Məsəllər, deyimlər

KEFİ DOXSAN DOQQUZU VURMAQ

►Yaxşı, yüksək dərəcədə şən əhvali-ruhiyyədə olmaq, fasiləsiz deyib-gülmək, əylənmək, heç nə vecinə olmamaq.

İfadə nəyinsə göstəricisi kimi doqquz rəqəminin yüksək – son hədd olması barədə təsəvvürlərlə bağlı yaranmışdır.

Əslindә, ifadə «kefi doqquz olmaq» şəklində yaranıb. Sonralar onun deyilişini və məzmun cəhətini daha da şiddәtləndirmək üçün «doxsan» sözü də əlavə edilmişdir. Qәdimlərdә bir çox xalqlarda doqquz rәqәmi sayın son hәddi hesab olunurdu; məsələn, «doqquzuncu dalğa» dedikdə ən güclü tufan və ya qasırğa nəzərdə tutulurdu. Türk xalqları bu rəqəmin uğurlu, səadətgәtirici olduğuna inanırdılar. Onlar göylәrin, fәlәklərin də sayının doqquz olduğuna әmin idilәr.

İfadә danışıq dilinə məxsus şişirtmə, mübaliğә, tәkrarlama meyli ilә әlaqədar işlənir və bir şeyin həddindən çox, ifrat olduğunu bildirir.

KƏBƏNİ YIXMAQ ÜRƏK YIXMAQDAN YAXŞIDIR

►İnsan qəlbinə toxunmağın, ürək sındırmağın daha bağışlanmaz bir qəbahət olduğunu bildirən ifadə.

İfadə Məhəmməd peyğəmbərə aid olan və geniş yayılmış dini hədislərdən biri ilə bağlıdır.

Həmin hədisdə peyğəmbərə istinadən belə şərh olunur ki, ürәyi (yәni insanı) Allah yaratmış, Kəbәni isә İbrahim peyğəmbәr bina etmişdir. Lakin İbrahim bir peyğәmbәr olmaqla bәrabәr, hәm də insandır, Allahın yaratdığı bir varlıqdır. Bu səbəbdən də insanın yaratdığı Kəbədən Allahın yaratdığı ürәk daha qiymәtlidir.

XVII әsrdә yaşamış mәşhur Sarı Aşıq bayatılarının birində «Kəbə yıxmaq bir evdi, könül yıxmaq yüz qandı» deyirdi. Deməli, əsrlərdən üzü bəri insanın qəlbinə dəymək, onun ürəyini qırmaq arzuolunmaz davranış kimi qəbul edilib.

Bu məsəlin ifadə etdiyi məna klassik ədəbiyyatda və müasir poeziyamızda geniş təbliğ olunur. İfadənin təlqin etmək istədiyi əsas məqsəd isə insanları bir-birini anlamağa və incə davranışa çağırışdır.

KƏBİNLƏRİ GÖYDƏ KƏSİLİB

►Çox cəhətlərinə görə bir-birinə uyğun gələn sevgililərin qovuşmasına xoş münasibəti əks etdirən ifadə.

İfadə fransız deyimlərindən qaynaqlanaraq başqa dillərdə də geniş yayılmışdır.

Bu ifadənin bədii ədəbiyyatda ilk dəfə «İki sevgili» adlı bir novellada işlədildiyi güman edilir. Həmin novella 1559-cu ildə Marqarita Navarrskayanın (1492–1549) tərtib etdiyi «Heptameron» toplusunda nəşr edilmişdir. Doğrudur, birmənalı şəkildə kimə mənsub olduğu dəqiq müəyyən edilməsə də, novella kifayət qədər geniş yayılmışdır.

Başqa bir fərziyyəyə görə, göstərilən ifadə 1608-ci ildə tərtib olunmuş «Adi yaranışlar» hüquq toplusuna daxil edilmişdir. Həmin topluda ifadə bu şəkildə işlədilir: «Tərəflər arasında kəbinlər göydə kəsilir, amma yerdə icra olunur».

Bəzi məlumatlara görə, kökü «Bibliya»nın yəhudi dilində izahı verilmiş «Midraş»a gedib çıxan ifadə bu şəkildə səslənir: «Sevgililər göydə qovuşur».

Bu gün də müxtəlif xalqlarda görünüş və xasiyyətcə bir-birinə uyğun olan gənclərin izdivacını alqışlamaq üçün «onların kəbini göydə kəsilib» qanadlı ifadəsi işlədilir. Azərbaycan dilində «ərlə arvadın torpağı bir yerdən götürülüb» ifadəsi də işlədilir.

KƏKLİYİ AZMAQ

►Çox yemәk və qidanı qarışdırmaq nәticәsindә mәdәsi pozulmaq, toxluq etmәk, xәstәlәnmək.

İfadə dilimizdəki «kəhildəmək» sözünün təhrif edilməsi nəticəsində yaranmışdır.

Adәtәn, qәdimlərdә bayram vaxtları müxtәlif evlәri gәzәn vә çoxlu yeyib mədəsi pozulduğundan tez-tez gәyirәnlәr (xәstәlәnәnlər) haqqında evfemistik tәrzdә «bayrambәyi olub» deyirdilər.

Prof. M.Adilova görə, buradakı «kәklik» sözü xalq etimologiyası tәsiri ilә «kәhlik//kәhildәk» ismindәn düzәlmişdir. Dilimizdә azişlənən hәmin tәqlidi ismin tәqlidi feil forması («kәhildәyә-kәhildәyə gəzmək») da vardır.

Göründüyü kimi, «kәhildәmәk» feili «ləhlәmәk» ilə sinonimdir. Bu feildən düzәlәn «kәhlik» ismi də dilimizdə işlәkdir.

KƏLƏYİNİ KƏSMƏK

►Hədsiz yormaq, qəsdən incitmәk, çox əzab-әziyyәt vermәk.

İfadə hərfi mənada onurğa sütununu qırmaqla bağlı yaranmışdır.

«Kәlәk» sözü insan bәdәnindә beyinlə onurğa sütununu birlәşdirәn hissәni bildirmәk üçün vaxtilə dilimizdə işlәdilmiş, hazırda isə arxaiklәşmişdir.

Bәzi tәdqiqatçılar buradakı «kalak//kәlәk» sözünün «kürәk sümüyü» olduğunu göstәrirlәr ki, «kәlәyini kəsmәk» ifadәsi dә məhz bununla bağlıdır.

Buradakı «kәlәk» sözünün «ilik» ilə (müqayisə et: iliyini vurmaq − öldürmək) əlaqәdar olduğu da ehtimal edilir. Kәlәyi kәsmәklə adamı öldürmәk mümkündür. Ona görə də «kələyini kəsmək» ifadəsində söhbət məhz fiziki əziyyət (incitmək, yormaq və s.) verməkdən gedir.

Bәzi dialektlәrdә «kәlәk» sözü әkin sahәsindәn toplanıb bir yerә yığılmış daş qalağını da ifadә edir. Bəzən bu daş qalaqlarından yerin, sahənin sərhədlərinin nişanlanması üçün də istifadə olunur.

KƏRƏM KİMİ YANMAQ

►Çətinliklərə sinə gərərək kiminsə və ya nəyinsə uğrunda özünü fəda etmək.

İfadә XVII әsr şifaһi xalq әdәbiyyatında yaranmış «Əsli vә Kәrәm» dastanından qaynaqlanır.

Dastanda iki sevgilinin mәһәbbәtinә mane olmaq istәyәn Qara Keşiş һeç bir vәcһlә Әslini Kәrәmә vermәyә razı olmur. O, Kәrәmi dәfәlәrlә oğru adlandırır, zindana saldırır, amma Kərəm inadından dönmür. Uzun әzab vә әziyyәtlәr verdiyi bu fәdakar aşiqin inadından әl çәkmәdiyini gördükdә Qara Keşiş hiylәyә әl atır. Zifaf gecәsi Әslinin sehrlənmiş düymәlәri açıldıqca yenidən bağlanır və «ah» nidasından qopan qığılcımlardan Kәrәm od tutub alışır vә onun külündәn Әsli dә yanıb mәhv olur.

İfadə əsərlərdə də geniş işlənir; məsələn, M.F.Axundzadənin «Hekayәti-xırs quldurbasan» pyesində obrazlardan birinin dilindən bu cür ifadə işlədilir: «...Nә gündüz dincәlә bilirәm, nә gecə yata bilirәm. Az qalıb dәli-divanә olub Mәcnun kimi dağa-daşa düşәm, Kərәm kimi alışam, yanam».

KƏSƏK OTURUB DAŞIN GÜNÜNƏ AĞLAYIR

►Öz halından xəbərsiz olub başqalarının dərdinə ağlayan, süni canıyananlıq edən adamlar haqqında kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış aşağıdakı əhvalatdan götürülüb.

Bu alleqorik əhvalatda nəql olunur ki, bir ağac yaxınlığında xeyli məyus görünən kəsək parçasından soruşur:

− Qaşqabağını sallayaraq belə qəmgin olmağının səbəbi nədir?

Kəsək kövrələ-kövrələ deyir:

− Məgər göyün üzünü qara buludlar aldığını görmürsən! Bir azdan yağış yağacaq, onun damcıları yanımdakı bu yazıq daşı ovub dağıdacaq, sonra isə sel gələrək onu parçalayıb özü ilə aparacaq.

Kəsək bu sözləri deyərək hönkür-hönkür ağlamağa başlayır.

Ağac kəsəyin sözlərinə təəccüb edib soruşur:

− Ay kəsək qardaş, sənə heç yağış dəyməmiş diş-diş olaraq ovulub tökülürsən, yağış yağarsa, heç sənin özündən bir əlamət qalmayacaq. Sən isə oturub o möhkəm daşın dərdinə ağlayırsan! Öz dərdinə qalsan, daha yaxşı olmazmı?

KƏSƏMƏT KƏSMƏK

►Hər hansı işdə (sövdələşmədə və s.) əvvəlcədən ümumi razılığa gəlmək, şәrtləri dəqiq müəyyənləşdirmək.

İfadə «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanından qaynaqlanır.

Dastanın «Basatın Təpəgözü öldürməsi» boyunda deyilir: «Dәdә Qorqudu çağırdılar, onunla danışdılar, – gəlin kәsim kәsәlim! – dedilər».

Daha sonra bu ifadə işlədilir: «Kəsim dedi, kəsdi. Gündə iki adam, beş yüz qoyun istədi».

Göründüyü kimi, ifadәnin әsli «kәsim kәsmək» şəklindә olmuşdur. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, bu tərkiblər (eyni kökdən düzәlmiş isimlә feilin birlәşmәsi) dilimizin әn qәdim xüsusiyyәtlərindәn olan daxili üzvlü tәkrarlardan ibarәtdir.

Həmin tərkibin müstəqilləşib ayrılıqda işlənə bilməyən birinci komponenti tədricən «kəsəmət//kəsimət» şəkli almış və hazırda bütöv tərkib bir idiomatik ifadə kimi formalaşmışdır. Adətən, belə tərkiblər, daxili üzvlü təkrarlar dildaxili qanunlar əsasında formalaşır.

KİÇİK ROLLAR YOXDUR, KİÇİK AKTYORLAR VAR

►Kinoda və digər yaradıcılıq sahələrində rolun və vəzifənin böyük-kiçikliyinin deyil, onun necə peşəkarlıqla icra olunmasının əhəmiyyətini vurğulayan ifadə.

İlk dəfə məşhur rus aktyoru Mixail Şepkinin (1788–1863) işlətdiyi ifadə daha sonra görkəmli rejissor, pedaqoq və teatr islahatçısı Konstantin Stanislavskinin (1863–1938) sayəsində məşhurlaşmışdır.

İfa etdiyi rolun böyük-kiçikliyindən asılı olmayaraq səhnədə aktyor peşəkarlığını qabardan bu ifadə ilk dövrdə daha çox teatr və kino, çox sonralar isə televiziya sənəti sahəsində geniş yayılmışdır. Onun əsas mənası görülən işin, verilən tapşırığın böyük və ya kiçik olmasını deyil, keyfiyyətini müəyyən etməyi vurğulamaqdır.

Sonralar məna tutumu genişlənən ifadə məcazlaşmış və ictimai həyatın, insan fəaliyyətinin bütün sahələrində işlənməyə başlamışdır.

KİM BİZİMLƏ DEYİLSƏ, BİZƏ QARŞIDIR

►Hər hansı məsələ ilə bağlı mövqe bildirməyən, bitərəf qalan adamlardan ehtiyatlandıqda, onları özünə təhlükə hesab etdikdə işlədilən ifadə.

İfadə «Bibliya» kitablarında ideya, məslək və tərəfdarlar barədə rəvayətlərdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Daha çox sinfi mübarizə işinə yarayan bu deyim Rusiyada sovet hakimiyyətinin qurulduğu ilk illərdə (1917–1920) bolşevik rəhbərlərinin dilindən tez-tez səslənmiş və daha çox aqressiv inqilabi şüar kimi assosiasiya olunmuşdur. Ziyalı təbəqəsinin bolşevik ideyalarına, marksizm-leninizm ideologiyasına tərəddüd, qorxu və ehtiyatla yanaşdıqlarını görən V.Lenin, F.Dzerjinski, L.Trotski, İ.Stalin və başqa rəhbərlər bütün bitərəflərdən konkret mövqe – Oktyabr inqilabını dəstəkləməyi tələb edirdilər. Həmin dövrdə «kim bizimlə deyilsə, bizə qarşıdır» deyimi sırf sinfi mübarizə və ictimai ədavət xarakteri daşıyırdı.

Sosializmin qələbə çaldığı ötən əsrin 30-cu illərindən sonra bu şüar arxa plana keçmiş və 50-ci illərin ortalarından, xüsusən «Xruşşov mülayimləşməsi»ndən başlayaraq rus ədəbiyyatında yumorla işlənməyə başlamışdı.

KİM YATMIŞ, KİM OYAQ?

►Kimin hansı vəziyyətdə nə düşündüyünü, nə etmək istədiyini, bir iş üçün nə dərəcədə səfərbər və ayıq olduğunu bilmək məqsədilə işlədilən ifadə.

Kifayət qədər geniş yayılmış bu ifadə-müraciət məşhur «Cırtdan» nağılından qaynaqlanmışdır.

Nağılda tәsvir olunur ki, qaranlığa düşüb meşәdә azan uşaqlar səhvən gəlib divin evinә çıxırlar. Div çörәk verib onları yatırdır. Az sonra uşaqlardan birini yemәk istәyir. Onların yatıb-yatmadıqlarını bilmәk üçün soruşur:

– Kim yatmış, kim oyaq?

Cırtdan tez başını qaldırıb deyir:

– Hamı yatmış, Cırtdan oyaq.

Sonra Cırtdan izah edir ki, hәr gecә nənəsi ona qayğanaq yedirib sonra yatırarmış. Div dә qayğanaq bişirib ona yedirir ki, bәlkә, yatsın. Az sonra div yenә hәmin «Kim yatmış, kim oyaq?» sualını verir. Cırtdan yatmadığının sәbәbini bu dәfә belә izah edir ki: «Nənəm hәr gecә mәnә çaydan xәlbirlә su gәtirәrdi». Div tez xәlbir götürüb çaya su gәtirmәyә gedir.

Təbii ki, xəlbirdə su gətirmək mümkün olmadığından Cırtdan vaxt qazanır. Dәrhal yoldaşlarını oyadır və qaçıb xilas olurlar.

KİMİN ƏMİSİ OĞLUSAN?

►«Mənə yaxınsansa, üstəlik, qohumsansa, niyə mənim yox, başqasının tərəfini tutub onu dəstəkləyirsən» mənasında işlədilən ifadə.

İfadənin meydana çıxması xalq arasında yayılmış bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətdə deyilir ki, bir kişi qonşu kənddə yaşayan əmisi oğluna baş çəkməyə gedir. Kəndə gedən yol meşəlikdən keçdiyi üçün kişi hər ehtimala qarşı tüfəngini və xəncərini də götürür. Yolu yarıdan keçib kəndə yaxınlaşanda kişi arxasınca bir ayının gəldiyini görür. Silah işlətmək heç yadına da düşmür və adam qorxusundan üz qoyur qaçmağa. Birtəhər özünü əmisi oğlunun kəndin kənardakı evinə çatdırır. Evə girən kimi dərhal su istəyib acgözlüklə başına çəkir. Əmisi oğlu onun bu halını görüb nə baş verdiyini soruşur. Kişi ayı məsələsini danışanda əmisi oğlu deyir ki, sən adımızı batırıb ayının qabağından qaçmısan, mən olsaydım, tüfənglə ayının beynini odlayardım. Kişi özünü təmizə çıxarmaq üçün ona belə cavab verir:

– Ay əmoğlu, nə danışırsan? Güllən boşa çıxardı və ayı səni parçalayardı.

– Onda xəncəri belimdən çıxarıb soxardım ayının qarnına, – deyə əmoğlu yenə hücuma keçir.

– Ayı çox yekə idi, pəncəsi ilə xəncərini vurub atardı, – deyə kişi özünə yenə bəraət qazandırmağa çalışır.

Əmoğlu geri çəkilmək istəmir və daha «cəsarətli» variant irəli sürür:

– Xəncəri vurub salsaydı, kəmərimi açar, ayının boğazına keçirib sıxardım, boğub-öldürüb sonra da sürüyərdim.

– Nə danışırsan, ay əmoğlu? Dedim axı, ayı çox bədheybət idi, qayışı çeynəyib səni də parçalayardı.

Əmisi oğlu kişinin ayının tərəfini tutmasına dözməyib bərk əsəbiləşir və deyir: «De görüm, sən kimin əmisi oğlusan: ayının, yoxsa mənim? Nə deyirəm, ayının tərəfini saxlayırsan ki, sənə belə edərdi...»

Sonralar ifadə məcazlaşmış və indiki mənada geniş işlədilməyə başlamışdır.

KİŞİ SÖZÜ

►Verilən sözün, vədin heç bir yazılı öhdəlik və sənəd olmadan mütləq yerinə yetiriləcəyinə əminlik ifadə edən deyim.

İfadə qədimdən türk xalqları arasında verilən sözə əməl olunmasının bir kişilik və ləyaqət göstəricisi kimi qəbul edilməsi ənənəsindən və həmin keyfiyyətin fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın (1802–1870) «Qafqaz səfəri»ndə təqdirindən sonra populyarlaşmışdır.

Verilən vədin, ağızdan çıxan sözün yerinə yetirilməsi Şərqin bir çox xalqlarında, o cümlədən türklər arasında qədimdən dəyər sayılmışdır. XIX əsrdən başlayaraq Avropa müəlliflərinin də bu barədə yazması «kişi sözü» ifadəsinin daha geniş yayılmasına səbəb olmuşdur. Daha çox macəralarla zəngin tarixi romanları ilə dünya oxucularının rəğbətini qazanmış görkəmli fransız yazıçısı A.Düma da («Qraf Monte Kristo», «Üç muşketyor», «Dəmir maskalı adam», «Qara zanbaq» kimi əsərlərin müəllifi) 1858-ci ilin ikinci yarısından 1859-cu ilin əvvəlinə kimi Qafqaz ərazisində olmuş, həmin səfərin təəssüratlarını əks etdirən 68 fəsildən ibarət «Qafqaz səfəri» əsərini yazmışdır. Dərbənd, Quba, Bakı, Şamaxı və Nuxada olmuş A.Düma Qafqazda yaşayan xalqların özəlliklərindən bəhs edərkən ermənilərin nə yazılı, nə də şifahi vədə əməl etmələrini, gürcülərin yazılı öhdəliyə sadiq olduqlarını qeyd edir. Müəllif bu məsələdə tatarlara (türklərə) heyranlığını gizlətməyərək göstərir ki, tatarlar ağızlarından çıxan sözün sahibidirlər. Onlar «kişi sözü»nə müqəddəs bir şey kimi baxırlar.

A.Dümanın «Qafqaz səfəri» əsəri 1859-cu ildə Parisdə fransızca, 1861-ci ildə Tiflisdə rusca, 1962-ci ildə Nyu-Yorkda ingiliscə çap olunmuşdur. Əsərin fransızca ilk nəşrində A.Dümanı səfər zamanı müşayiət etmiş rəssam Moynenin çəkdiyi çoxsaylı şəkillərin reproduksiyaları da verilmişdir.

Haqqında söhbət gedən ifadə bu gün də ana dilimizdə fəal işlədilir.

KOLUMB YUMURTASI

►Hər hansı mәsәlәnin gözlәnilmәz, amma sadə şәkildә hәllinin olduğunu bildirmək məqsədilə işlәdilən ifadə.

İfadə məşhur səyyah Kolumbla bağlı əhvalatdan qaynaqlanır.

Rəvayәtә görә, Amerikanı kәşf edib qayıdandan sonra X.Kolumb bir dәfә kardinal Mendozanın sarayına ziyafətə dәvәt edilmişdi. Qonaqların xahişi ilә öz sәyahәti haqqında məlumat verən Kolumb Yeni Dünyanı necә kәşf etdiyindən danışmağa başlamışdı.

Guya məclisdәkilәrdәn biri Kolumba demişdi ki, Amerikanı kәşf elәmәk o qәdәr dә çәtin şey deyilmiş, bunun üçün sadəcә aramsız olaraq qәrbә üzmәk lazım imiş. Cavab olaraq Kolumb mәclisdәkilәrdən yumurtanı şaquli şәkildә (dikinə) qoymağı bacarıb-bacarmadıqlarını soruşur. Dostları nә qәdәr çalışırlarsa, yumurtanı bu şәkildә qoya bilmirlər və bunun mümkün olub-olmadığını Kolumbdan soruşurlar. Kolumb yumurtanın küncünü sındırıb onu şaquli şəkildә qoyur. Dostları etiraz edirlәr ki, yumurtanı sındırmaq haqqında şәrtlәşmәmişdilәr. Kolumb cavab verir ki, axı aramsız şәkildә qәrbə üzmәk haqqında da şәrtlәşməmişdilәr.

Tәdqiqatçılar bu rәvayətin tarixi hәqiqәtә uyğun olmadığını göstәrirlәr. Bu ifadәnin müәllifi mәşhur Florensiya kilsәsinin tikintisinә rәһbәrlik edәn arxitektor Brunelleski (1377–1446) idi. O yazmışdı: «Bu yumurta şaquli vәziyyәtdә necә durursa, mәnim tikdiyim qüllә dә elәcә möһkәm durur».

KOMSOMOLUN CANI İT CANIYMIŞ

►Çox dözümlü, yaxşı fiziki hazırlığı olan, aldığı zərbələrə baxmayaraq müqavimət göstərən adamların bədəncə güclü olduğunu bildirən ifadə.

İfadə məşhur «Yeddi oğul istərəm» filmindən (1970) sonra geniş yayılmışdır.

Xalq şairi S.Vurğunun «Komsomol poeması»nın motivləri əsasında çəkilmiş filmdə (ssenari müəllifi: Y.Səmədoğlu, rejissor: T.Tağızadə) ucqar bir kənddə – Peykanlıda sovet hakimiyyətinin qurulmasından bəhs edilir. Gəray bəy və onun silahlı dəstəsi kəndi qorxu altında saxlayır, ictimai təsərrüfatın yaranmasını və kollektivləşməni təhdid edir.

Kəndə köməyə gəlmiş komsomolçulardan ibarət 7 nəfərlik silahlı dəstənin üzvlərindən olan Cəlal sinfi düşmən sayılan Gəray bəyin qızı Humayı sevir. Amma zaman və mövcud şərait bu məhəbbətin xeyrinə işləmir. Kənddə hadisələrin faciəli inkişafı, xüsusən döyüş dostunun qəddarlıqla öldürülməsi Cəlalı quldur dəstəsinin məskunlaşdığı «Qan çanağı»na qalxmağa vadar edir. O, Gəray bəyi günahsız qan tökməyi dayandırmağa çağırır. Gəray bəy düşmən qapısına öz ayağı ilə gəlmiş sadəlövh Cəlala təklif edir ki, Humayı ona verəcəyi təqdirdə dəstənin rəhbəri Bəxtiyarı təslim etsin. Cəlal bu təklifə bəyin üzünə tüpürməklə cavab verir.

Qaniçən Gəray bəy dəstəsinin önündə və «Yanıq Kərəmi» saz havasının sədaları altında Şəkər bəyin «yeni hökumətə» qoşulmuş oğlu Cəlalı güllələdir. Atılan güllələrdən onun hələ də müvazinətini saxlayıb yıxılmadığını gördükdə «çal, aşıq, çal, komsomolun canı it canıymış» deyə musiqini və atəşi davam etdirir.

İfadə bu gün də danışıqda və publisistik əsərlərdə kiminsə fiziki gücünü, dözümünü vurğulamaq məqsədilə işlədilir.