Məsəllər, deyimlər

İCTİMAİ RƏY

►İctimai həyatda, cəmiyyətdə baş verən hadisə və proseslərə insanların münasibətini gizli, yaxud açıq şəkildə əks etdirən ifadə.

İfadə Amerika yazıçısı, jurnalisti və siyasi təhlilçisi Uolter Lipmanın (1889–1974) ötən əsrin 20-ci illərində çap olunmuş «İctimai rəy» (1921) adlı məşhur kitabından sonra geniş yayılmışdır.

Uşaqlıqdan qeyri-adi istedadı ilə diqqəti cəlb edən, 17 yaşında Harvard universitetinə daxil olub artıq 20 yaşında fəlsəfə üzrə elmi dərəcə almış U.Lipman həmin əsərində Platonun «Dövlət» traktatından uyğun epiqraf və istinadlar gətirməklə cəmiyyətdəki reallığı bilmək üçün ictimai rəyi əvəzsiz vasitə hesab edir. U.Lipmanın fikrincə, hər kəsin ictimai həyatın bir və ya bir neçə fraqmentini yaxşı bilməsi, hətta dar bir sahə üzrə yaxşı ekspert olması mümkündür, amma hamının hər şeyi yaxşı bilməsi mümkünsüzdür. Ona görə də bir şey barədə ən yaxşı bilgini və qiyməti ictimai rəy verir. Çünki ictimai rəydə həyat hadisələrinə, hökumətin, partiyaların, müxtəlif təsisatların fəaliyyətinə, ictimai çəkisi olan ayrı-ayrı şəxslərə insanların gerçək münasibəti öz əksini tapır.

Bəzi məlumatlara görə, «ictimai rəy» anlayışı ilk dəfə XVIII əsrdə yayılmışdır. İlk istifadə edən şəxs M. de Monten olmuşdur. Bütün hallarda müasir cəmiyyətlərdə artıq ictimai şüur forması kimi qəbul edilən ictimai rəy müəyyən hadisə, proses və ya problemlə bağlı ortaya çıxan xalq inamıdır, geniş mənada müəyyən bir zaman çərçivəsində xalqı maraqlandıran ümumi fikir və ya ortaq bir nəticədir.

Bu fenomenin əhəmiyyətini anlayan hakimiyyət qurumları, siyasi partiya və müxtəlif təşkilatlar tez-tez rəy sorğuları keçirməklə bu və ya başqa məsələ barədə cəmiyyətdəki ictimai rəyi öyrənməyə çalışırlar. Həmin sorğunun nəticələrindən sosioloqlar, politoloqlar və idarəçilər geniş istifadə edirlər.

İKİ OD ARASINDA

►Olduqca mürəkkəb, çıxılmaz vəziyyət haqqında işlədilən ifadə.

İfadə monqolların Rusiyanı əsarət altında saxladığı illərdə rus knyazlarının ram edilməsi ilə bağlı yaranmışdır.

Rus feodal knyazlarını orda xanlarının hüzuruna «təmizləşmiş və müqəddəs başlanğıc olan od» ilə gətirirdilər. Sağ qalıb-qalmayacaqlarını bilməyən knyazları xan qərargahının qarşısında çatılmış iki tonqalın arasından keçirərək aparırdılar. Təbii ki, bu «səhnə» knyazlara həm də psixoloji təsir etmək üçün idi.

Çıxış yolu olmayan, əzablı, yorucu, çətin vəziyyəti ifadə edən bu frazeologizm bizim günlərdə də işlənir. Xalq arasında işlənən «Allah heç kimi iki od arasında qoymasın» ifadəsi də bu frazeologizmdən qaynaqlanır.

İKİNCİ NƏFƏS

►Hər hansı yavaşıma və ya fasilədən sonra gələn təzə enerjini və gücü, fəaliyyətə sövq edən yeni təkanı bildirən ifadə.

İfadə idmançılar, yaxud idmanla sıx əlaqəsi olanlar arasında yaranaraq yayılıb.

Təbii ki, məşq və ya yarış zamanı hər bir idmançı yorğunluq hiss edir. Xüsusilə bu, qaçış idmanı ilə məşğul olanlara aiddir, çünki onlar yorğunluğu hər metrdən bir daha çox hiss edirlər. Bir neçə dövrdən sonra insanda normal nəfəsalma çətinləşir, hava çatışmazlığı özünü göstərir. Bu halda onların çoxunda dayanıb nəfəsini dərmək ehtiyacı yaranır. Lakin əsl peşəkarlar heç vaxt dayanmırlar, çünki onlarda oksigen ehtiyatı və nəfəs düzgün tənzimlənir, bunun nəticəsində isə «ikinci nəfəs» açılır. Yəni orqanizm özü uzun müddətə onu qane edə bilən enerji alır, gözlənilməz enerji partlayışı və güc isə idmançıya irəli getməkdə kömək olur.

Bu frazeoloji birləşməni indi təkcə idmanda deyil, həmçinin insan fəaliyyətinin tamamilə başqa sahələrində də eşitmək olar. Hərəkət fəallığından asılı olmayaraq hamı, hətta mikroskopla və ya kağızlarla işləyib yorulan alimlər də günün müəyyən vaxtında «ikinci nəfəsin» açılmasından xəbər verən gümrahlıq hiss edə bilirlər.

Bu ifadə işgüzarlığını və bəlli iş keyfiyyətlərini hələ də saxlamış yaşlı adamlara münasibətdə daha tez-tez işlədilir.

İLAHİ, MƏNİ DOSTLARIMDAN HİFZ ET, DÜŞMƏNLƏRİMLƏ ÖZÜM BACARARAM

►Yaxın olduğu, ürək qızdırdığı insanlardan, o cümlədən dostlarından gözlənilməz zərbə alanların, xəyanət görən adamların dilindən işlədilən ifadə.

İfadə həm dini kitablardan, həm də qədim ədəbi nümunələrdən qaynaqlanır.

Bu ifadə qədim zamanlardan bəri ayrı-ayrı mənbələrdə müxtəlif şəkillərdə işlənilmişdir; məsələn, Qədim Roma yazıçılarında, «Bibliya»da və bir sıra ərəb müəlliflərinin əsərlərində həmin ifadəyə müxtəlif variantda rast gəlmək mümkündür.

Şərqdə çox məşhur olan «Tutinamə»də göstərilir ki, bir din adamı – zahid tez-tez «İlahi, məni dostlarımdan saxla!» deyib zikr eləyirmiş. Onun bu sözləri təkrarladığını görən Platon (antik yunan filosofu, e.ə. 428–348) həmin adama belə deyir: «Ey zahid, dostlardan yox, düşmənlərdən ehtiyat etmək lazımdır». Zahid isə belə cavab verir: «Eh, düşməndən qorunmaq olar, dostdan isə yox».

Bu məşhur aforizmin fransız yazıçısı və filosofu Volterə (1694–1778) aid edilməsi öz təsdiqini tapmır. Bəzi mənbələrdə aforizmin müəllifi qismində bir çox tarixi şəxsiyyətlərin (XV Lüdovik (1715–1774), Polşa kralı Y.Sobeski (1629–1696), B.Napoleon (1769–1821) və b.) adları da çəkilir.

İfadəyə müasir varianta ən yaxın mənada alman ilahiyyatçı-alimi İohann Manliusun 1563-cü ildə yazılmış «Ümumi yerlər» («Loci communes») kitabında rast gəlinir. Manliusun sözlərinə görə, Makedoniyalı İsgəndərdən (e.ə. 356–323) sonra hakimiyyətə gəlmiş çar Antiqon (ləqəbi Təkgöz – e.ə. 382–301) kahininə Allaha qurban kəsməyi tapşırır ki, ilahi qüvvələr onu dostlarından qorusunlar. Kahin soruşur: «Niyə düşmənlərdən yox, dostlardan?» Çar cavab verir: «Düşmənlərdən mən özümü qoruyaram, dostlardan isə özüm qoruna bilmərəm».

Bu kontekstdə böyük rus yazıçısı F.Dostoyevskinin də belə bir fikri məşhurdur ki, mən bütün zərbələri dostlardan aldım, çünki müdafiə sədlərini düşmənə qarşı qurmuşdum.

İLAN ULDUZ GÖRMƏSƏ, ÖLMƏZ

►«Hər şərin öhdəsindən gələ biləcək bir xeyirxah qüvvə var, pis adamın qənimi ondan güclü olan xeyirxah adamdır» mənasında işlədilən ifadə.

Məsəlin qədim Şərq əfsanələrindən qaynaqlandığı ehtimal olunur.

Şәrqdә çiyinlәrindә iki ilan olan hökmdar Zöhhak ilanın rәmzi olub «Avesta»dakı «Aji Dahhaq» – «Әjdaha» sözündәndir. Qәdim әfsanәlәrdә isә әjdaha göydәn bәla yağdıran qara bulud – әjdәr hesab olunurdu. Bu qara bulud (әjdaha, әjdәr, yәni ilan) son nәticәdə işıq (günәş, ulduz) tәrәfindәn mәһv edilir.

İlk baxışda belə sual yarana bilər ki, ilanın ölmәsinin ulduzla nә әlaqәsi vardır? Amma prof. M.Adilov izah edir ki, hәr iki sözün kökü «yıl» sözüdür: yıl-an, yıl-dız. Onun fikrincə, ən qәdim insanların tәfәkküründә bir-birinә zidd olan mәfhumlar eyni sözlә ifadә edilir. Qәdim «yıldız» işığın, «yılan» isә qaranlığın rәmzi idi. Şər qüvvәlәrin, şәrin rәmzi olan «Yılan» bizim dilimizdә «Yel baba» şәklindә, «yıl», «jıl» şәklindә isə bir sıra türk dillәrindә ifadә olunurdu. Canlı tәsәvvür edilәn «yıl» («Yel baba») ulduz görünәndә çәkilib gedir, «ölür». Sәbәblә nәticәni dolaşıq salan qәdim insan yıl//yel (vә nәhayәt, yıldız) ilə ilanın әlaqәsini belә başa düşürdü. Әslindә isə məhz yel, çovğun kәsәndә ulduz görünür. «Ölәn» ilan yox, ilanın rәmzi olan yeldir.

Müasir dilimizdә bu ifadә hәm hәqiqi, hәm dә mәcazi mәnada işlәdilir.

İLANBOĞAN VAXTI

►İnsanın şüurunun hələ formalaşmadığı, heç nəyi tanıyıb dərk eləmədiyi, qorxmadığı, qorxu və təhlükənin nə olduğunu bilmədiyi körpəlik çağı.

İfadə körpə uşağın ilanı boğub öldürməsi barədə əfsanədən qaynaqlanır.

Qədim Misirdə yayılmış bu əfsanəyə görə, ilah İsidanın oğlu Xor hələ körpə ikən ilanı boğub öldürmüşdü. Bir sıra xalqların eposlarında (Avropada Herakl, Şərqdə Huşənək və b.) da kiçikyaşlı, körpə uşaqların ilanı boğduqlarından bəhs olunur ki, yuxarıdakı ifadənin yaranması bununla əlaqədardır.

Azərbaycanda xalq arasında da bu ifadə geniş yayılıb. Daha çox balaca uşağın qorxmaz çağıyla əlaqədar danışıq dilində tez-tez işlədilir. Elə ədəbiyyatda da sözügedən ifadəyə tez-tez müraciət olunur. Publisistik yazılarda da obrazlı deyim kimi bu ifadədən gen-bol istifadə olunur.

«İlanboğan» sözü ilə yanaşı, dilimizdə «ilanoynadan», «ilanın quyruğunu tapdalamaq», «ilanın ağına da, qarasına da lənət», «ilana zəhər verən kərtənkələ» və s. ifadələr də işlədilir.

İLK QARANQUŞ

►Nəyinsə yaranmasının, başlanmasının, oyanması və yenilənməsinin ilkin əlamətlərini bildirən ifadə.

İfadə qədim yunanların «bir qaranquşun gəlişi ilə hələ bahar gəlməz» qənaətindən yaranaraq yayılmışdır.

Mülayim iqlimin hakim olduğu ölkələrdə qaranquş baharın elçisi hesab edilirdi. Amma qədimdə yaşayanlar bir şeyə də diqqət yetirmişdilər ki, baharın gəlişinə tam əmin olmaq üçün bir qaranquş kifayət deyil – məhz ilk qaranquş çox vaxt aldadıcı olur. «Una hirundo non facit ver» – «Tək qaranquş baharı gətirməz» – hələ Qədim Romada deyirdilər.

Bununla bağlı Ezop da bütün sərvətini itirmiş axmaq oğlan haqqında təmsil yazmışdır. O yalnız plaşını saxlayır, amma ilk qaranquşu görən kimi onu da satır. Şaxtalar qayıdır və oğlan öz axmaqlığının cəzasını alır. İ.A.Krılovun Ezopun təmsilindən qaynaqlanan «Bayquş və Qaranquş» təmsili vardır. Orada çoxlu miras almış bir «ağıllı»dan və onun kürkdən başqa hər şeyi satıb xərcləməsindən bəhs edilir. Amma o, qaranquşu görən kimi kürkü də satır. Qəfildən şaxta gəlir, qaranquş ölür. «Ağıllı» isə soyuqdan dişi-dişinə dəyə-dəyə və onu «aldatmış» qaranquşu söyə-söyə çılpaq şəkildə gəzir.

Biz «Ah, ilk qaranquş!» deyəndə xoşagələn hadisələrin ilkin əlamətlərinə işarə edirik. Ehtiyatlı insanlar isə deyirlər: «Bir qaranquş baharı gətirməz» – onlar tez arxayın olmaq, hadisələri qabaqlamaq haqqında xəbərdarlıq edirlər.

«Bir qaranquş baharı gətirməz» ifadəsinin qarşılığı kimi dilimizdə «bir gül ilə bahar olmaz» deyimi işlənir.

İMTAHANDAN ÇIXMAMAQ

►Sınaqdan keçməmək, özünü təsdiq edə bilməmək, göstərilən etimadı doğrultmamaq.

İfadə alman folklor nümunələrindən qaynaqlanmışdır.

Qədimdə almanlarda belə bir adət vardı: qıza elçi gələndə o, pəncərədən elçi gələn oğlanın oturması üçün səbət asırdı. Bəyənmədiyi oğlan üçün dibi zəif olan səbət asılırdı, ona görə də səbəti qaldıranda o yıxılırdı. Qız evliliyə razı olanda oğlan uğurla yuxarı qalxa bilirdi. XVII–XVIII əsrlərdə bu adət bir qədər sərtləşdi, yəni rədd cavabı verəndə qız elçilərin evinə dibsiz səbət göndərirdi.

Almanlarda elçiliyə getmək, bir növ, bəxti sınamaq, imtahana girmək kimi ağır iş sayılırdı. Rus adətlərində də bu, eyni şəkildə qəbul olunur, elçilik uğursuz alındıqda isə «imtahandan, sınaqdan çıxmamaq» ifadəsini işlədirdilər.

Hazırda dilimizdə geniş işlənən bu ifadə bizdə də məhz «yoxlamadan, gizli və ya aşkar sınaqdan, imtahandan çıxa bilməmək», «etimadı doğrultmamaq» mənalarında qavranılır.

İNDİ DEYƏCƏK QATIR DA MƏNİMDİR

►Birinin hədsiz tamahkar və yalançı olduğunu bildirən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinə aid bir lətifə ilə bağlıdır.

Molla Nəsrəddin hər səhər yuxudan duranda dua eləyib Allahdan yüz qızıl istəyirmiş. Çox varlı olan tacir qonşusu bir gün bunu eşidib Molladan soruşur:

– Bəlkə, Allah yüz qızıl yox, bir az qızıl yetirdi. Bəyəm az qızıl olsa, götürməyəcəksən?

Molla cavab verir:

– Əgər doxsan doqquz qızıl da olsa, yenə götürməyəcəyəm.

Qonşu bu məsələdə Mollanı sınamaq istəyir. O, bir kisəyə doxsan doqquz qızıl yığır. Gözləyir, Molla dua edib Allahdan yüz qızıl istəyəndə kisəni bacadan onun qucağına salır. Molla kisədə olan qızılları sayır, görür doxsan doqquzdur. Molla halını dəyişməyib deyir:

– Heç zərər yoxdur, doxsan doqquzunu verən birini də yetirər.

Molla qızılları yığışdırır. Qonşu da gözləyir, Molladan bir səs çıxmır, axırda gəlib deyir:

– Molla, o qızılları bacadan mən salmışam, tez özümə qaytar.

Molla deyir:

– Nə qızıl, dəli-zad olmamısan? Bu qızılları mənə Allah göndərib, birini də yetirəcək.

Axırda qonşu əlacsız qalıb deyir ki, gedək divanda məsələni aydınlaşdıraq.

Molla özünü sındırmadan deyir:

– Mən divandan qaçmıram. Ancaq piyada gedə bilmərəm. Həm də cübbəm köhnədir. Bir qatır gətir, bir də cübbə al, geyinim, gedək.

Qonşu gedib bir qızıla yaxşı cübbə alır, bir də yaxşı qatır gətirir. Molla cübbəni geyib qatırı minir, gəlirlər qazının yanına. Qonşu əhvalatı qazıya danışır. Qazı Molladan bu kişinin doğru, yoxsa yalan danışdığını soruşur. Molla qonşu tacirin dediklərinin hamısını təkidlə danır.

Qonşu məsələni qazıya bir də danışır və «mən onu sınamaq üçün qızılı bacadan saldım» deyə and-aman edir.

Molla isə tövrünü pozmadan deyir:

– Qazı ağa, mən pullarımı sayanda bu qonşu görüb. İstəyir pulları məndən alsın. Mən bunu yaxşı tanıyıram, utanmasa, deyər ki, mindiyin qatır da mənimdi.

Qonşu əsəbiləşib deyir:

– Əlbəttə, qatır da mənimdi, əynindəki cübbə də.

İşi belə görən qazı Mollanı haqlı bilib qonşunu haqsız hesab edir.

İNDİ DƏ MƏNİM OYNAMAĞIM TUTUB

►Müәyyәn işin әvәzini çıxmağın, edilmiş pisliyin qısasını almağın vaxtının çatdığını bildirәn ifadə.

İfadə Şәrqdә çox mәşhurdur və alleqorik bir əhvalatla bağlıdır.

Həmin əhvalat XV әsrdә yaşamış Kaşifinin «Әnvәri-Süheyl» kitabında aşağıdakı kimi nәql olunur.

Çöldә yaşayan dәvә vә eşşәk birgә otlayırdılar. Bir dәfә eşşәk anqırmaq istәyir. Dәvә xahiş edir ki, anqırmasın, səsini eşidib bizi tutub apararlar. «Mәnim anqırmağım tutub», – deyә eşşәk sözə baxmır, anqırır. Tәsadüfәn ötәn karvan әhli bu sәsi eşidir, gәlib onları tutub karvana qatırlar. Azadlığını itirən dəvə eşşəyin bu hərəkətindən çox qəzəblənir.

Karvan bir həftə yol gedəndən sonra qarşıya çay çıxır. Çayda batmasın deyә eşşәyi götürüb dәvәyә yüklәyirlәr. Çayın ortasına çatanda dәvә suda ləngər vurmağa və oynamağa başlayır. Suya düşüb boğulacağından qorxan eşşәk dәvәyә yalvarır ki, oynamasın. Lakin dәvәyə əbəs yerə kinli heyvan demirlər: eşşәyin onun sözünә baxmayıb anqırmasını və onları fəlakətə salmasını unutmamışdı. Ona görə də dəvə «indi dә mәnim oynamağım tutub» deyә eşşәyi suya qərq edir.

İNGİLİS BARMAĞI

►İkiüzlülüyü, ara qarışdırmağı, fitnәkarlığı bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə İngiltәrә diplomatiyasının Şәrq ölkələrinə münasibətdə apardığı ikiüzlü və fitnәkar siyasәtinin nəticəsi kimi yaranaraq geniş yayılmışdır.

XVII əsrdən başlayaraq Şərq ölkələrində, o cümlədən müsəlman dünyası ilə münasibətlərdə müstəmləkə siyasəti yeridən Böyük Britaniya diplomatiyası dəfələrlə uğursuzluğa düçar olmuş, yerli xalqların etirazı ilə qarşılanmışdır.

Bəzən adamların ikiüzlü və riyakar hәrәkәtini sәciyyәlәndirmәk üçün də «ingilis barmağı» ifadəsindən yararlanırlar. Ümumiyyətlә, hansısa işdә bir başqasının müdaxilәsi, әli (barmağı) olduğunu bildirmәk üçün... «barmağın var», «barmaq onunkudur» ifadәlәri әvvәllәr dә işlәdilirdi.

Azərbaycan dilində «ingilis barmağı» ifadəsi ilə yanaşı, «şeytanın barmağı» deyimi də işlədilir.

İNGİLİSSAYAĞI GETMƏK

►Çox sayda adamın iştirak etdiyi məclisdən və ya hər hansı bir toplantıdan bir kimsə ilə sağollaşmadan, o cümlədən dəvət etmiş şəxslə xudahafizləşmədən sakitcə getmək.

Bəzi ehtimallara görə, ifadə XVIII əsrdə Böyük Britaniya ilə Fransa arasında baş vermiş Yeddiillik müharibə zamanı yaranmışdır.

İfadənin yaranması isə fransız əsgərlərinin yerləşdikləri ərazini – döyüş mövqeyini özbaşına tərk etmələri ilə bağlı olmuşdur. İngilislərin ilk dövrlərdə fransızların ünvanına yumorla işlətdikləri ifadəni fransızlar onlardan əxz edərək «ingilissayağı getmək» şəklinə salmışlar. Başqa fərziyyəyə görə, bu ifadəni ingilislər özləri «fransızsayağı getmək» ifadəsindən düzəldərək yaymışlar. Bütün hallarda ifadə Avropada xeyli məşhurlaşaraq başqa dillərə də keçmişdir.

Bu ifadənin guya ingiliscədə «duman» sözünü bildirən leksik vahidin yazılışının hərf səhvindən də qaynaqlandığını iddia edənlər vardır. Lakin ifadənin etimologiyasını araşdıran alimlər bunun ağlabatan olmadığını iddia edirlər.

İNKİR-MİNKİRƏ CAVAB VERMƏK

►Hər hansı şəraitdə adamı sorğu-suala tutanlar haqqında işlədilən ifadə.

Dini әfsanәlərə görə, ifadə məzarda ölüləri sorğu-suala tutan İnkir-Minkir adlı mələklərlə bağlı yaranmışdır.

Bu adlar klassik әdəbiyyatda Munkir-Nәkir kimi işlәnsә dә, xalq dilinin təsiri ilә sonralar indiki şәklә düşmüşdür. Bu isә dil qanunlarının dindәn üstün olduğunu, dini ifadәlәri forma və mәzmunca dәyişib, cilalayıb öz strukturuna tabe edə bildiyini göstәrir.

Mәlumdur ki, Azərbaycan dilinin qoşa sözlərinin sıralanma qanununa görә, saitlә başlanan söz əvvәl, samitlә (xüsusilə «m» samiti ilә) başlanan söz isә ondan sonra gәlmәlidir. Bu qanunun tәsiri ilәdir ki, «Nәkir» sözü «İnkir» şәkli almışdır.

Bәzi dialektlәrdә «sorğu-sual başlamaq» mәnasında «Hinkir-minkir başlamaq» ifadәsi işlәdilir; məsələn: «indi burda mənnən nə hinkir-minkir başlayıbsan?» və s.

Müsәlman adәtinә görә, ölünü basdıran gecәsi oxunan dua axşam namazına qәdәr icra olunmalıdır. Burada Allaһa yalvarırlar ki, mərһumun mәzarından cin-şәyatini qovsun. Dini inanclara görə, elə birinci gecә Munkir vә Nәkir adlı ölüm mәlәklәri mәrһumun başının üstünü kəsdirir və sorğu-suala başlayırlar. Sağ qalanlar dua etmәklә mәrhumun bu sorğu-sualda vәziyyәtini yüngülləşdirmәyә çalışırlar.

İNQİLAB TARİXİN LOKOMOTİVİDİR

►Tarixən ictimai inkişafa təkan verən kütləvi etiraz hərəkatlarının, o cümlədən inqilabların siyasi əhəmiyyətini qabardan ifadə.

İfadə Karl Marksın (1818–1883) Fransada inqilabi mübarizəyə dair əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Elmi kommunizm nəzəriyyəsinin banilərindən olan K.Marksın «Fransada 1848 vә 1850-ci illәrdә sinfi mübarizәyə dair» әsәrinin tәrcümәsi vә marksizm ideyalarının yayılması ilә әlaqәdar bu ifadə dünyanın bir çox dillәrinə daxil olmuşdur.

Əslində, bu ifadə cəmiyyətdə hər hansı dəyişikliyə inqilab yolu ilə nail olmağın üstünlüyünü, inqilabın daha qabarıq və gərəkli olması baxımından cazibədar təqdim edilməsini bildirir və «tarixi inqilab çәkib aparar» qənaətinə bəraət qazandırır.

İnqilabın obrazlı tәrifi olan bu ifadә әdәbi-bәdii dilimizdә sovet һakimiyyәti illərindә geniş miqyasda işlәnilmәyә başlamışdır.

İNSAF DİNİN YARISIDIR

►Hər hansı məsələdə ədalətli, insaflı olmağı təlqin edən ifadə.

İfadə islam dininin müqəddəs kitabı olan «Qurani-Kərim»də insaflı olmağa, kimsənin haqqını tapdalamamağa çağırışlarla bağlı yaranmışdır.

Yüksək mənəvi-əxlaqi dəyərləri təbliğ edən islam dininin əsasında Allaha inam və sevgi ilə yanaşı, hər şeydə insaflı və ədalətli olmaq prinsipi dayanır. Bu mənəvi-əxlaqi dəyərlər müqəddəs kitab olan «Quran»da da öz əksini tapmışdır. 114 surə və 6 min 236 ayədən ibarət olan həmin kitabdakı 77 min 701 sözün arasında «insaf» sözü daha çox işlənir. Hətta bəzi tədqiqatçılar daha dəqiq hesablayırlar ki, «Qurani-Kərim»dəki 3 minlik sətrin 960-da insaf barədə danışılır. İfadə də məhz buradan qaynaqlanır.

Ümumiyyətlə, «Quran» Məhəmməd peyğəmbərə İlahidən nazil olmuş vəhylərin məcmusudur. Peyğəmbər 23 il müddətində aldığı vəhyləri əshabələrinə yazdırmışdır. «Quran» kitab şəklində peyğəmbərin vəfatından sonra yazıya alınmışdır.