Dictionaries
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
CANSEVƏR fars.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən can sözü və azərb. Sevar adının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan antroponimikasında mürəkkəb adların tərkibində iştirak edən can sözü bir neçə məna ifadə edir. Cansevər (bax: ad – CAN; SEVƏR) kişi adının tərkibindəki can sözü həyat, varlıq, yaşayış mənalarını ifadə edir, ad da müvafiq olaraq həyatsevər anlamına gəlir. Məişətimizdə nadir şəxs adlarından olan Cansevər adı digər türk xalqlarında geniş yayılmış antroponimlər sırasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCARÇI azərb.
köhn. carçı sözü car çəkən, uca səslə hər hansı bir xəbəri, məlumatı xalqa xəbər verən, çatdıran, camaata elan edən, bildirən, müjdəçi, hər hansı bir məsələnin ilk xəbərverəni, xəbərçisi mənasındadır.
Müasir Azərbaycan dilində carçı köhnəlmiş sözlər sırasında olsa da, car çəkmək mənasında atalar sözləri, deyimlər, ifadələrdə işlənməkdədir. Yena sahar tezdan bu carçı kimdi, yatmağa da qoymur; Filankasa bir söz da basdi carçı olub alama car cakacak və s. kimi ifadələrdə bu söz hələ də əsl mənasında işlənməkdədir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Carçı bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCARULLA ərəb.
car (civar – qonşu sözündəndir) və Üllah sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Əslində Carullah (bax: ÜLLAH) olan kişi adı Tanrıya, Allaha yaxın olan (adam) mənasındadır.
Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar şəxs adları sırasındadır. İslamda müqəddəs hesab edilən şəhərlərdən olan Məkkə şəhərinin sakinlərinə bir vaxtlar Carullah deyilmişdir. Adın təhrif olunmuş forması Cərulla da sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Məişətimizdə Carullah adı bu gün yalnız Cərulla formasında mövcuddur. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Carul- la/Cərulla bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCAVAD ərəb.
cavad (əslində cavad) kəramət, əliaçıq, səxavətli, comərd mənasındadır. Ərəb dilində cəvad həm də at mənasındadır.
Dilimizin ahəng qanununa uyğun Cavad formasındadır. Cavad saf, qüsursuz anlamlarında olan Cevdət şəxs adı (bax: ad – CEVDƏT) ilə eyni kökdəndir. Amma nədənsə lüğətlərdə ad sözün yalnız səxavət, kəramət, səxavətli, comərd mənaları ilə əlaqələndirilir. Adın daşıyıcılarından 1785-1804-cü illərdə Gəncə xanlığının hakimi olmuş, sərkərdə, sonuncu Gəncə xanı Cavad xan (1748-1804) hakimiyyətdə olarkən 30 minlik yaxşı silahlanmış atlı və piyada qoşunu ilə daim Rusiya və qonşu gürcü Kartli-Kaxetiya knyazlığının hücumlarına qarşı mübarizə aparmışdır. Rus qoşunlarının komandanı Sisyanovun qoşunu ilə Qala divarları uğrunda döyüşlərdə oğlu ilə birlikdə ruslar tərəfindən öldürülmüşdür.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCAVAN fars.
cavan (əslində cavan) sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Gənc, yeniyetmə, cavan; 2. Təzə əkilmiş, təzəcə salın- mış; 3. Yeni meydana çıxmış. Cavan şəxs adı sözün birinci, yəni gənc, yeniyetmə, cavan mənası ilə əlaqədardır.
Azərbaycan antroponimikasında Cavan köhnəlmiş şəxs adları sırasında olsa da, tərkibində Cavan adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları mövcuddur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCAVANŞİR fars.
mürəkkəb adların tərkibində işlənən Cavan adı və çir sözünün birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Cavanşir (bax:ad – CAVAN; ŞİR) kişi adı şir kimi igid gənc, cavan, aslan ki- mi möhkəm, məğrur, qüvvətli cavan, cəsur, cəsarətli, qorxu bilməyən, şir ürəkli cavan anlamlarını ifadə edir.
Məişətimizdə, tariximizdə qədim şəxs adlarındandır. Adın daşıyıcılarından Cavanşir (-681) Azərbaycan Alban dövlətinin hökmdarı, görkəmli dövlət xadimi və sərkərdəsi, məşhur Mehranilər sülaləsinin ən qüdrətli nümayəndəsi olmuşdur. VII əsrdə məşhur Albaniya hökmdarı Arranşah Cavanşirin dövründə ölkə yadelli işğalçılara qarşı uğurla döyüşmüş, öz müstəqilliyini saxlaya bilmişdir. Tarixdə eyni məzmunlu Körpə Arslan adı da mövcud olmuşdur. Məlum olduğu kimi, Nizami dövründə bu adı Marağa hakimi daşımışdır. Cavanşir kişi adı XX əsrdə məişətimizdə çox geniş yayılmış şəxs adları sırasında olsa da, bu gün müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır. Hazırda Azərbaycanda Cavanşir adını daşıyanlar əsasən orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir desək, yəqin ki, yanılmarıq.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCAVİD fars.
cavid əslində parfiyalıların dilindən daxil olmuş sözlərdəndir. Cavid kişi adı daimi, həmişəlik, həmişəyaşar, əbədi, ölməz mənalarını ifadə edir.
XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Cavid adı bu gün də dəbdən düşməmişdir. Adın daşıyıcılarından Hüseyn Cavid Rasizadə (1882-1941) XX əsrin əvvəllərində meydana gələn romantizmin ən görkəmli nümayəndələrindən olmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatını həm məzmun, həm də janr cəhətdən zənginləşdirmiş qüdrətli şair-dramaturqun əsərləri ilə ədəbiyyatımıza yüksək bəşəri konfliktlər, dərin düşüncəli, həssas ürəkli, parlaq xarakterlər daxil olmuşdur. H.Cavid öz dövrünün ictimai sifariş deyilən süni tələblərinə məhəl qoymadığından repressiyaya məruz qalan sənətkarlarımızdan biridir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCAVİDAN fars.
cavidan sözü daimi, həmişəlik, həmişəyaşar, əbədi, ölməz mənasındadır.
Azərbaycanda XX əsrin ortalarına qədər geniş yayılmış kişi adları sırasında olmuş Cavidan artıq unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır. Cavidan adı çəkilən kimi Bəzz şəhərində yaşamış varlı vilayət hakimi, Xürrəmilər hərəkatına başçılıq edən, ilk dəfə Babəki də öz dəstəsinə dəvət etmiş Cavidan Şəhrək yada düşür. Digər icma başçılarından olan Əbu İmranla təkbətək döyüşdə ağır yaralanan Cavidan üç gündən sonra canını tapşırır. Özünün vəsiyyətinə əsasən Babək xürrəmilərin başçısı təyin edilir. Cavidan adının daşıyıcıları bu gün, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCEVDƏT ərəb.
cevdat (əslində caudat) sözündən olub, xalis, saf, qüsursuz olmaq anlamlarını ifadə edir.
Məişətimizdə həm Cevdət, həm də Cövdət formasında mövcuddur. Rəsmi sənədlərdə bəzən Cevdət, bəzən də Cövdət yazılmış, bununla da eyni antroponimin iki variantı yaranmışdır. Bizdə Cövdət adına çevrilmiş ərəblərin “caudət” sözü üstünlük, yüksək keyfiyyət, ləyaqət mənalarını ifadə edir. Tələt adı kimi, əsli qrammatik qadın cinsindəndir. Lakin Türkiyədə kişi adına çevrildikdən sonra əsrimizin əvvəllərində xalqımızın da məişətinə daxil olmuşdur. Məişətimizdə Cövdətdən daha qədim, lakin onunla eyni kökdən olan Cavad (bax: ad – CAVAD) adı da var. Cevdət/Cövdət kişi adı səxavətli, qəlbi geniş adam anlamındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCEYHUN ərəb.
ceyhun sözü dilimizdə coşan, coşqun, güclü, igid mənasındadır. Ceyhun kişi adı Asiya qitəsinin ən böyük çaylarından olan Amu-Dərya çayının qədim adındandır. Erkən dövrlərdə çayın kənarında Ceyhan şəhəri mövcud olmuşdur. Çayın adı da bu şəhərin adı ilə əlaqədardır. Türk dillərində mənası coşqun, aşıb-daşan, coşan deməkdir. Hindistanın şimalındakı Pamir dağından axan bir sıra çayların qovuşmasından yaranmış çay Aral dənizinə tökülür. Çaya sonradan Buxara və Mərv şəhərləri arasından öz məcrasını aldığı yerdə mövcud Amu səhrasının adı ilə əlaqədar Amu-Dərya adı verilmişdir.
XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Ceyhun kişi adı XXI əsrdə müşahidəediləcək dərəcədə azalmış şəxs adları sırasındadır. Ceyhun kişi adı igid, güclü insan anlamındadır. Adın daşıyıcılarından XX əsrdə yaşamış publisist, ədəbiyyatşünas, ictimai xadim Ceyhun Hacıbəyli (1891-1962) Üzeyir Hacıbəylinin kiçik qardaşıdır. ADR dövründə Bakıda rusdilli “Azərbaycan” qəzetinə redaktorluq etmişdir. Azərbaycanda kommunist rejimi qurulduqdan sonra C.Hacıbəyli Parisdə qalır. Fransız oxucularını Azərbaycan musiqisi, incəsənəti və ədəbiyyatı ilə tanış edir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiCƏBİŞ azərb.
Cab... ilə başlanan adların əzizləmə və oxşama məzmunlu qısaltma formasıdır.
Sonradan müstəqil kişi adı kimi formalaşmışdır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan antroponimikasında -ç sonluğunun əlavə edilməsi ilə formalaşmış kifayət qədər qadın və kişi adı mövcuddur. Məsələn, Ağaş, Alış, Ataş, Nənəş və s. Cəbiş adı da, ehtimal ki, bu yolla yaranmışdır. Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmiş, məişətimizdə geniş yayılmışdır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti