Məsəllər, deyimlər

QAFİYƏNİ DƏYİŞMƏK

►Haqqında soruşulan və ya müzakirə edilən bir şeylə bağlı söz tapıb deyə bilmədikdə mövzunu dəyişməyə cəhd göstərmək.

İfadə Azərbaycan aşıq sənətində və meyxanaçılıqda mövcud olan üzbəüz deyişmə ənənəsi ilə bağlı yaranıb və yayılıb.

Şairlər, aşıqlar və ya meyxana ustaları bir qafiyə ortaya atıb onun əsasında bənd-bənd şeirlər deyirlər. Deyişərkən qafiyəni ən çox davam etdirən adam qalib gəlmiş hesab olunur. Müvafiq söz tapıb qafiyəni davam etdirə bilməyən tərəf isə yeni qafiyə başlamağa, yəni qafiyəni dəyişməyə məcbur olur.

Eləcə də hər hansı mövzuda mübahisə zamanı öz fikirlərinin düzgünlüyünü müdafiə etmək üçün dəlil və sübutu olmayan adam söhbəti dəyişmək və ya mübahisəyə başqa istiqamət vermək istədiyi zaman onun haqqında «Bu adam qafiyə dəyişir» deyərək göstərilən məsəli məcazi mənada işlədirlər.

QALİB GƏLMƏK SƏNƏTİ

►Hər hansı sahədə məqsədə çatmaq və uğur qazanmaq üçün bilik və bacarıqlara yiyələnməyin vacibliyini bildirən ifadə.

İfadə böyük rus sərkərdəsi A.Suvorovun eyniadlı kitabından qaynaqlanır.

Əlbəttə, kitabın üstündə Suvorovun adı olmasa idi, ifadə sadəcə lovğalıq kimi görünə bilərdi. Amma qüdrətli sərkərdənin qələbə və düşmənə necə qalib gəlmək haqqında danışmağa tam haqqı vardı.

Burada maraqlı cəhət ondadır ki, kitabın adını Suvorovun özü deyil, onun ilk naşiri Antonovski vermişdi. Bütün hallarda «Qalib gəlmək sənəti» həm kitab adı, həm də poetik və cazibədar ifadə kimi diqqəti cəlb etmişdir.

Zaman keçdikcə bu ifadə az qala zərbi-məsəl kimi populyarlaşmışdır. İndi cəsur ixtiraçıların, novatorların qələbəyə gedən yolda qarşılarına çıxan istənilən maneəni dəf etmələri «qalib gəlmək sənəti» adlandırılır.

QALİBLƏRİ MÜHAKİMƏ ETMİRLƏR

►Böyük əhәmiyyəti olan bir iş görmüş, zəfər çalmış adamın bu prosesdə yol verdiyi hansısa səhvlərini müzakirə etməyin yersiz olduğunu bildirən ifadə.

Bәzi tədqiqatçıların fikrincə, ifadə rus imperatriçəsi II Yekaterinaya (1729–1796) aiddir.

Böyük rus sərkərdəsi Aleksandr Suvorov (1730–1800) 1773-cü ildə feldmarşal Rumyantsevin (1725–1796) əmrinə məhəl qoymayaraq bir qalanı almışdı vә mәһz əmri pozduğu üçün hərbi tribunala verilmişdi. Suvorovu müdafiə edən imperatriçə bu münasibәtlә yuxarıdakı ifadәni işlәtmiş vә sonralar həmin deyim mәşhurlaşmışdır. Tarixi sənədlәr bu rəvayәtin doğruluğunu tәsdiq etmir vә bu rəvayәt dә, әslindә, Suvorov haqqında uydurulan lәtifələrdәn sayılır.

Bәzәn bu ifadәnin müәllifliyini Makedoniyalı İsgәndәrә də aid edirlər. Bu mülahizә dә tam sübut olunmamışdır.

QANADLI SÖZLƏR

►Ədәbi-bәdii mәnbәlәrdәn, tarixi sәnәdlәrdәn və ya görkəmli şəxsiyyətlərin dilindən çıxaraq yayılıb mәşhurlaşan obrazlı söz vә ifadәlәr.

İfadə Qədim Yunanıstanın əfsanəvi şairi Homerin (e.ə. IX əsr) «İliada» və «Odisseya» әsәrlәrindә işlәdilmişdir.

Qanadlı sözlər dedikdə, adətən, nitqimizə daxil olmuş aforistik deyimlər, obrazlı ifadələr nəzərdə tutulur. Lakin Homerdə həmin ifadə bizim indi başa düşdüyümüz mənada işlənmir. Homer sözləri sanki danışanın ağzından çıxaraq dinləyənin qulağına uçub ona təsir etdiyi üçün «qanadlı» adlandırırdı.

Sonralar Homerin bu ifadəsi filoloji-linqvistik termin mәnası kәsb etmişdir ki, bu işdә də alman filoloqu Georq Bühmanın (1822–1884) çox böyük rolu olmuşdur. Onun 1864-cü ildə çıxmış kitabı belə də adlanırdı: «Qanadlı sözlər». Kitab oxucular tərəfindən böyük maraqla qarşılanmış, dəfələrlə nəşr edilmişdi. Kitabın 13-cü nəşrinin müqəddiməsində Bühman «qanadlı sözlər» ifadəsinin başqa dillərdə də işləndiyini yazırdı. Әdәbi dilimizdә bu ifadәni ilk dәfә Səməd Vurğun «İnsan» şeirində şair Cәlal haqqında işlәtmişdir.

Əlinizdəki bu kitabda etimoloji izahı verilən bir çox ifadələr məhz qanadlı sözlərdir.

QANI QARALMAQ

►Kefi pozulmaq, əhvalı təlx olmaq, çox pərt olmaq, qəmgin görünmək.

İfadə əsəbiləşərkən insanın keçirdiyi psixoloji halla bağlı yaranmışdır.

İnsanın hər hansı gərgin vəziyyətdən sonra keçirdiyi sarsıntını o dövrün xalq təbibləri bədəndə qanın qaralması ilə izah edirdilər. Qanın qırmızı olduğunu bilən qədim insanlara qanın qaralmasını sübut etmək çətin idi. Lakin müasir tibb elmi izah edir ki, insan bərk əsəbiləşdikdə və ya həyəcanlandıqda qana qırmızı rəng verən hemoqlobinin qanda miqdarı xeyli azalır, bu zaman, həqiqətən, qanın rəngi qismən qaralır. Beləliklə, bu ifadədən də məlum olur ki, qanın tərkibi və onun müəyyən səbəblərdən bəzən dəyişməsi haqqında hələ lap qədimlərdə əcdadlarımızın kifayət qədər məlumatları varmış.

Bu gün dilimizdə geniş işlənən «qanını it qanına döndərmək», «qan beyninə vurmaq», «qan çəkmək» kimi ifadələrin də kökündə müəyyən elmi əsaslar dayanır.

QARA BASMAQ

►Gözә qorxunc şeylər görünmәk, qorxulu yuxu, kabus görmәk.

İfadə təbiətdə şər qüvvənin mövcud olması ilə bağlı inancdan qaynaqlanır.

Qədim әcdadlarımız qara rәngli bәdxah ruhu Qarabasdı (Nəsir Rzayev) adlandırırdılar. Məhz bu bәdxah ruhun xarakteri vә adı ilə әlaqәdar olaraq dilimizdә «qarabasma» termini yaranmışdır.

Burada «vahimә», «kabus» mәnasında işlәnәn «qara» sözü tarixәn «qara-quru//qara-qura» şәklindә olmuşdur; məsələn, «Kitabi-Dədә Qorqud» dastanında «bәylәr, qara-quru düş gördüm» ifadәsi işlәnmişdir.

Qara-quru qәdimlәrdә adamları qorxuya salan, guya onların ciyәrlәrini bәdәnlәrindәn çәkib çıxardan, insana bədbəxtlik gətirən bir ruhun adı olmuşdur. Bu ruh yuxuda adamı yaxalayır. Dilimizdəki «qaralmaq», «qarğımaq», «qarabəxt», «qarabasma» vә s. sözlәri də həmin ruhla bağlıdır.

Adәtәn, qaranlıqda (vә otaqda tək olarkən) yatan adamın üstünә nә isә vaһimәli vә ağır bir şey yıxılıb onu boğmağa başlayır. Bu varlıq pişik kimi asta va sakit gәzәn bir canlı şәklindә təsəvvür olunur. O kimin üstünә yıxılırsa, hәmin şәxs tərpənə bilmir, sәsi çıxmır, tәngnәfәs olur. Bu vәziyyət bir neçә dәqiqә davam edir. Qara basmış adam yuxudan tər içində oyanır.

Bir sıra xalqlarda gecә ruhu olması qәnaәti mövcuddur. Bu әqidәnin sәbәbi, ehtimal ki, qәdim insanların qaranlıqdan qorxmasıdır. Düşmәnin, adәtәn, gecәlər basqın etmәsi dә dəһşәtli qara qüvvәlәr һaqqında təsəvvürün yaranmasına sәbәb olmuşdur.

QARA KEŞİŞ KİMİ

►Mərdimazar, bədxah, həyatı boyu daim pislik etməyə çalışan adamlar haqqında işlədilən ifadə.

Bu ifadə mәşhur «Әsli vә Kәrәm» xalq dastanının personajlarından birinin adından yayılmışdır.

Dastanda göstәrilir ki, övladları olmayan Ziyad xanla vәziri Qara Keşiş belә әһd edirlәr ki, kimin qızı olsa, o birisinin oğluna versin. Xanın oğlu, Qara Keşişin qızı olur. Keşiş öz qızını (Әslini) müsәlman oğluna vermәk istәmir və bununla әlaqәdar zavallı Kәrәmin başı müsibәtlәr çәkir.

Qara Keşiş qızını götürüb diyarbədiyar qaçır. Çox böyük mәşәqqәtlәrdәn sonra, nәhayәt, qızı vermәyə razı olur. Əslindә isə qızına tilsimli düymәlәri olan gәlinlik paltarı geydirir vә bu düymәləri açarkən Kәrәm yanıb mәһv olur, onun oduna Әsli də yanır. Dastanda Kәrәmin dilindәn deyilir:

Qara Keşiş qızı Әslidi yarım,

Yar halımı heç bilmәdi, ağlaram.

Nәzәrә alınmalıdır ki, «qara», «qaranlıq» xalq tәfәkküründә mәnfilik, zәrәrli qüvvәlәr timsalı һesab olunur: qara gün, qara bulud, qara yara vә s. Dastanda da bu mәnaya işarәlәr vardır; məsələn, Kərәm «keşiş qabağımda bir qara duman» deyir.

Maraqlıdır ki, dastan vә nağıllarımızda, bir qayda olaraq, qara vәzirlәr mәnfi surәt kimi göstərilir. «Qurbani», «Abbas vә Gülgәz», «Alı xan vә Pәri» vә s. mәhәbbәt dastanlarında Qara Vәzir mәnfi bir surәt, sevgililәrin vüsalına maneә törәdәn şər qüvvə kimi tәsvir edilir.

QARA YUMOR

►İnsanın faciəsini, ağır dərd-kədərini və ya fiziki qüsurunu lağlağıya, zarafat obyektinə çevirməyi bildirən ifadə.

İlk dəfə XIX əsrin axırlarında Fransa mətbuatında yaranmış ifadə sürrealizmin banilərindən olan şair Andre Bretonun (1896–1966) çap etdirdiyi «Qara yumor antologiyası» kitabından (1939) sonra geniş yayılmışdır.

Qara yumor (fr. «humour noir») mahiyyət etibarilə ağlamalı şeylər haqqında kobud yumorla və gülərək danışmaqdır. Yəni ölüm, ağır xəstəlik, bədbəxt hadisə, cinayət, fiziki qüsur və s. halları bir qədər arsızlıqla, amma komik elementlər qataraq təqdim etməkdir. Belə yanaşma tərzi əvvəlcə «Absurd teatrı»nın tamaşalarında, daha sonra isə simvolizm cərəyanına məxsus yazıçıların əsərlərində özünü göstərməyə başlamışdır. Daha sonra Svift, Volter, Stern kimi yazıçıların əsərlərinə də sirayət edən qara yumor Ş.Bodler, L.Kerrol, A.Alle yaradıcılığında parlaq şəkildə üzə çıxmışdır. Tədqiqatçıların fikrincə, bu kimi məşhur yazıçı və şairlər öz əsərlərində qara yumoru fəlsəfi baxımdan əsaslandırmaq üçün Hegel və Freydin təlimlərinə müraciət etmişlər.

Qara yumor XX əsrdə ədəbiyyatın hüdudlarından çıxaraq incəsənətin bir çox sahələrinə, o cümlədən kinoya geniş sirayət etmişdir. Hazırda Hollivudun bir çox rejissorları öz filmlərində qara yumora kifayət qədər geniş yer verirlər.

QARAGÖZLÜK GƏLMƏK

►Aldatmaq, aldatmağa cәhd etmәk, özü tәqsirkar olduğu һalda başqasını günahlandırmaq.

İfadә türk xalq tamaşasının qәhrәmanı olan Qaragözün adının ümumilәşmәsi nәticәsindә meydana çıxmışdır.

«Qaragöz» cansız aktyorlarla oynanan bir oyundur. Kukla teatrından fәrqi odur ki, teatrda üçölçülü, burada isә ikiölçülü surәtlәrdәn istifadə edilir.

Əsasən, Türkiyәdә XVII–XVIII әsrlәrdә geniş yayılmış «Qaragöz» xalq teatrı bizdәki mәşhur «Kilimarası» tamaşasını xatırladır. Bu teatrın әsas iştirakçısı Qaragöz adlanır. Adәtәn, axşamlar, xüsusilә dә ramazan ayında yığıncaq olan bir yerdә kətandan vә ya ağ kağızdan ekran düzәldib onu arxa tərәfdәn lampa vә ya şamla işıqlandırırdılar. Camış vә ya dәvә gönündәn düzәldilmiş rәngarәng fiqurları oyunun yeganә artisti nazik, balaca ağac çubuqlar vasitәsilә müxtәlif şәkillәrdә һәrәkәt etdirirdi. Әsas personaj olan Qaragöz sadә, lakin sağlam tәfәkkürü ilә ikiüzlü varlılara, yalançı «alimlәrә» hәmişə qalib gәlirdi.

Övliya Çәlәbinin göstәrdiyinә görә, «Qaragöz» tamaşası XVI әsrdәn mövcuddur.

QARAGÜNLÜYÜNÜ QABLAMAQ

►Hәr cür çәtinliyә, əzab-әziyyәtә һazır olmaq, mәһrumiyyәti, tәһlükәni göz altına almaq.

İfadә qədimdən xalq arasında «ağ» və «qara» günlərin mövcudluğuna, həmçinin axirətə olan inamdan yaranmışdır.

Dilimizdә «qara gün» vә «ağ gün» ifadәlәri bir sıra başqa xalqlarla müştәrәk olan inamlarla әlaqәdardır. «Qaragünlülük» isә bu qara gün üçün әvvәlcәdәn hazırlanan məhsullardır (azuqә vә s.) ki, onları qablaşdırmaqla gözlənilən çətinliyi dəf etmәk mümkündür.

Qәdim romalılarda geniş yayılmış adәtlәrdәn biri xoşbәxt günlәrin ağ daşlarla qeyd olunması idi. Ağ daşla qeyd olunan günә «Albo dies notanda apillo» deyilirdi.

Dilimizdә «ağ gün», «qara gün», «o gün ömrümә yazılmasın», «getsin o günlər, bir də gəlməsin» vә bu kimi ifadәlәr hәmin adәtin izlәrini әks etdirir.

QARANLIQ OTAQDA QARA PİŞİK AXTARMAQ

►Mümkün olmayan bir işlə məşğul olmaq, hədər yerə zəhmət sərf etmək.

Bütün dünyada məşhur olan bu zərbi-məsəlin qədim Çin filosofu Konfutsinin (e.ə. VI əsr) əsərlərindən qaynaqlandığı ehtimal edilir.

İfadə Konfutsinin «Lun yuy» traktatında tam şəkildə belədir: «Qaranlıq otaqda qara pişiyi axtarmaq çətindir, xüsusən də orda yoxdursa». İngilis mətbuatında bu ifadə 1880-ci illərdən məşhurdur. 140 ilə yaxındır ki, o ən müxtəlif müəlliflərə – R.U.Emersona, L.Balfura, H.L.Menkenə, Ç.Darvinə aid edilirdi.

Amerikalı esseist Klifton Feydimanın «Mən inanıram» (1939) kitabında ilahiyyatçının filosofla dialoqu göstərilmişdir: «Filosof qaranlıq otaqda, əsasən də olmayan qara pişiyi axtaran kora bənzəyir». – «İlahiyyatçı isə bu pişiyi tapır».

«Oksfordun sitatlar lüğəti»ndə Çarlz Bouenə aid edilən ifadə belədir: «Mən buna bənzər hallarda bərabərlik haqqında eşidəndə qaranlıq otaqda, əsasən də olmayan qara şlyapanı axtaran koru xatırlayıram».

«Qaranlıq otaqda qara pişik» ifadəsi daha əvvəl yaranmışdır, fəqət pişiyi tutmaq deyil, elektrik əldə etmək məqsədilə tumarlamaq nəzərdə tutulurdu. Miçiqan ştatının senatoru L.D.Norris 2 fevral 1869-cu ildə universitet tələbələri qarşısında çıxış edərək «qaranlıq otaqda qara pişiyi tumarlayaraq əldə edilməsi mümkün olan böyük qığılcım» haqqında danışmışdı. Qaranlıq otaqdakı pişik məhz qara olmalıdır, çünki «o, ağ pişikdən iki dəfə çox elektrik buraxır» deyə 1888-ci ildə Amerika jurnallarının birində yazılmışdır.

QARATİKAN KOLU

►İstəklilərin qovuşmasına mane olan, mehriban olanları ayıran, mərdimazarlıq edən adamlara münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadә «Әsli vә Kәrәm» dastanından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Mәşhur dastanda sevgililәr qovuşa bilmir və zifaf gecəsində tilsimli paltardan qopan qığılcımlardan alışıb-yanırlar. Onların küllәrini bir qәbirdә dәfn edirlәr. Həyatda sevgililәrin bir-birinә qovuşmasına mane olan Qara Keşişi dә qəbiristanlığın bir küncündә basdırırlar. Kәrәmlә Әslinin qәbri üstündә iki qızılgül bitir, pardaqlanır. Keşişin qәbrindәn bir qaratikan kolu bitib qol-qanad atır, bir qanadı Kәrәmlә Әslinin qәbrindә bitәn güllәrin arasına girir. Gündüzlәr bu qara tikanı qırsalar da, gecәlәr yenidәn cücәrir.

Danışıq dilində bir xeyir işə mane olanların qara tikan adlandırılması məhz bu dastanla bağlıdır.

QARĞA QARĞANIN GÖZÜNÜ ÇIXARMAZ

►Yaxın, əziz adamların, habelə eyni fikirli insanların heç bir halda bir-birinə zərər yetirməyəcəyini vurğulamaq məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə qarğaların davranışı ilə bağlı yanlış təsəvvürlərdən yaranmışdır.

Bu ifadә bir sıra dillәrdә işlәdilir vә buna görә bәzi tәdqiqatçılar onu beynәlxalq «statuslu» atalar sözü hesab edirlər.

Mənbәlәrin göstәrdiyinә görә, ifadәni ilk dәfә V əsrdə dil qrammatikası üzrə böyük alim Makrobi öz әsәrindә işlәtmişdir. VI əsrә mәxsus yazılarda bu ifadәni işlәdәrkәn onu «məlum mәsәl» hesab edirdilәr.

Müasir ornitoloqlar göstәrirlər ki, qarğaların gördükləri «sanitar» işlәrindәn biri dә bir-birinin gözünün әtrafına toplanan xırda cücülәri dimdiklәyib təmizlәmәlәridir. Odur ki bu işi görәn qarğa dimdiyi ilə sanki digәrinin gözünә vurur (belә sәtһi qәnaәt nəticәsindә yuxarıdakı ifadә meydana gәlmişdir), əslindә isә gözünә vurmur, gözün әtraf dәrisindәki cücülәri tәmizlәyir.

QARI NƏNƏNİN ÖRKƏNİ

►Yağışdan sonra səmada yaranan yeddi rəngli göyqurşağının (qövsi-qüzehin) xalq arasındakı adı.

İfadə optik hadisə olan göyqurşağının yaranma səbəbinin yanlış qavranılması nəticəsində meydana gəlmişdir.

Göyqurşağının yaranması yağış vә ya dumanda olan su damlalarında günәş şüalarının sınması nәticәsindә meydana çıxan optik hadisәdir. Qədimdə bunu bilməyən insanlar onun һaqqında müxtәlif rәvayәtlәr düzәltmişdilәr; məsələn, qәdim babillilәrin әqidәsinә görә, göyqurşağı ilaһә İştarın hәmailidir, qәdim yunanların fikrincә isə bu, ilahә İridanın tәbәssümüdür.

Xristianlar iddia edirlәr ki, göyqurşağı Allahın Nuha verdiyi belә bir vәdin rәmzidir ki, bir daha tufan olub dünyanı su basmayacaq. Müsәlmanlarda isә göyqurşağı «peyğәmbәr qurşağı» adlandırılır. Azərbaycan dilində bәzәn «qarı nәnә» ifadәsi әvәzinә «Fatma ana//nәnә//xala» ifadәsi işlәdilir. Hәmin ifadәdә «örkәn» yerinә bәzәn «һana» vә ya «qurşaq» işlәdilir.

Adətən, göyqurşağı o zaman yaranır ki, səmada bir tərəfdə yağış yağdığı һalda, digәr tәrәfdә günәş çıxmış olur. Yağışlı buludlar qәrbdәn şәrqә tәrәf irәliləyir, buna görә dә yaranan qurşaq göyün qərb һissәsindә yağışın yaxınlaşdığını, axşamlar isә yağış damlalarının (göyün şәrq tәrәfindә) uzaqlaşdığını göstәrir. Belәliklә, göyqurşağına әsaslanmaqla yağışın kәsәcәyini vә ya davam edәcәyini müәyyәnlәşdirmәk mümkündür.

Orta əsrlərdə hadisəni elmi cəhətdən bu şəkildə izah etmәyә çalışan italyan alimi Antonio Dominisi kilsә ölümə məhkum etmişdi. Onun cәsәdi vә göyqurşağı haqqındakı kitabı kütlә qarşısında yandırılmışdı.

QARMAQ ATMAQ

►Nəyə isə ehtiyatla işarə etmək, nəyisə əvvəldən öyrənmək, bir şeydən söz salaraq fikir öyrənmək.

İfadədəki «qarmaq» sözündən bəllidir ki, bu frazeoloji vahid birbaşa balıq tutmaqla bağlıdır.

Təbiət həvəskarları bilirlər ki, balıqtutma prosesinin öz incəlikləri var və o, müəyyən həssaslıq, çeviklik tələb edir. Xüsusən balıq sürüsü ov yerinə gəldikdə balığı ürkütməmək üçün tilovu sakitcə və ehtiyatla suya atmaq lazımdır. Ehtiyatsız hərəkətlə səs-küy salaraq balığı ürkütmək olar, o zaman gərək balığın yenidən həmin yerə gəlməsini gözləyəsən.

Eyni ehtiyatla da kimdənsə lazım olan məlumatları elə öyrənmək lazımdır ki, o, sorğu-sualın əsl məqsədini anlamasın. Buna görə də kimsə onu maraqlandıran məlumatları əldə etmək üçün zahirən əhəmiyyətsiz görünən suallar verəndə «o nəyə görəsə qarmaq atır» ifadəsi işlədilir.