Məsəllər, deyimlər

HAZIRIN NAZİRİ

►Xüsusi zәhmәt çәkmәdәn hәr hansı işә şәrik və ya sahib olmağı, hazır bir şeyə yiyələnməyi, görülən işi utanıb-çəkinmədən öz adına çıxmağı bildirən ifadə.

İfadə XX әsrin әvvәllәrinә qәdәr İranda şahın kefi istәdiyi hər adama «nazir» rütbәsi (vәzifәsi) verməsi ilə bağlı yaranmışdır.

XVIII əsrin sonlarından başlayaraq XX әsrin әvvәllәrinә qәdәr İranda şah-monarx ehtiyac olub-olmamasına baxmayaraq sarayda kefi istәdiyi adama «nazir» rütbәsi (vәzifәsi) verirdi. Bu «nazir»lәrin işləmәsi, dövlәt işi aparıb-aparmaması nәzәrә alınmırdı vә heç lazım da deyildi. İş burasında idi ki, şahın «nazir» adı verdiyi şәxslər heç yerdə işlәmәsәlər dә, dövlәtdәn müәyyәn məbləğdə maaş alırdılar. Məhz belә nazirlər heç bir ictimai-faydalı işlә mәşğul olmadıqları halda milçək kimi şirəyə – «hazırına» qonurdular. Bunlar heç bir xidməti olmayan «hazır» nazir idilər. İfadә ilk vaxtlar elә belә dә işlәnirdi: «hazır-nazir».

Bu gün istənilən cəmiyyətdə müəyyən münasibətlərə görə yaxşı mövqe tutan, heç bir xüsusi xidməti olmadan dövlət strukturunda yüksək vəzifə tutub yaxşı maaş alan, həmçinin başqasının illərlə zəhmət çəkib gördüyü işə sahib çıxan belə «hazırın nazirləri» vardır.

HEÇ HƏNANIN YERİDİR?

►Yerinә düşməyən hər hansı bir iş, hәrәkәt vә söz haqqında işlədilən ifadə.

İfadә Üzeyir Hacıbәylinin «O olmasın, bu olsun» komediyasından qaynaqlanır.

İfadə Məşədi İbadın Gülnaz və Sənəmlə olan görüşündəki dialoqda səslənir. Gülnazı ilk dəfə görən Məşədi İbad söhbətə necə başlayacağını bilmir və deyir:

– Xanım, sənin ki saçların bu qədər qaradır, yəqin, sən də mənim kimi həna qoyursan.

Gülnaz əda ilə «xeyr, həna qoymuram» deyir.

Məşədi İbad:

– Hə!.. Çünki mən saqqalıma həna qoyuram, elə bildim ki, sən də saçına həna qoyursan. (Kənara.) Amma lap nahaq yerə hənadan söhbət saldım, heç yeri deyildi, – deyir.

Məhz buna bənzər situasiyalarda yerinə düşməyən və hətta söhbətin, yaxud işin ümumi axarını pozan danışıq və davranış haqqında «heç hәnanın yeridir?» ifadəsi işlədilir.

HERAKL SÜTUNLARI

►Bir şeyin son hәddini, hüdudunu bildirmək üçün işlәdilən ifadə.

İfadə yunan əsatirinin məşhur qəhrəmanı Heraklın adı ilə bağlıdır.

Heraklın on iki qoçaqlığı dillər əzbəridir. Bu qoçaqlıqlardan biri nәhəng üç başı və çoxlu әl-ayaqları olan Gerionun inәklәrini oğurlamasıdır. Dünyanın qurtaracağında, okeanın içindәki adada yaşayan bu nəhəngin yanına gedib çıxmaq isə olduqca çәtin və təhlükəli idi.

Herakl bütün çәtinliklәrә mətanәtlә sinə gərәrәk bu ağır sәyahәti başa vurur, dünyanın sonuna gedib çıxır. O, bir boğazın yanında müvəqqəti məskən salır vә onun hәr iki sahilindә iki nәhәng daş sütun qaldırır. Bu sütunlar Heraklın qeyri-adi gücünə, igidlik və cəsurluğuna şәhadәt etmәli idi. İndi hәmin boğaz məşhur ərəb sərkərdəsinin şərəfinə Cəbәlüttariq (Gibraltar) adlanır. Heraklın sütunları isә həmin boğazın hər iki tərəfində qürurla dayanmış qayalardır.

Dilimizdə «Herakl əməyi», «Herakl gücü» kimi ifadələr də işlənir.

HEROSTRAT ŞÖHRƏTİ

►Nәyin bahasına olursa olsun, hәtta cinayәtlə də olsa, şöhrәtә çatmağa çalışmağı, rüsvayçılıqla şöhrət qazanmağı bildirən ifadə.

İfadә Qədim Yunanıstanda gözəl bir məbədin yandırılması ilə bağlı tarixi әһvalatla әlaqәdar yaranmışdır.

E.ə. VII–VI әsrlәrdә Yunanıstanın digәr vilayәtlәrinә nisbәtәn Kiçik Asiyada elm vә incәsәnәt daha çox inkişaf etmişdi. Burada ovçuluq vә mәhsuldarlıq ilahәsi Artemidanın hörməti geniş yayılmışdı. Onun şәrәfinә Efes şәhәrindә tikilmiş məbәd bütün dünyanın fәxri olub mәşhur yeddi möcüzәdən biri sayılır. Hәmin әvәzsiz mәbәdin tikintisi bir çox ölkәlәrin kömәyi ilә 120 ilə başa gәlmişdir. Lakin yunanca «Artemision» adlandırılan bu gözәl, mәrmәrdәn hörülmüş məbəd yüz ildәn sonra – e.ә. 356-cı ildә yandırılıb xaraba qoyuldu. Efesdә yaşayan Herostrat adlı birisi öz adını tarixdә әbәdilәşdirmәk mәqsәdilә bu müqәddәs mәbәdə od vurmuşdu.

Herostratın cinayәti bütün yunanları qәzәblәndirmişdi. Yunanlar nadan Herostratın adını heç yerdә çәkmәmәk, onu tamamilә unutdurmaq qәrarına gəlmişdilәr. Artemida mәbәdindәki yanğından bәhs etdikdә belә heç kәs bu əbləhin adını çәkmәmәli idi. Kim onun adını tutardısa, ölümә mәhkum edilmәli idi. Bütün bunlara baxmayaraq bәzi qәdim müәlliflәrin әsәrlәrindә Herostrat xatırlanır. Xüsusilә yunan tarixçisi Feopomi bu vәhşinin adını öz әsәrlәrindә dәfәlәrlә işlәtmiş vә onun tarixә düşmәsinә sәbәb olmuşdur. Demәli, hәr halda, Herostrat öz arzusuna çatmışdır: onun adı neçə əsrlərdir ki, tarixdə yaşayır.

Bununla yanaşı, «Artemision» məbədini Herostratın yandırmadığı barədə elmi mülahizələr də mövcuddur.

HƏ, NOOLSUN?!

►O qədər də əhəmiyyətli olmayan, lakin şişirdilən hər hansı fakt və ya hadisəyə istehzalı münasibət bildirən ifadə.

İfadə görkəmli Azərbaycan ədibi, kiçik hekayələr ustası Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin «Ac həriflər» hekayəsindən götürülüb.

Eyniadlı televiziya tamaşasından (1996) sonra bu ifadə xeyli geniş yayılıb.

Tamaşada hadisələrin cərəyan etdiyi yeməkxanada qəribə hallar baş verir. Əksər müştərilərin fikri-zikri yediyinin pulunu ödəmədən aradan çıxmaqdır. Bir müştəri (aktyor Yaşar Nuri) isə heç kimə və heç nəyə əhəmiyyət vermədən qəzet oxuyur, şəhər yeniliklərinə emosional münasibətini bildirir. Oxuduğu hər xəbərə (şəhərdə filan tamaşa olub, şəhərə hansısa truppa gəlib və s.) isə bircə kəlmə ilə reaksiya verir:

– Hə, noolsun?!

İndinin özündə də mənasız və əhəmiyyətsiz hadisəni şişirdilmiş şəkildə və həyəcanla çatdırdıqda adamların içindən bu ifadə qopur.

HƏFTƏ SƏKKİZ, MƏN DOQQUZ

►Tez-tez, davamlı, arzu olunmayan eyni davranışa münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə bir çox qədim xalqlarda mövcud olmuş təqvim düzümündən qaynaqlanır.

Mәlumdur ki, tarixən ilin uzunluğunu tәbiәt, ayın uzunluğunu adәt, һәftәnin uzunluğunu isə һökumәt müәyyәn edir; məsələn, hazırda istifadə etdiyimiz yeddi gündәn ibarәt olan müasir һәftә, әslindә, qәdim yәһudi adәtlәrindәn və «Bibliya»dan götürülmüşdür. Amma bu rəqəm tarixən ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif xalqlarda fərqli tәrzdә – üç, beş, yeddi vә s. günlәrdәn ibarәt һesab edilmişdir; məsələn, qәdim şumerlәr vә babillilәr yeddi günlük һәftәdәn istifadә edirdilәr.

Bir sıra qәdim xalqlar kimi qәdim romalılar (һabelә etrusklar) da һәftәni sәkkiz gün һesablayırdılar. Belә һәftә ticarәt һәftәsi adlanırdı. Hәftәnin yeddi günü iş günü olurdu, sәkkizinci gün isə bazar günü idi. Bazar günlәri (sәkkizinci gün) kәnd әһli şәһәrlәrә böyük ticarət mərkəzlərinə gedәrdilәr. Hәm dә bayram һesab edilәn belә bazar günlәrində geniş miqyasda ticarәt aparılır, müxtәlif ictimai tәdbirlәr keçirilirdi. Kәnd camaatı yalnız şәһәrә gәlә bildiklәri bu bazar günlәrindә səliqəli geyinər, üz-başlarını qırxdırardılar.

Professor M.Adilova görə, «mәn doqquz» ifadәsinin buraya әlavә edilməsi ifadədəki mәnanı şiddәtlәndirmәk mәqsәdi güdür. «Doqquz» rәqәmi һәm «sәkkiz»lә qarşılaşdırma mәqsәdini güdür, һәm dә artıqlığı, çoxluğu, son һәddi bildirir.

HƏKİM NAĞININ ATI KİMİ HƏR ADDIMDA DAYANIR

►Yol gedərkən tez-tez ayaq saxlayan, rastlaşdığı adamlarla ehtiyac duyulmadan dayanıb söhbət edən şəxslərə münasibətdə kinayə ilə deyilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış əhvalatla bağlıdır.

Nağı adlı təhsilli bir molla eyni zamanda həkimlik də edirmiş. Hər gün səhər tezdən atını minib kəndi qapı-qapı gəzər, hər gördüyü adamın yanında atı saxlayıb hal-əhval tutar, xəstə olub-olmadığını yoxlayarmış. Zaman keçdikcə mollanın atı adətkərdə olub hər adamın yanında, hər qapının ağzında dayanarmış.

Buna görə də yol gedərkən tez-tez dayanan adamlara: «Nağının atı kimi niyə hər addımda dayanırsan?» – deyə müraciət edirlər.

Çox zaman bu rəvayəti Şəkidə yaşamış həkim Nağının adı ilə də bağlayırlar.

HƏQİQƏT ANI

►Hər şeyin dəqiq bilindiyi, gerçəyin üzə çıxdığı məqam.

İspan dilində yaranmış və Avropada geniş yayılmış bu ifadə həmin ölkənin rəmzi olan korrida – kəl döyüşü ilə bağlıdır.

Başlanğıcda bu ifadə matadorun – kəl ilə döyüşən adamın korridada ən böhranlı, çətin və kritik məqamını bildirirdi. İspan dilindən digər dillərə isə 1930-cu illərdə E.Heminqueyin «Günortadan sonra ölüm» (1932) əsəri sayəsində keçmişdir.

Hazırda «həqiqət anı» ifadəsi böhranlı vəziyyətdə gerçəyin üzə çıxmasını bildirmək üçün geniş işlənir.

HƏQİQƏTİ DEMƏK YAXŞIDIR, AMMA AĞIZDAN KÖPÜK GƏTİRİR

►«Həqiqət, doğru söz acı olduğundan onu söyləyənin başına fəlakət gətirilir, həyatı təhlükə qarşısında qalır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Bəhlul Danəndənin geniş yayılmış bir lətifəsi ilə bağlıdır.

Bir gün Bəhlul Danəndə küçə ilə gedirmiş. Görür ki, iki nəfər möhkəm dalaşır, az qalır bir-birini öldürsün. Bəhlul Danəndə yaxınlaşıb bunları ayırmaq istəyəndə adamın biri xəncəri çıxarıb digərini öldürür və aradan çıxır. Vurulmuş adamın xəncər qarnında əziyyət çəkdiyini görən Danəndə xəncəri dartıb çıxarır. Lakin xeyri olmur və adam canını tapşırır. Səs-küyə yığışan camaat onu kimin öldürdüyünü soruşur. Danəndə əlində xəncər, yerdə qanlı meyit cavab verir:

– Mən öldürdüm.

Bəhlul Danəndəni çəkirlər hökmdarın divanına. Divanda da Bəhlul həmin adamı öldürdüyünü bir daha iddia edir. Danəndəyə ölüm cəzası kəsilir. Meydanda dar ağacı qurulur. Bütün şəhər camaatının gözü qarşısında onu çəkirlər dar ağacına. Kəndiri Danəndənin boğazına keçirəndə sonuncu dəfə ondan soruşurlar:

– Adamı sənmi öldürdün?

– Mən öldürdüm, – deyə o israr edir.

Kəndiri dartanda əsl cinayətkarın ürəyi dözmür, vicdana gəlib boynuna alır ki, adamı o öldürüb və Bəhlul Danəndənin heç bir günahı yoxdur. Bu etirafdan sonra Danəndəni kəndirdən azad edib özünə gəlmək üçün yerə uzadırlar. Handan-hana özünə gələn Danəndədən niyə başqasının günahını öz üzərinə götürdüyünü deyəndə o belə cavab verir:

– Bilmək istəyirdim ki, görəm bu dünyada haqq-ədalət var, ya yox.

– Bəs nə öyrəndin: haqq-ədalət varmı? Həqiqəti demək necədi?

Kəndir dartılan zaman ağzı köpüklənmiş Danəndə deyir:

– Həqiqəti demək yaxşıdı, amma adamın ağzından köpük gətirir.

Bu ifadəyə oxşar olaraq el arasında «Doğru söyləyəni doqquz yerdən qovarlar» deyimi də işlədilir.

HƏMƏDAN EŞŞƏYİ

►Qanmazlığı, kobudluğu, gec anlamağı bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə vaxtilə İranın Hәmәdan әyalәtindә ağ-boz rәngli, çox iri, güclü vә qaba görünüşü olan eşşәk növü ilə bağlı yaranmışdır.

Əslində, bütün dillәrdә «eşşәk» sözü ənənəvi olaraq tərbiyəsizlik, qanmazlıq rәmzi kimi işlәnir. «Hәmәdan eşşәyi» ifadәsindә isә hәmin bu anlayışlar daha şiddәtlәndirilmiş tәrzdә әks etdirilir. İfadə özü təsadüfən yaranmayıb.

İranın Hәmәdan әyalәtindә ağ-boz rәngli, çox iri, güclü vә kobud görünüşü olan bir eşşәk növü geniş yayılmışdır. Eşşəklərə xas olan bütün keyfiyyətləri daşıyan bu heyvanın adının tez-tez hallanması birbaşa onun eybəcər və kor-kobud zahiri görünüşü ilə bağlıdır. Ona görə də qanmazlığı və hədsiz qabalığı ilə «fərqlənən» adamları məhz belə kobud eşşəyə tay tuturlar. Bir də Həmədan şəhəri vaxtilə eşşəklərin sayının hədsiz çox olması ilə fərqlənib. Böyük Sabirin taziyanələrinin birində buna işarə vardır:

Hәmәdanda qonağımdan xәbәr aldım: key şeyx,

Hansı mәxluq sizin şәһrdә bişәkk çoxdur?

Dedi: «Az isә dә bu şәһrdә sair mәxluq,

Leyk dәbbağ ilә sәbbağ ilә eşşәk çoxdur».

HƏR HALDA, YER FIRLANIR

►Aşkar təzyiq və qorxunun təsiri ilə öz fikrindən geri çəkilməməyin, qətiyyətli olmağın, həqiqət uğrunda mübarizədə inadkarlığın rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadənin böyük italyan alimi Qalileo Qalileyin (1564–1642) dilindən çıxdığı ehtimal olunur.

Klassik mexanikanın, eksperimental fizikanın və astronomiyada teleskop müşahidələrinin əsasını qoymuş Q.Qalileyi fizikaya, riyaziyyata aid dərin elmi əsərləri, Ayda dağları, Günəşdə ləkələri və s.-ni kəşf etməsi ilə yanaşı, həm də bu məşhur ifadəsinə görə çox tanıyırlar.

1633-cü ildə inkvizisiya Qalileyi küfrdə ittiham etdi. «İki dünya sistemi haqqında dialoq» əsərində alim bütün planetlərin, o cümlədən Yerin Günəş ətrafında fırlanmasına dair Kopernik nəzəriyyəsinin doğru olduğunu bildirmişdi. Belə fikirlərə isə 1616-cı ildən kilsə tərəfindən rəsmən qadağa qoyulmuşdu.

Santa-Mariya kilsəsində keçirilən məhkəmə hökm çıxardı. 70 yaşlı alimin fikirlərindən yazılı surətdə imtina etməsini nəzərə alan inkvizisiya ona uzunmüddətli həbs cəzası kəsdi. Rəvayətə görə, Qaliley öz məşhur ifadəsini məhz həmin vaxt işlədib: hökmü diz üstündə dinləyib qalxdıqdan sonra bir ayağını yerə vuraraq «Hər halda, o fırlanır!» deyib.

Qalileyin məhkəmə önündə inadkarlıqla «Hər halda, o fırlanır» deməsi haqda rəvayəti İtaliya jurnalisti Cüzeppe Baretti 1757-ci ildə çapdan çıxmış «The Italian Library» kitabına daxil etmişdi. Barettinin bu informasiyanı haradan aldığı bilinmir, amma fakt budur ki, Qalileyin guya 1633-cü ildə dediyi sözü bizə ilk olaraq 124 il sonra yazılmış bu kitabın müəllifi «çatdırıb».

Maraqlıdır ki, kilsə Qalileyə yalnız 1992-ci ildə papa II İohann Pavelin təşəbbüsü ilə bəraət qazandırıb. Vatikan dahi alimi təqib etməklə səhvə yol verdiyini boynuna alıb.

HƏR KƏSİN ÖZ YERİ VAR

►Hər bir adamın ləyaqətinə, nüfuzuna görə qazandığı yerinin, dəyərinin olduğunu bildirən ifadə.

İfadə qədim oğuzların rəsmi yığıncaq və mərasimlərdə müəyyən sistem üzrə oturmaları (və ya dayanmaları) ənənəsindən qaynaqlanır.

Qәdim oğuzlar tәntәnәli yığıncaqlarda müәyyәn nizamla oturardılar. Hörmәtindәn, tutduğu mövqedən, nüfuz dәrәcәsindәn asılı olaraq adamlar hökmdarın sağında vә solunda, mәclisin yuxarı vә ya aşağı başında әylәşmәli idilәr. «Hәr kәsin öz yeri var», «böyüyün böyük yeri var, kiçiyin kiçik» ifadәlәri bu adәtlә әlaqәdar meydana gәlmişdir.

S.Borodinin (1902–1974) «İldırım Bәyazid» romanında deyilir: «Teymurun monqol xanlarından mәnimsәdiyi vә öz sәltәnәtindә lap çoxdan tәtbiq etdiyi qayda hökmdarın hüzurunda hәr kәsin yerini düzgün müәyyәn edirdi. Ayın öz әtrafında dövrәlәnәn halәsi kimi hamı taxtın әtrafına toplaşmalı idi. Yenә də hәmin qaydaya әmәl olunurdu.

Peyğәmbәrin varislәri, qazılar, ülәmalar, mömin vaiz vә әyan-әşrәflәr taxtın sağ tәrәfindә otururdular. Sәrkәrdәlәr, әmirlәr, xanlar, onminbaşılar rütbәyә görә hәrbi qaydaya әmәl edәrәk sol tәrәfdә әylәşirdilәr.

Divanbәyilәr, müşavirlər vә vәzirlәr Teymurla üzbәüz, onların arxasında isә ayrı-ayrı mәmlәkәtlәrin hakimlәri vә zadәganlar öz yerlәrini tuturdular».

Müasir dilimizdә, әsasәn, mәcazi mәnada işlәnәn bu ifadәnin hәqiqi mәnası real hәyat faktlarından, həm də çağdaş cəmiyyətdəki ictimai münasibətlərdən qaynaqlanır.

HƏR OXUYAN MOLLA PƏNAH, HƏR QATIRÇI MURAD OLMAZ

►Elm, sənət və peşə sahəsində məşhurlaşmaq üçün bilik və bacarıqla yanaşı, xüsusi qabiliyyətin olmasının vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış deyimdən qaynaqlanır.

Deyimin əsas məğzi ondan ibarətdir ki, təkcə adi qayda ilə elm öyrənmək və ya bir peşənin ardınca getmək insanı məşhurlaşdırmır, adam təkcə kitab oxumaqla elmləri qavraya bilməz, dərrakəli olmaz, qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaq üçün Allahın verdiyi xüsusi talantın da olması vacibdir.

Məsəldə adıçəkilən böyük Azәrbaycan şairi Molla Pәnaһ Vaqif (1717–1797) savadlı alim, görkәmli şair, dövlət xadimi olmuşdur. Nücum vә «müһәndislik» elmlәrindә də sәriştәsi var idi. İbrahim xanın sarayında vәzirliyә qәdәr yüksәlmiş, xalqını sevәn bir vәtәnpәrvәr olmuşdur. Hәlә öz zamanında şöhrәti çox yayılmış vә onun adı ilә әlaqәdar düzәlәn yuxarıdakı ifadә atalar sözü sәviyyәsinә qәdәr yüksәlmişdir. Nәşr olunan bütün «Atalar sözlәri» kitablarına bu ifadә daxil edilmişdir. XIX әsr şairlәrindәn Həsənəli Qaradaği (1848–1929) öz tәzkirәsindә yazmışdır: «Yazılanlara görә, Vaqifin bir para elmlәrdә sәriştәsi var imiş. İbraһim xan Molla Pәnaһı möhtәrәm vә artıq dost tutub onun mәslәhәt vә tәdbiri ilә iş görәrmiş. Bu sәbәbdәn Qarabağda zərbi-mәsəl olub bir söz söylәnilir: «Hәr oxuyan Molla Pәnah, hәr qatırçı Murad olmaz».

Qatırçı Muradın adı da Qarabağ mahalının tanınmış şəxsləri siyahısına yazılıb. Əvvəllər Qarabağ xanının qatırçısı kimi ad çıxarıb. Çox bacarıqlı, mahir qatırçı olduğundan xan ona bәylik verib, üstəlik, indiki Ağdam rayonunun Muradbәyli kәndini dә ona bağışlayıb, yəni bu kəndin əsasını qatırçı Murad qoyub.

İndi çoxları dilimizdə işlənən bu ifadənin yalnız Molla Pәnah Vaqiflə bağlı olan birinci hissəsini xatırlayır, ikinci hissəni isə, demək olar ki, yaddan cıxarırlar. Halbuki məsəl lap əvvəldən başlıqda göstərilən kimi bütöv yayılmışdır.

HƏR ŞEY AXIR, HƏR ŞEY DƏYİŞİR

►Həyatda, cəmiyyətdə hər şeyin dəyişdiyini, hərəkətdə olduğunu bildirən ifadə.

İfadənin qədim yunan filosofu Heraklitlə Efesin şöhrətli filosofu Platon arasında gedən məşhur dialoqların birində meydana çıxaraq yayıldığı ehtimal olunur.

Əslində, qədim yunan frazeologiyasında «hər şey hərəkət edir» fikri müxtəlif formalarda təkrar olunur. Məhz tarixən qorunub-saxlanmış bu fikir eyni zamanda digər frazeologizmin – «axan çaya ikinci dəfə girmək olmaz» kimi qanadlı ifadənin də yaranmasına səbəb olmuşdur.

Dünyanın müxtəlif dillərində geniş yayılmış bu ifadələrin hər ikisi təbiət və cəmiyyət həyatında dəyişikliklərin mütəmadi və qaçılmaz olduğunu bildirir.

HƏŞTƏRXAN XORUZU

►Adәtәn, lovğa, tәkәbbürlü, özünü çәkən adamlar haqqında işlәdilən ifadə.

İfadə hindxoruzu və ya hindtoyuğuna bənzəyən quşun hirsli vəziyyətdəki görünüşü ilə bağlı yaranıb yayılmışdır.

Nəyə görə məhz Hәştәrxan xoruzu? Müşahidələr göstərir ki, bu quş hər hansı davranışdan çox tez һirslәnir vә bu zaman onun ləlәklәri qalxır, pipiyi uzanır vә sallanır, başı, boyun nahiyəsi qızarır vә göyәrir. Bәzәn hirsli, әsәbi adama da istehza ilə «Hәştәrxan xoruzu» deyilməsi məhz buradan qaynaqlanır.

Hindtoyuğunun ilkin vәtәni Amerika hesab olunur. Bu söz Hindistanla әlaqәdar deyildir. Bu quş Meksikada әhlilәşdirilib və XVI әsrdә Avropaya gәtirilib. O zaman Amerikanı sәһvәn Hindistan һesab etdiklәri üçün һәmin quşa da һindtoyuğu demişlәr.

İfadə Azәrbaycan dilindә XIX әsrdәn işlәnmәkdədir. Bu quş Azәrbaycana dәniz yolu ilә Hәştәrxandan gәtirildiyi üçün «Hәştәrxan xoruzu» adlandırılmışdır.