirdi. Ona and içmək hüquqi qüvvəyə malik idi. Ziyarətgahlarda Sezarın adına qurbanlar kəsirdilər.

Buna görə Roma senatının bir neçə üzvü Sezara qarşı sui-qəsd planı hazırladı. Onlar Sezarın ən yaxın adamı olan, oğlu kimi sevdiyi və himayəsinə aldığı Brutu da bu işə təhrik etdilər.

Qəsd günü Sezar bəzi pis əlamətlərə görə iclası təxirə salmaq barədə göstəriş versə də, sonra qəsddə iştirak edənlərdən biri ona məsləhət gördü ki, söz-söhbətə son qoymaq üçün özü gedib senatda çıxış etsin. Beləliklə, Sezar senata gələn kimi dərhal əhatəyə alındı. Ona iyirmi üç xəncər zərbəsi vuruldu. Sezar müqavimət göstərirdi, lakin onu vuranların birinin də Brut olduğunu görəndə gözlərinə inanmadı, müqavimət göstərməyi dayandırıb: «Brut, sən də, mənim balam?!» – deyərək bu xəyanəti görməmək üçün əlləri ilə üzünü qapayıb canını tapşırdı.

Sonralar bu səhnə Şekspirin «Yuli Sezar» tragediyasında «Brut, sən də?!» şəklində işlənərək məşhurlaşdı.

BU DA KEÇƏR

►Heç nəyin əbədi olmadığına, o cümlədən ətrafda baş verən bəd hadisələrin, qəm və kədərin keçici olduğuna təsəlli kimi işlədilən ifadə.

İfadə Süleyman peyğəmbərlə bağlı el arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, məşhur bir zərgər ruh düşkünlüyünə düçar olmuş çar Süleymana elə bir üzük düzəltməli imiş ki, həmin zinət əşyası çarın ruhunu oxşayıb onu öz əvvəlki vəziyyətinə qaytara bilsin. Dünyagörmüş zərgər Süleymana adi bir üzük düzəldir və məsləhət görür ki, həyatının ən kədərli və həm də ən xoşbəxt məqamlarında üzüyün içəri hissəsində yazılmış «Həyatda hər şey keçir, bu da keçər» hikmətini oxusun. Zərgər onu inandırır ki, həmin yazıya baxsa, hökmdar həyatda baş verən hər şeyə bir filosof kimi yanaşacaq və ətrafında gedən proseslərin fəlsəfəsini fərqli şəkildə qavrayacaq.

Başqa bir versiyaya görə, bu sözlər «bu da keçər» şəklində Süleyman peyğəmbərin özünə məxsus olmuşdur. Fərziyyələrə görə, çar Süleyman daim barmağında həmin sözlər yazılmış üzük gəzdirərmiş.

İlk dəfə bu rəvayət barədə Valter Skottun 1813-cü il noyabrın 6-da Con Bayrona yazdığı məktubda söhbət açılmışdır. Həmin məktubda da bu əhvalatın bir ehtimal və ya sadəcə güman olduğuna işarə vurulur.

BU DÜNYA QUYRUQDUR, BACARIB YEYƏNƏ...

►Həyatda zəngin, firavan yaşamaq üçün ağıl və fərasət işlətməyin vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə qədim bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, bir gün şah Abbasa xəbər verirlər ki, oğlu öz arvad-uşağı ilə onu ziyarətə gəlir. Şah bərk təəccüblənir, axı onun oğlu yox idi. Arvadı ilə məsləhətləşən şah gələn qonaqları hökmdar oğluna layiq dəm-dəsgahla qarşılayır, «oğlunun» şərəfinə gecəyarıyacan ziyafət verir. Qonaqlıqdan sonra oğlan arvad-uşağı yuxuya verib özü şahın hüzuruna gəlir və əlindəki bir parça kağızı ona uzadır. Şah kağızda yazılanları görcək öz xəttini tanıyır.

Ölkəsində olanlardan xəbərdar olmaq üçün şah Abbas hərdən libasını dəyişib xalq arasında gəzərmiş. Belə günlərin birində o, bazara gedir; bərk susayan şah qarpız istəsə də, baha olduğuna görə qıyıb almır. Elə bu vaxt cavan bir çoban gəlib bir yekə qarpız seçir, pulunu verir, onu yerə çırpıb ortadan bölür və iştahla yeyir. Şah udquna-udquna qalır. Özlüyündə düşünür ki, şah olasan, ürək eləyib bir qarpız ala bilməyəsən, amma Allahın çobanı səndən ürəkli çıxa. Sonra kağız götürüb bir neçə söz yazır. Çoban yanından keçəndə kağızı onun ayağının altına atır. Çoban kağızı görüb qaldırır və şahdan onun üçün oxumasını xahiş edir. Şah oxuyur: «Bu dünya quyruqdur, bacarıb yeyənə. Şah Abbas».

Oğlan həmin çoban olduğunu, bu kağızdan sonra ağasının sürüsünü satıb özünə yeddi yoldaş tapdığını, bahalı paltarlar, atlar aldığını, yaraqlandıqlarını və yola düşdüklərini danışır. Getdikləri hər ölkədə özünü şah Abbasın oğlu kimi qələmə verdiyini və hər kəsin ona inandığını deyir. Misir padşahının qızı ilə evləndiyini, indi isə onun ayağına gəldiyini bildirərək söyləyir:

– Başım sizindir, nə fərman versəniz, tabeyəm.

Şah dinmir, yanında əyləşən xanımına baxır.

Xanımı yerindən qalxıb oğlana yaxınlaşır və deyir:

– Yaxşı eləmisən, bala, halal xoşun olsun! Həqiqətən, bu dünya quyruqdur, bacarıb yeyənə.

BU DÜNYANIN ADAMI DEYİL

►Real hәyatla әlaqәsi az olan, dünyanın naz-nemətlərinə tamah salmayan, bütövlükdə bu dünyanı fani hesab eləyən adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadә İsa peyğəmbərin bir kəlamı əsasında formalaşaraq dünyanın ayrı-ayrı xalqları arasında yayılmışdır.

Yəhyanın «İncil»ində İsa Məsihin Ponti Pilatla söhbəti verilib. Yəhyaya görə, «Ponti Pilat İsa Məsihdən soruşur:

– Yəhudilərin hökmdarı sənsənmi?

İsa Məsih:

– Sən bunu öz adından deyirsən, yoxsa başqaları deyib sənə?

Ponti Pilat:

– Mən yəhudiyəm ki? Səni mənə öz xalqın, baş kahinlərin təslim eləyiblər. Nə iş tutmusan ki?

İsa Məsih:

– Mənim səltənətim bu dünyadan deyil, əgər mənim səltənətim bu dünyadan olsaydı, ardıcıllarım çalışardılar ki, mən yəhudilərə təslim edilməyim.

Ponti Pilat:

– Demək, sən bir səltənət sahibisən, eləmi?

İsa Məsih:

– Səltənət sahibi olduğumu sən söyləyirsən. Mən həqiqətin yolunu göstərmək üçün doğulmuşam, bunun üçün dünyaya gəlmişəm. Həqiqətin tərəfində olan hər kəs mənim səsimi eşidir.

Pilat bundan sonra bayıra, yəhudilərin yanına çıxdı və onlara:

– Mən bu adamda heç bir günah görmürəm, – dedi».

İsa Məsihin «Mənim səltənətim bu dünyadan deyil» kəlamı xristianlığı qəbul etmiş xalqlarda get-gedə «Bu dünyanın adamı deyil» ifadəsinə keçərək reallıqlardan uzaq, gerçək həyat qayğılarından özlərini kənar tutan, xəyallar içində vurnuxub qalan adamlara şamil olunmağa başlayıb.

Bu dünyanı müvəqqəti hesab etmək sufilərin (təsəvvüf) də əsas dəyərlərindən biridir. Təsəvvüf daşıyıcılarına görə, bu dünya fanidir – puçdur, əbədi, daimi olan o biri dünyadır – axirətdir. Ona görə də sufilər dünya malına zərrə qədər də meyil göstərmirlər. Yəni onlar da bu dünyanın adamları deyillər.

BU İŞƏ QOL QOYA BİLMƏRƏM

►Bir işə razı olmamağı, təhlükəli sayılan həmin işdə iştirak etmək istəməməyi, onu yaxına buraxmamağı qəti surətdə bildirən ifadə.

İfadə hansısa sənədə imza atmaq, barmaq basmaq adəti ilə bağlı yaranmışdır.

Əvvəllər bir sənədi imzalamaq lazım gəldikdə yazıb-oxumaq bilməyən insanlar barmaqlarını mürəkkəbə batırıb kağızın üzərinə basır, yəni imzalarını qoyur və bu yolla həmin kağızda yazılanları təsdiqlədiklərini, onun məzmunu ilə razı olduqlarını bildirirdilər. Razı olmadıqları məsələ haqqında söhbət getdikdə isə «Mən bu işə barmaq qoya bilmərəm», − deyə kağızı imzalamaqdan boyun qaçırırdılar.

Sonralar bu məfhum məcazi mənada daha geniş yayılaraq, ümumiyyətlə, bir işə razı olub-olmamağı göstərmək üçün işlənir. İndinin özündə də «bu işdə filankəsin barmağı var» deməklə haqqında söhbət gedən adamın həmin işdə çox zaman gizlicə iştirak etdiyini və ya bu işlə razı olduğunu bildirmək istəyirlər.

Dilimizdə «bu işdə ingilis barmağı var» ifadəsi də geniş yayılmışdır.

BU, PİŞİKDİRSƏ, ƏT HANI?

►Ağ yalan danışan birini ifşa etmək, yalan danışdığını sübuta yetirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

El arasında zərbi-məsəl kimi status qazanmış bu deyim Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Bir gün Molla bazardan 10 girvənkə ət alıb evə göndərir ki, arvadı bir neçə gün bişirsin. Arvad ətin hamısını bişirir və Molladan xəbərsiz qonşu qadınları evə çağırıb qonaqlıq verir. Molla axşam evə qayıdanda kefi kök, böyük bir iştaha ilə özünü içəri salır ki, indi ləzzətli ət xörəyi yeyəcək. Çatan kimi səslənir:

– Arvad, acam, xörəyi gətir, yeyim.

Arvadı süfrə salıb Mollanın qarşısına bir az çörək, bir-iki baş da soğan qoyur. Molla təəccüblə soruşur:

– Arvad, bəs aldığım ətdən niyə bişirməmisən?

Arvad əlini dizinə çırpıb deyir:

– Başıma daş düşsün, ay kişi, əti suya çəkib qoydum taxçaya ki, ocağı yandıram, bir də baxdım, çər dəymiş pişik hamısını yeyib.

Molla heç bir söz demədən ayağa durur. Pişiyi tutub tərəziyə qoyur. Çəkib baxır ki, pişik düz 10 girvənkədir. Üzünü arvada tutub deyir:

– İndi özün insafla de! Bu, pişikdirsə, ət hanı, yox, ətdirsə, bəs pişik hanı?

El arasında bu ifadə ilə eyni məna kəsb edən «Toyuq yumurtlamadı, yumurtlamadı, bəs falı hanı?» deyimi də işlədilir.

BUĞDA YEYİB CƏNNƏTDƏN (BEHİŞTDƏN) ÇIXIB

►Hər şeyə etinasız yanaşan, hətta həyatında və ətrafında baş verən ən ağır hadisələri də ciddi qəbul etməyən, laqeyd adamlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə Adəmlə Həvvanın Cənnətdən qovulması ilə bağlı məlum rəvayətdən qaynaqlanır.

«Qurani-Kərim»də qeyd olunur ki, göylərin, Yerin və başqa varlıqların yaranışından sonra Allah-taala onların ən üstününü, ən şərəflisini, yəni insanı – Adəmi yaradaraq onu yer üzündə özünə xəlifə seçdi. «Quran»a görə, Allah insanı gildən yaratdı, sonra öz ruhundan ona üfürdü, ardınca mələklərə ona səcdə etməyi əmr etdi və İblisdən başqa hamı Allahın fərmanına tabe olduğunu bildirdi.

Adəm təklikdən əziyyət çəkdiyi üçün Allah Həvvanı yaratdı. Allah onlara müxtəlif nemətlərdən bəhrələnməyə və behiştdə məskən salmağa icazə verərək belə xitab etdi:

– Ey Adəm, sən zövcənlə (Həvva ilə) birlikdə Cənnətdə qal və hər ikiniz oradakı meyvələrdən istədiyiniz kimi bol-bol yeyin, yalnız bu nemətə (buğdaya) yaxın gəlməyin! Yoxsa (özünüzə) zülm edənlərdən olarsınız! («Bəqərə» surəsi, ayə 35).

Bundan əlavə, Allah İblisin düşmənçiliyini yenə də onlara xatırlatdı və dedi: «Elə bir iş görməyin ki, behiştdən çıxarılasınız». Beləliklə, Adəm ilə Həvva behiştdə məskunlaşaraq onun müxtəlif nemətlərindən dadırlar.

Adəmi özünün Allah dərgahından qovulmasının baiskarı bilən Şeytan nəyin bahasına olursa olsun onu düz yoldan sapdırmağa çalışırdı. Şeytan öz məqsədinə yetişmək üçün Adəmə «əgər bu nemətdən yesəniz, mələyə dönərək həmişəlik behiştdə qalacaqsınız» deyirdi.

İblisin hiyləsinə uyan Həvva ilə Adəm qadağan edilmiş buğdaya yaxınlaşıb ona əl vurdular, bu əməl onların behişt nemətlərindən məhrum qalmasına, oradan qovulmalarına səbəb oldu. Adəmlə Həvva yerə endirildilər.

Dini mənbələrdə Adəm və Həvvanın Cənnətdə buğda yeməsi ən böyük günah hesab olunur. Onlar bu dünyadakı həyatın bütün əzab və əziyyətlərini həmin günahın nəticəsi sayırlar.

BUĞDANI QILÇIQDAN TƏMİZLƏMƏK

►Ziyanlı və pis şeyi faydalı və yaxşıdan fərqləndirmək, ağı qaradan seçmək.

İfadə xristianların müqəddəs kitabı olan «İncil»dən qaynaqlanmışdır.

«İncil»də buğda əkən insan haqqında bir rəvayətdə deyilir ki, gecə onun düşməni gəlir və buğdaların arasına qılçıqlar, yəni alaq otları əkir. Toxumlar cücərəndə qullar alaq otlarını təmizləməyi təklif edirlər. Amma sahibkar qulların alaq otları ilə birlikdə buğdaları da çıxaracaqlarından qorxduğuna görə onların təklifini rədd edir. O hər şeyi olduğu kimi saxlamağı, məhsul yığımı vaxtı isə əvvəlcə alaq otlarını toplayıb yandırmağı, daha sonra isə buğdanı toplamağı əmr edir.

«Buğdanı qılçıqdan ayırmaq» ifadəsi daha geniş məna – «faydalını ziyanlıdan, yaxşını pisdən ayırmaq» mənasını verməyə başlamışdır.

BUİLKİ SƏRÇƏ BİLDİRKİ SƏRÇƏYƏ CİV-CİV ÖYRƏDİR

►Cavan, təcrübəsiz birisinin özündən yaşlı, təcrübəli adama ağıl, öyüd-nəsihət vermək istəməsinə istehza ilə işlədilən ifadə.

İfadə el arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

«Bir gün ana sərçə öz balalarına sərbəst uçub yem əldə etmək, özlərini insanlardan qorumaq qaydalarını öyrədirmış:

– Baxın, insanlar sərçələri incitmirlər, amma dəcəl uşaqlar bizi tutub qəfəsə salır və oynatmaqdan həzz alırlar. Bizi əllə tutmaq çox çətin olduğundan onlar daş atır, ayağımızı və ya qanadımızı zədələyir, yalnız bundan sonra tuturlar. Odur ki qarşınızda uşaq görəndə diqqətli olun: o, yerə əyilib daş götürmək istəyəndə tez uçub qaçın.

Ananın bu öyüdünü eşidən bala sərçələrdən biri deyir:

– Olmazmı ki, uşaqlar yerə əyiləndə deyil, elə hər dəfə gözümüzə görünəndə qaçaq? Bəlkə, elə o, daşı cibində gizlədərək bizə tərəf gələcək və onun yerə əyilməyə heç ehtiyacı olmayacaq».

Bu alleqorik rəvayətin yaranmasında məqsəd, əslində, adamlara özündən böyüyə hörmətlə yanaşmaq, təcrübəli insanlara dərs keçməmək kimi keyfiyyətlər aşılamaqdan ibarətdir.

Bu ifadə el arasında bəzən «Dünən yumurtadan çıxıb, bu gün bizə cip-cip öyrədir» variantında da işlənir.