Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti

bab

Qədim əlyazma kitablarının mövzu baxımından bölünən hissəsi, fəsil.

bağlı qafiyə

baxşi

sanskrit. bhikşu – müəllim, ustad

1. Bir çox türk xalqlarında özünü dütarda müşayiət edən şair-nəğməkar.

Kütləvi savadsızlıq dövründə özbək, qazax, qırğız, uyğur, türkmən və qaraqalpaq xalqlarında B.-lər xalq eposunun qoruyucusu olub, musiqi və folklor ənənələrinin nəsildən nəslə ötürülməsində böyük rol oynayıblar. Qaraqalpaqlarda və qazaxlarda bu termin “baksı” şəklində işlənir.

2. Şamanizmdə həkim-cadugər.

balıqçı nəğmələri

ballada

fr. ballade > lat. ballare – rəqs etmək

Qərb ədəbiyyatında müəyyən süjetə malik lirik-epik şeir forması.

Əsasən, tarixi-əfsanəvi, qəhrəmanlıq mövzusunda olan B.-da bəndlərin sayı və qafiyə quruluşu müxtəlif xalqlarda fərqli olub. Mənşəcə italyanlara məxsus olsa da, daha geniş yayılmış fransız B.-sıdır. B.-nın bəndləri, adətən, 8, 10, 12 misradan ibarət olur. Dörd misradan ibarət olan sonuncu bənd yarımbənd adlanır. Dünya ədəbiyyatında bu janrın ən görkəmli ustaları F.Viyon, R.Börns, A.Jukovski, A.S.Puşkin və başqalarıdır. Azərbaycan ədəbiyyatında S.Vurğun (“İslam balladası”), M.Araz (“Əsgər qəbri haqqında ballada”), B.Vahabzadə (“İtlə at haqqında ballada”) yaradıcılığında da rast gəlinir.

bard

kelt. bardos – oxumaq, ifa etmək

Qədim keltlərdə öz mahnılarını musiqi alətində (əsasən, arfada) ifa edən nəğməkar-şair.

B. poeziyası M.ö. yaranıb. Müəyyən dövrdə B.-lar saray şair-ifaçısı kimi fəaliyyət göstəriblər. B. olmaq üçün uzun müddət (10–12 il) xüsusi məktəbdə təlim almaq lazım idi. B. poeziyası romantizmin inkişafına təsir edib. XIX–XX əsrlərdə B., əsasən, “şair” sözünün sinonimi kimi işlənib. Müasir dövrdə öz şeirlərinə bəstələdiyi mahnıları simli alətlərin (əsasən, gitaranın) müşayiəti ilə ifa edən şairə də B. deyilir.

barokko

lat. baroco – sxolastik məntiqdə sillogizmin növlərindən biri; ital. barocco – qəribə, möcüzəli; fr. baroque – “yöndəmsiz”, “qüsurlu”, “ifrat meyilli”

başlıqaltı

Bilavasitə başlığın altında yerləşdirilən və əsərin ən önəmli, diqqətəlayiq detallarını xüsusi nəzərə çarpdıran izahedici cümlə.

B., adətən, başlığa nisbətən kiçik, lakin əsas mətnə nisbətən böyük şriftlərlə yığılır.

bayatı

Şifahi və yazılı ədəbiyyatda lirik növün geniş yayılmış janrı; dördmisralıq şeir.

B.-ların sabit forma xüsusiyyətləri var. B.-nın hər misrası 7 hecalı olur. Qafiyə quruluşu a.a.b.a şəklindədir. B.-da əsas fikir üçüncü və dördüncü misralarda ifadə olunur. B.-lar, əsasən, “Mən aşiq”, “Aşiqəm”, “Eləmi”, “Əziziyəm”, “Əzizim” ifadələri ilə başlayır; məsələn:

Əzizim suda yandı,

Sel kəsdi, su dayandı.

Eşq oduna su tökdüm,

Alışdı, su da yandı.

B.-lar daha çox məhəbbət mövzusunda olsa da, sosial-fəlsəfi, əxlaqi-tərbiyəvi məzmunlu B.-lar da çoxdur. Sarı Aşıq, Xəyyat Mirzə, Ş.İ.Xətai, M.Əmani, Q.Zakir kimi şairlər çoxlu B. müəllifidirlər.

belletristika

fr. belles lettres – zərif söz sənəti

Nəsrlə yazılmış təhkiyə xarakterli əsərlər.

Bəzən ideya-bədii cəhətdən zəif nəsr əsərlərinə, habelə əyləncəli qiraət ədəbiyyatına da B. deyilir.

bestseller

ing. best seller – ən yaxşı satılan

Böyük tirajla çap olunub satılan kitab.

B. termini ilk dəfə 1889-cu ildə işlədilib. Daha çox roman və povest janrlarında olan B.-lər məzmunca müxtəlif ola bilər. Dünya ədəbiyyatında B.-lər daha çox macəra, detektiv və elmi fantastika janrındadır.

beşlik

Hər bəndi beş misradan ibarət şeir şəkli.

beyt

Şərq poeziyasında şeirin bitmiş fikir ifadə edən iki misradan ibarət hissəsi.

bəbəkoyunu

Meydan tamaşalarının bir forması; müxtəlif növ bəbəklərlə (kuklalarla) göstərilən tamaşa.

B. meydanlarda, karvansaralarda, bazar qarşısında və camaatın sıx olduğu başqa yerlərdə oynanılırdı. Məşhur tamaşası “Keçəl pəhləvan”dır. Bu tamaşalarda istifadə olunan əsas kukla növləri qolçaq, müqəvva, güdü, kosagəlin, çömçəgəlin və s.-dir.

bəddua