Məsəllər, deyimlər

DOMİNO PRİNSİPİ

►Hər hansı faktorun təsiri ilə ilk elementdə baş verən müəyyən hadisə və prosesin zəncirvarı şəkildə başqalarına da yayıldığını bildirən ifadə.

İfadə domino daşlarının bir-birinə yaxın və ardıcıl dik düzülüşü zamanı ilk daşı yıxdıqdan sonra yaranmış vəziyyətdən götürülmüşdür.

Domino daşları bir-birinin yanında durursa, onlardan birincisini tərpətmək kifayətdir ki, digər daşlar da zəncirvarı şəkildə dağılsın. Maraqlıdır ki, hətta uzun domino zəncirləri də bu halda dağılır. Belə hərəkət onunla izah olunur ki, hər düşmə üçün lazım olan enerji hər büdrəmədə ötürülən enerjidən daha azdır. Buna baxmayaraq həmin enerji zəncirvarı reaksiyanın sonadək getməsinə kifayət edir.

Domino prinsipi o deməkdir ki, zəncirin ilk elementində kiçik dəyişiklik sonrakı qonşu elementlərdə də özünü göstərir, onlar da, öz növbəsində, daha sonra gələnlərə təsir göstərir və bu, xətti ardıcıllıqla davam edir. Bir qayda olaraq, arasında kiçik vaxt fərqi olan hadisələrin ardıcıllığı haqda danışırlar. Termin həm həqiqi mənada (ardıcıl müşahidə olunan hadisələrin), hadisələr arasında şərti əlaqə olduqda, həm də metafora kimi daha çətin sistemlər üçün işlədilə bilər.

İfadə bəzən «Domino effekti» şəklində də işlədilir.

DOSTUN ATDIĞI KƏSƏK DAŞDAN BƏRK İNCİDƏR

►«Dost hesab edib güvənilən yaxın adamın elədiyi pislik daha ağrılıdır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış bir rəvayətlə bağlı yaranmışdır.

Nəql olunur ki, bir şair ölkədəki ədalətsizliyi, şahın və əyanların zülmünü tənqid edən mübariz şeirlər yazırmış. Bundan xəbər tutan padşah şairi həbs etdirir. Bazar günü meydan qurub şairi əl-qolu bağlı halda buraya gətirtdirib dirəyə bağlatdırır və onu daşqalaq etmək əmrini verir.

Əyanlar padşaha yaltaqlıq edərək iri-iri daşları götürüb şairə atırlar. Daşların zərbəsindən şairin bədəni, başı yaralanıb al-qana boyanır. O bütün bu ağrı və əzablara dözərək səsini belə çıxarmır.

Əyanların içərisində şairin çox yaxın bir dostu da var imiş. Şahın qorxusundan daş atmaqdan boyun qaçırmağa cürət etməyən bu «dost» bir tərəfdən də şairi incitməkdən xəcalət çəkir. Buna görə yerdən kiçik bir kəsək parçasını tapıb şairə tullayır. Kəsək şairə dəyərkən o, ucadan nalə çəkib çığırır. Bayaqdan bu mənzərəni müşahidə edən şah və vəzir şairin hərəkətinə təəccüb edirlər. Şah onun qollarını açıb hüzuruna gətirilməsini əmr edir.

İri-iri daşlara dözüb kiçik bir kəsək parçasının təsirindən belə ah-fəryad etməyinin səbəbini soruşur.

Şair cavabında deyir ki, o iri-iri daşları atan düşmənlərdir, buna görə də onların daşları məni ancaq cismən incidirdi. Bu kiçik kəsəyi atan isə dostdur, ona görə məni ruhən incidir.

DÖRDQIÇLI OLARDIN

►Təhlükə yarandıqda canını qurtarmaq üçün sürətlə qaçmağın vacibliyini vurğulamaq məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinlə bağlı lətifədən qaynaqlanır.

Günlərin birində bir nəfər Teymurləngə bir qaz gətirir. Qazı bişirib verirlər Mollaya ki, hökmdarın hüzuruna aparsın. Molla nəfsini saxlaya bilməyib yolda qazın bir budunu yeyir. Teymurləng qazın yoxa çıxan budunu xəbər alanda Molla əhvalını pozmadan qazların elə birqıçlı olduğunu söyləyir. Şah nə illah edirsə, Molla dediyinin üstündə durur. Nəhayət, pəncərədən həyətdə bir ayağı üzərində dayanaraq günəşlənən bir dəstə qazı görən Molla:

– Qibleyi-aləm, baxın, qazlar hamısı birqıçlıdır! – deyir.

Bərk qəzəblənən Teymurləng ox-yayını əlinə alaraq qaz dəstəsinə bir ox atır. Bu zaman qazlar qaçır. Şah deyir:

– Bəs deyirdin qazlar birqıçlıdır?

Molla Nəsrəddin halını pozmadan belə cavab verir:

– Sənin onlara atdığın oxu mən sənə atsaydım, sən lap dördqıçlı qaçardın…

Dilimizdə bu ifadəyə mənaca yaxın olan «Asta qaçan namərddir», «Dabanına tüpürüb qaçmaq» deyimləri də işlədilir.

DÖRDÜNCÜ HAKİMİYYƏT

►Mətbuata, kütləvi informasiya vasitələrinə verilən məcazi ad.

İfadəni ilk dəfə ingilis filosofu, publisisti və siyasi xadimi Edmund Berk (1729–1797) işlətmişdir.

E.Berk bu ifadəni parlamentdə iclasları izləyən və real hakimiyyəti olan din xadimləri, aristokratlar və burjuaziya nümayəndələrindən fərqli olaraq heç bir rəsmi səlahiyyəti olmayan, yalnız iclasları müşahidə edərək hesabat yazmaqla kifayətlənən reportyorların oturduğu qalereyaya aid etmişdir. O həmin ifadəni 1776-cı ildə yazdığı bir məqaləsində ilk dəfə «dördüncü zümrə» (təbəqə) şəklində işlətmişdir.

İfadənin məşhurlaşması daha çox onun məna çalarını genişləndirmiş Şotlandiya tarixçisi və publisisti Tomas K.Makoleyin (1795–1881) adı ilə bağlıdır. O, «Edinburq revyü» jurnalında çap etdirdiyi «Hallamın əsas qanunlarının tarixi» adlı məqaləsində (1828) qeyd etmişdir ki, parlamentdə «reportyorların əyləşdiyi dördüncü qalereya artıq bizim krallığın dördüncü təbəqəsinə çevrilir». XIX əsrin sonlarında Amerika jurnalistləri ifadəni bir qədər də dəyişərək «hakimiyyətin dördüncü qolu» formasına salmış və ona tamamilə başqa məna vermişlər: prezident administrasiyasından heç bir asılılığı olmayan, lakin ictimai həyatda nüfuzlu bir güc kimi hökumətin fəaliyyətini tənqid etmək haqqı qazanmış müstəqil ictimai institut.

Mətbuata «müstəqil güc» mənasını verən «dördüncü hakimiyyət» ifadəsi özündə real səlahiyyətləri olan qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyəti üzərində KİV-in cəmiyyət adından ictimai nəzarətçi rolunu ehtiva edir. Təbii ki, belə həqiqi ictimai nəzarət funksiyasını yalnız demokratik şəraitdə reallaşdıra bilir.

Müasir dövrdə mətbuata münasibətdə «zəngli saat», «yeddinci hakimiyyət», «keşikçi köpəyi», «demokratiyanın dördüncü dayağı», «xalqın səsi» və s. ifadələr də işlədilir.

DÖVLƏT İÇİNDƏ DÖVLƏT

►Ümumi qaydalara tabe olmayan vә ya olmaq istәmәyәn, bir növ, itaətsizlik göstərən şәxs, qrup və ya təşkilatlara münasibətdə işlәdilən ifadə.

İfadə Fransa yazıçısı Aqrippa d’Obinyenin әsәrlәrindәn qaynaqlanır.

Rus dili vasitəsilə leksikonumuza keçmiş bu ifadә, әslindә, orta әsrlәrdә Fransada yaranmış vә sonralar bir sıra dillәrә tәrcümә olunmuşdur. Bu sözlәri XVI–XVII әsrlәrdә yaşamış Fransa yazıçısı Aqrippa d’Obinyen ilk dәfә öz әsәrlәrindә işlətmişdir. O hәmin ifadәni әn әvvәl 1610–1620-ci illәr arasında çap olunmuş «Kralların vә tәbәәlәrin vәzifәsi һaqqında» kitabında işlәtmişdir. Müәllif islahatçıların tәlәblәrini sadalayandan sonra yazmışdı: «Bütün bunlar dövlәt içində dövlәt adlandırıla bilәr». XVII әsr Fransa yazıçıları bu ifadәni tez-tez tәkrarlayırdılar.

Bəzən də «dövlətdə dövlət», «hökumәt içәrisindә hökumәt» vә s. şəkillərdə işlәnir. Bu ifadələr də mahiyyət etibarilə mövcud hökumətin siyasətini qəbul etməyən, fərqli fikir, düşüncə və azad iradə nümayiş etdirənlərə aid olunur.

DÖVLƏT QUŞU

►Xoşbәxtliyə, səadәtə qovuşmağın, uğur qazanmağın rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında Humay quşu ilə bağlı yaranmış mistik təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

El arasında «cәnnәt quşu», «sәadәt quşu» da adlandırılan Humay quşu Böyük Okean adalarında vә Yәməndә yaşayan, zahirən bayquşa oxşasa da, iri vә gözәl gözlәri olan, parlaq tükü ilә ondan fәrqlәnәn, uca dağlarda yaşayan vəhşi quşdur.

Xalq tәsәvvüründә vә әdәbiyyatında olan inanca görə, çox yüksәkdәn uçan bu quşun kölgәsi kimin üzәrinə düşәrsә vә ya özü kimin başına qonarsa, onu padşah seçərmişlər. Elә buna görә dә o, dövlәt və ya sәadәt quşu adlandırılmışdır.

«Başına dövlәt quşu qonub» ifadəsi də bundan qaynaqlanır.

DÖVLƏT – MƏN ÖZÜMƏM

►Özündәnrazı, özünü cәmiyyәtdәn yüksəkdə sayan, rəhbәr mövqedә olub özbaşınalıq edәn təkəbbürlü adamları sәciyyәlәndirmәk üçün işlәdilən ifadə.

İfadәnin Fransa kralı XIV Lüdovikdən (1643–1715) qaynaqlandığı iddia edilir.

1655-ci ildә zadәganlar, şәhәrlilәr vә ruhanilәrdәn ibarәt Fransa parlamentinin iclasında XIV Lüdovikdәn xahiş edilmişdi ki, o öz siyasәtini dәyişsin. «Nә üçün?» deyә kral tәәccüb etmişdi. «Çünki bu siyasәt dövlәtin siyasәtinә ziddir» cavabını eşitdikdə kral: «Dövlәt – mәn özümәm» cavabını vermişdi. Parlament dә әlahәzrәtin iradәsi ilә hesablaşmağa mәcbur olmuşdu. Tәdqiqatçıların bәzilәri XIV Lüdovikin bu ifadәni işlətdiyinə şübhә edirlәr. Lakin burası var ki, Fransa kralları hәmişә özlәrini belә təkəbbürlü aparmış, özlәri barәdә yüksәk fikirdә olmuşlar. Hәm dә mәşhur Fransa yazıçısı Aleksandr Düma özünün «Üç muşketyor haqqında» trilogiyasının üçüncü hissәsi olan «Vikont de Brajelon vә ya on il sonra» romanında kral XIV Lüdovikin nitqindә hәmin ifadәni olduğu kimi işlәtmişdir.

Başqa bir fikrә görә, «Dövlәt – mәn özümәm» ifadəsini ilk dәfә ingilis kraliçası I Yelizaveta (1558–1603) işlәtmişdir.

DRAKON QANUNLARI

►Həddindən artıq sərt cəza müəyyən edən qanunlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Qədim Yunanıstanda e.ə. 621-ci ildə afinalı Drakonun yazıb tərtib etdiyi ilk qanunlar toplusundan qaynaqlanır.

Həmin topludakı qanunlar həddindən artıq sərt olduğu üçün əhali onları «qanla yazılmış qanunlar» adlandırıb; məsələn, burada təsadüfən adam öldürmüş şəxsin şəhərdən qovulması, bilərəkdən qətl törətmiş şəxsin isə edam edilməsi nəzərdə tutulurdu. Qanunlar varlıların mənafeyini daha çox nəzərə alırdı. Zərərçəkmiş tərəfə pul ödənilməsi yolu ilə məsələnin dinc həlli variantı mümkün sayılırdı. Drakon qanunları qan davasını məhdudlaşdırırdı, yəni qatilin özbaşına cəzalandırılması qadağan idi. Bu qanunlar, əsasən, afinalı siyasi xadim, şair və mütəfəkkir Solonun islahatlarına qədər (e.ə. 594-cü ilədək), onların müəyyən müddəaları isə islahatlardan sonra da qüvvədə qalıb.

Toplu müəllifin adı yunanca «Drakontos» (Drakontun) kimi səsləndiyi üçün həmin sənədə bəzən «Drakontun qanunları» da deyilir.

DUMANLI ALBİON

►Tarixən Böyük Britaniyanın ünvanına işlədilmiş məcazi ifadə, İngiltərənin obrazlı adı.

İfadə Böyük Britaniya adasının daim qatı dəniz dumanı içərisində olması ilə bağlı yaranmışdır.

Əslində, «albion» sözü (lat. «albus» – «ağ», yaxud kelt mənşəli söz olub «dağlıq ada» mənasını verir) elə Britaniya deməkdir. Ehtimala görə, qədim romalılar gəmilərlə La-Manş tərəfdən Britaniya adalarına yaxınlaşarkən sahildəki təbaşirli süxurlardan ibarət qayaların ağ rəngi onları valeh edib, buna görə də latınca «albus» (ağ) sözünə uyğun olaraq buranı «Albion» adlandırıblar.

Bir çox tanınmış yazıçılar əsərlərində Londonun daim qeyri-adi dumanlara bürünməsinin təsvirini veriblər. Bəzi müəlliflər qeyd edib ki, bu dumanlar bəzən o qədər qatı olur ki, şəhərdə hərəkət dayanır, insanlar azmamaq üçün ayaq saxlayırlar. Yazılı mənbələrdə deyilir ki, hələ tarixən bu məsələdə heç bir narahatlıq hiss etməyən adamlar yalnız korlar olur. Qaranlıqda gəzməyə öyrəşdiklərinə görə onlar hətta kor olmayan adamlara yolu tapmaq üçün tez-tez kömək təklif edirlər. İngilislərin fikrincə, Albionu dumanlı adlandırmaq üçün coğrafiyaçıların və qələm adamlarının çox tutarlı əsası olub.

DUZA GETMƏK

►Bir işә hәddindәn artıq aludә olmaq, şirniklənmək, işin nә ilә nәticәlәnәcәyini düşünmәdən ona şövqlə davam etmək.

İfadə bir çöx türk ləhcələrində işlənən «tuzağa (tələyə) getmək» ifadəsinin təhrif olunmuş formasından yaranmışdır.

Əvvəllər bu ifadәnin etimologiyası ilə bağlı iki ehtimal irəli sürülmüşdü. Birinci ehtimala görə, ifadə qədimlərdə insanların uzaq yerə duz dalınca getməsi ilə bağlı yaranmışdı. Guya duz səfəri üçün yola çıxanda insan şövqlü, enerjili olar, qayıdanda isə duz yükünün ağırlığından beli əyilərmiş. Yəni duza gedәndә şux görünən, deyib-gülәn şәxs qayıdanda çox ağır, həyat eşqini itirmiş və acınacaqlı vәziyyәtdә olurmuş. İkinci ehtimal isə heyvandarlıqla, daha çox qoyunlara duz verilməsi situasiyası ilə əlaqələndirilirdi. Guya örüşdən qayıdan qoyunlar üzərinə duz səpilmiş daşlara doğru çox sürətlə qaçarlarmış.

Bu ehtimallarda bəzi dəqiq elementlərin olmasına baxmayaraq ifadə qədim türk dilində «tələyə doğru getmək» mənasını bildirən «tuzağa getmək» frazeologiyasının təhrif olunması nəticəsində yaranmışdır.

DUZ-ÇÖRƏK KƏSMƏK

►Yaxın olmaq, dost münasibəti saxlamaq, bir-birinə münasibətdə xoşniyyətli və sədaqətli olmaq.

İfadə xalq arasında duza və çörəyə müqəddəs nemət, sədaqət rəmzi kimi baxılması haqqında təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Çörək və duz bütün dünya xalqlarında, dini kitablarda ən vacib, qiymətli ərzaq hesab olunur. İnsan orqanizminə lazım olan bir çox kimyəvi elementlər bu qidanın tərkibinə daxildir. Bir vaxtlar çox çətin tapılan və buna görə də bahalı ərzaq növü sayılan duz olmadan heç bir yeməyi dadlı hazırlamaq mümkün deyil. Buna görə də «duz və çörək» sözləri çoxdan bəri, xüsusən Şərq xalqlarının danışıq dilində birlikdə deyilir. Bu yanaşma dilimizdəki «Duzsuz dadlı, çörəksiz isə doyumlu deyil» atalar sözündə də öz əksini tapır.

Əvvəllər «duz-çörək» ifadəsi sadəcə ərzağı, sonralar isə birgə yeyib-içməyi, nəhayət, dostluğu, yaxınlığı, xoş niyyəti ifadə edib. Hörmətli qonağı duz-çörəklə qarşılamaq ənənəsi hazırkı dövrə qədər gəlib çıxmışdır.

Dilimizdə geniş işlənən «çörək kəsmək», «birlikdə bir pud duz yemək» ifadələri də yaxınlığı, doğmalığı bildirir.

DÜDƏMEYİ-HİNDİ GƏLMƏK

►Cəzalandırmaq, möhkәm döymәk, әzişdirmәk, qorxutmaq, gəliş gəlmək.

İfadənin fars dilində «hind qılıncı» mənasını verən anlayışdan törəndiyi ehtimal olunur.

Ehtimallara görə, «düdәmeyi-hindi» birlәşmәsi Hindistandan gәtirilmiş hind qılıncının adını bildirir. Farscadan alınmış «düdәmә» sözü ikiağızlı, һәr iki üzü (tәrәfi) iti olan qılınc demәkdir. Deməli, ifadәnin obrazlı, mәcazi mәnası da buradan meydana gәlmişdir.

Cəvahirləl Nehrunun «Hindistanın kəşfi» kitabında deyilir: «Firdovsi «Şahnamә»dә göstәrir ki, İsgәndәr İrana soxulanda farslar Hindistana qılınc vә başqa silah üçün adam göndәrirdilәr. İslam meydana çıxana qәdәr әrәblәr qılınca «mühәnnәd» deyirdilәr ki, bu da «hinddәn gәtirilmiş», «hind malı» demәkdir. Bu söz danışıqda indi dә işlәdilir».

DÜNYANI GÖZƏLLİK XİLAS EDƏCƏK

►Bütün məsələlərdə gözəlliyin rolunu qabardan və daha çox hərfi mənada işlədilən ifadə.

Aforizm böyük rus yazıçısı F.Dostoyevskinin «İdiot» romanından (1868) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Əsərdə bu ifadəni 18 yaşlı gənc İppolit Terentyev bir qədər açıq-saçıq və istehzalı intonasiya ilə söyləyir: «Knyaz, doğrudurmu, siz dəfələrlə demisiniz ki, dünyanı «gözəllik» xilas edəcək. Həzərat, – o, ucadan bağırdı, – knyaz təsdiq edir ki, dünyanı gözəllik xilas edəcək!» Ümumiyyətlə, Dostoyevski bu romanda bir çox epizodlarda knyaz Mışkinin dili ilə danışaraq insandakı gözəllikləri əxlaqi keyfiyyətlərin toplusu kimi təqdim edir. Bu isə romanın əsas ideyasına – müsbət və gözəl insan obrazı yaratmaq məqsədinə uyğun gəlir.

F.Dostoyevskinin yaradıcılığını araşdırmış D.Merejkovski və N.Baxtin kimi alimlər bu qənaətdədirlər ki, bir yazıçı kimi onun əsərlərində xüsusi estetik kateqoriyalar, o cümlədən gözəllik haqqında ayrıca söhbət açılmır. Amma F.Dostoyevskinin əsas idealı insanın mənəvi kamilliyi, onun daxili aləminin gözəlliyidir və bu yanaşma da mahiyyət etibarilə alman filosofu İ.Kantın gözəllik haqqında fikirlərindən qaynaqlanır.

İfadə insan həyatında və dünyada mühüm estetik kateqoriya kimi gözəlliyin rolunu müəyyən etmək mənasında geniş işlənir.

DÜNYANIN GÖBƏYİ

►Klassik әdәbiyyatda Kәbәnin obrazlı adı kimi işlәdilən ifadə.

İfadə qədim yunan mifologiyasından və dini kitablardan qaynaqlanır.

Müsәlmanların әqidәsincә, Mәkkә vә bu şәһәrdәki Kәbә Yer kürәsinin tam ortasında yerlәşir. İslam dini әfsanәlәrinә görә, Adәm Cәnnәtdәn qovulandan sonra Allah onun üçün yaqutdan bir ev yaratmışdı. «Beytül-məmur» adlanan bu evi cahanın ortasına qoymuşdu ki, bu da indiki Kәbәnin yeri imiş.

Qәdim insanlar göbәyi bәdәnin ortası hesab edirdilәr. Әfsanәyә görә, Zevs (vә ya Yupiter) «dünyanın göbәyini» müәyyәnləşdirmək mәqsәdilә Yerin hәr iki başından üz-üzә eyni sürәtlә uçan iki qartal buraxmışdı. Qartallar qәdim yunan şәhәri Delfa üzәrindә görüşmüşdülәr. Ona görә dә bu şәhәr «dünyanın ortası» hesab edilmiş vә Zevsin әmri ilә buraya Omfal (yunanca müqәddәs daş vә ya meteorit deməkdir) qoyulmuşdu. Bu daşın hәr iki tərəfinə qızıl qartal fiqurları hәkk edilmişdi.

Qәdim yәһudilәrin tәsәvvürüncә, dünyanın ortasında Yerusәlim, onun mәrkәzində mәbәd, onun da mәrkәzindә mehrab yerlәşir ki, dünyanın göbәyi bu imiş. XIII әsrdә Paris yaxınlığındakı Sen-Deni abbatlığında dünya xәritәsi hazırlanmışdı. Bu xәritәdә Yer kürә şәklindә әks etdirilmiş, kürənin tәn ortasında Yerusәlim şәһәrinin adı yazılmışdı.

Müasir coğrafi hesablamalara görə isə Yerin mərkəzi Ekvadordadır, çünki dünyanı tən ortadan bölən ekvator xətti bu ölkədən keçir.

DÜNYANIN O BAŞI

►Çox uzaq, əl çatmayan, gözdən-könüldən uzaq bir yer.

İfadə Yerin forması haqqında müxtəlif təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Qәdim zamanlarda bir sıra xalqlar Yerin formasını çox qәribә şәkillәrdә tәsәvvür edirdilәr. Bu təsәvvürlәrdәn birinә görә (mәsәlәn, «Avesta»da), Yer dörd tәrәfdәn okeanlarla әһatә olunmuşdur vә Yerin «bu başından o başına» gedib çıxmaq mümkündür (qәdim yunan filosofu Fales bu fikirdә idi).

Coğrafiya haqqında müasir tәsәvvür isә tamamilə başqadır. Yer kürәsinin heç bir başı-ayağı yoxdur, elmin rәdd etdiyi bu fikir bir sabit ifadә şәklində dildә hәlә dә yaşayır.

İfadә çox qәdimdәn bu günә kimi әdәbi dilimizin müxtәlif üslublarında işlәnmәkdәdir. «Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında göstәrilir ki, Yeynәk әsir düşmüş atasını xilas etmәk üçün Bayandır xandan icazә istәyir. Bayandır xan deyir: «Yerin bir ucundan bir ucuna yetәm deyәm Soğan Sarı (sәninlә) belә varsın».