Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

Maldarlıqla bağlı oxunan əmək nəğmələri.

S.N. sayaçı sözlərinin bir qolunu təşkil edir. Eydirmə nəğmələrinə oxşasalar da, məqsədi və ifa çalarına görə fərqlənir. Oxşama, nazlama üslubunda olan eydirmədən fərqli olaraq S.N.-ndə bolluğa, bərəkətə inam, ümid ifadə olunur.

Dağları, dərələri,

Daşları, bərələri.

Oturun, qoyun sağın,

Bol olsun kərələri.

1. X–XI əsrlər Skandinaviya xalqlarının həyatından bəhs edən İslandiya eposu; dastan.

S.-lar XIII–XIV əsrlərdə qədim island dilində yazıya alınıb. S.-da təhkiyə mənzum parçalarla növbələşən nəsr şəklində olur. Əsərin əvvəlində əsas qəhrəmanlar təqdim olunur: “...adında bir adam yaşayırdı. O, ... oğlu idi. ... ilə evlənmişdi” və s. Hər bir epos kimi S.-larda da çoxlu qəhrəman və personajlar olur. S.-nın süjeti bütöv bir nəslin, qəbilənin və tayfanın tarixçəsi üzərində qurulur. S.-da tarixi xronologiyaya ciddi əməl olunur.

2. İrihəcmli epik əsər.

Bu mənada S. termini bu sözün ilkin mənasının metaforikləşmiş forması kimi qəbul edilir. Çoxşaxəli süjetə malik olan, bir nəslin, ailənin həyat tarixçəsindən bəhs edən istənilən əsəri S. adlandırmaq olar; məs.: “Forsaytlar haqqında saqa” (Con Qolsuorsi).

Həmçinin bax:

• saqinamə

Müxtəlif misralarında cığa bəndi işlənən gəraylı.

Ədəbiyyatımızda ilk dəfə Molla Cümənin yazdığı ehtimal olunur.

Aşiq məşuqdan ayrılsa,

Canı yanar,

Təzanə vurar,

Simin qırar,

Saz vay eylər.

Yarı yadla gəzən görsə,

Bir ah çəkər,

Qəddin bükər,

Yaşın tökər,

Göz vay eylər.

Qiyməti yoxdur maçının,

O müşk-ənbər saçının.

Baxtı dönsə bir ovçunun,

Murğu uçar,

Dağdan keçər,

Ceyran qaçar,

Düz vay eylər.

Fələk qoymur yetim kama,

Heç kəs dözməz bu sitəmə.

Dost boynuna Molla Cümə,

Qolun dolar,

Qurban olar,

Busə alar,

Üz ay eylər.

Həmçinin bax:

• cığalı gəraylı

Uşaq folkloru janrlarından biri: oyuna başlayarkən oxunan ritmik şeir.

S., əsasən, oyun iştirakçılarının oyundakı yerini müəyyənləşdirmək üçün oxunur. Bu proses, bir növ, püşkatmaya bənzəyir. Bu şeirlərdə bir heca və ya söz bir takt kimi qəbul olunur və sonuncu taktla müvafiq funksiyanı yerinə yetirəcək oyun iştirakçısı müəyyənləşir. Çox güman ki, ilkin dövrlərdə S.-lar say sistemini uşağa öyrətmək məqsədi daşıyıb. Onlar ibtidai insanların təbiətdəki ayrı-ayrı predmetlərin sayını, sırasını, rəngini, əlamətini və s.-ni müəyyənləşdirmə cəhdini xatırladır:

Bir-iki,

Qırmadı.

Üç-dörd,

Vurmadı.

Beş-altı,

Xurmadı.

Yeddi-səkkiz

Qurmadı.

Doqquz-on,

Durnadı.

Bax: acıtma.

S. aşıq sənətinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu alət eyni zamanda türk dünyasının, türk mənəviyyatının rəmzlərindən biridir. Sinkretik, yəni özündə çalğı, oxuma, şeir demə, aktyorluq və rəqs (plastika) sənətlərini birləşdirən saz-söz sənəti Azərbaycan milli mədəniyyətinin ən əski çağları ilə bağlıdır.

Həmçinin bax:

• qopuz
• ozan
• aşıq

Həmçinin bax:

• səkkizlik
• müsəmmən
• oktava

Həmçinin bax:

• trubadurlar
• altılıq
• müsəddəs

Ədəbi mətndə informasiya daşıyan işarələr sistemi; bu sistemi öyrənən elm.

Mürəkkəb fəlsəfi anlayış olan S. filoloji baxımdan mətnin sintaktik, semantik və praqmatik aspektlərdə analizini nəzərdə tutur. Qavrayışdan asılı olmayaraq sintaktik işarələr sisteminin daxili xüsusiyyətlərini, semantik işarələrlə anlayışlar arasındakı əlaqəni, praqmatik işarələrin adresat tərəfindən qavrayışı problemlərini öyrənir. S. elminin nəzəri əsaslarının işlənib-hazırlanmasında Estoniya alimi Y.Lotmanın böyük rolu olub.

Aforizm, atalar sözü, maksima və bu kimi başqa janrların ümumi adıdır.