Məsəllər, deyimlər

YOX, MƏN O MƏCNUNLARDAN DEYİLƏM...

►Özünün başqalarından müәyyәn xüsusiyyәtləriylә fərqlәndiyini bildirmәk istәdikdә istehza ilә işlədilən ifadə.

İfadə Üzeyir Hacıbəylinin «O olmasın, bu olsun» musiqili komediyasının qəhrәmanı Mәşәdi İbadın dilindәn səslənərək yayılmışdır.

Tacir Mәşədi İbadın almaq istәdiyi qız – Gülnaz sevgilisi Sәrvərlə evin bağçasında görüşür. Hasarın o üzündә qalmış Məşədi İbad özünü Məcnuna, Gülnazı Leyliyә oxşadır və öz yarının әğyarla «eyş-işrət» etmәsinә qәzәblәnәrәk deyir: «Yox, mәn o mәcnunlardan deyiləm, bu saat gedib qoçuları buraya yığacağam».

Ümumiyyətlə, Məcnun haqqında Nizami Gəncəvidən başlamaqla Şərqin bir çox şairlərinin əsərlərində verilən məlumatlar onun yalnız bir personaj olduğunu göstərirdi. Amma Qərb alimləri Məcnunun, həqiqətən də, real insan və 645–688-ci illərdə yaşamış ərəb şairi olduğunu iddia edirlər.

YOL GÖSTƏRƏN ULDUZ

►Yol göstərən, düzgün istiqamәt verәn, öndə gedən bacarıqlı rəhbәri xarakterizə edərkən işlədilən ifadə.

İfadə bir çox hallarda səyyahlar üçün bələdçi rolunu oynayan qütb ulduzu ilə bağlı yaranmışdır.

Qәdim zamanlarda kompas yox idi, səyyahlar, dənizçilәr istiqamәti günәşə vә ulduzlara əsasən müәyyәn edirdilər. Onlar ulduzların gecәlәr yerini dәyişdiyini, birinin isə daim bir yerdә durub sabit qaldığını müəyyәn etmişdilər. Bu sabit ulduza әsasən qədim sәyyahlar cәhәtlәri tapırdılar. Həmin ulduza həm də qütb ulduzu deyilir. İfadә bununla əlaqədar meydana gəlmişdir.

Praktik ehtiyac həlә çox-çox qәdimlәrdәn insanları cәhətlәri müәyyәnlәşdirmәyә mәcbur etmişdi. Qәdim insan müşahidə etmişdi ki, günәş üfüqün şərq tərəfindən çıxır. Odur ki günәşi müqəddəs bilən, ona sitayiş edən xalqlar, adətən, üzlərini günəşə tərəf tutub dua eləyirdilər. Gecələr isə cәhətləri müәyyən etmək işindә qütb ulduzu әsas rol oynayırdı. Üzü qütb ulduzuna tәrәf dayanan şәxsin qarşı tәrәfi şimal, arxa tәrәfi cәnub, sağı şәrq, solu qәrb hesab olunurdu.

Sonra qarma-qarışıq vəziyyətlərdə insanlara yol göstərən, kütləni yönəldə bilən ağıllı və bacarıqlı adamların ünvanına da bu ifadəni işlətməyə başladılar.

YUPİTER, SƏN ƏSƏBİLƏŞİRSƏN...

►Sakitliyə, təmkinliyə çağırış və əsəbiləşən adamın haqsız olduğunu bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə Roma əsatirlərində ilahların başçısı kimi təsvir edilən Yupiterin adı ilə bağlı yaranmışdır.

Tam şəkli «Yupiter, sən əsəbiləşirsən, sən haqlı deyilsən» olan ifadənin yaranması ilə bağlı ilk məlumatı Qədim Roma satirik şairi Lukian (təxminən eramızın 120–180-ci illəri arasında yaşamışdır) vermişdir. Tədqiqatçıların fikrincə, ifadənin ilk variantı da məhz onun əsərində işlədilmişdir. Lukianın əsərində göstərilir ki, göylərdən odu oğurlayan Prometey bu işdən qəzəblənən Zevsə (qədim yunan allahı Zevs sonralar Qədim Roma allahı Yupiterlə eyniləşdirilmişdir) deyir: «Sən mənə cavab vermək əvəzinə ildırım saçmağa başlayırsan, deməli, sən haqsızsan».

Yupiter Qədim Roma əsatirində ilahların başçısı, ildırım saçan ən qüdrətli tanrı hesab olunurdu. Əsatirlərdə onun sehrli gücü, ilahlara hökm etmək qüdrəti barədə xeyli maraqlı əhvalatlar vardır.

ZAHİDİN BİR BARMAĞIN KƏSSƏN, DÖNÜB HAQDAN QAÇAR...

►Başqalarının qanunu pozduğuna görə cəzalandırılmasını tələb edənlərin oxşar vəziyyətə düşdükdə özlərinin haqdan və qanundan qaçdıqlarını bildirən ifadə.

İfadə böyük Azərbaycan şairi İ.Nəsiminin qətli zamanı baş vermiş bir məqam haqqında el arasında yayılmış rəvayətdən yaranmışdır.

Azərbaycanın qüdrətli şairi İmadəddin Nəsimi din və mövhumata, din xadimlərinə qarşı üsyankar şeirləri ilə çıxış etdiyindən irticaçılar onu «kafir» adlandırıb ən şiddətli cəza ilə, yəni diri-diri dərisini soyub dabanından çıxarmaq yolu ilə öldürməyə qərar verirlər.

Şairin bu üsulla öldürülməsinə hökm vermiş müfti (baş molla, zahid) «onun qanından bir damla haraya sıçrayarsa, o yeri kökündən kəsib atmaq lazımdır» deyə fitva verir. Hökmün icrası zamanı Nəsiminin qanından bir damla təsadüfən həmin mollanın barmağına düşür. Lakin canını məsləkindən və fərmanından üstün tutan molla müxtəlif bəhanələrlə öz fitvasını ləğv edir.

Diri-diri dərisi soyulduğuna baxmayaraq öz mərdliyini və hazırcavablıq qabiliyyətini itirməmiş Nəsimi bu zaman belə deyir:

«Zahidin bir barmağın kəssən, dönüb haqdan qaçar,

Gər bu miskin aşiqi sərpa soyarlar, ağrımaz!»

İfadənin meydana çıxmasından əsrlər keçməsinə baxmayaraq onun əks etdirdiyi məna bu gün də öz aktuallığını saxlayır.

ZAMAN XEYRİNƏ İŞLƏYİR

►Şəraitin, vaxtın kiminsə xeyrinə olduğunu bildirmək üçün işlədilən ifadə.

Deyim ingilis dilindəki məşhur «time is on our side» kəlamından qaynaqlanaraq dünyanın başqa dillərinə keçmişdir.

İfadənin özü isə ilk dəfə İngiltərə parlamentinin deputatı Uilyam Qladstonun çıxışında səslənmişdir. O, icmalar palatasının 24 aprel 1866-cı ildə keçirilən iclasında seçici hüquqlarının genişləndirilməsini müdafiə edən çıxışında belə demişdir: «Gələcəyə qarşı mübarizə aparmaq, onunla döyüşmək olmaz. Zaman bizim tərəfimizdədir». Sonralar ifadə dildən-dilə keçərək «zaman bizim (sizin, onların və s.) xeyrimizə işləyir» şəklində işlənməyə başlanmışdır.

Müasir Azərbaycan dilində bu ifadəyə yaxın olan və «zaman» anlayışı ilə bağlı «zamanı qabaqlamaq», «zamanı çatmayıb», «əsl zamanıdır», «hər şeyin zamana ehtiyacı vardır», «zaman bütün yaraları sağaldır», «dövran filankəslərindir» və bu kimi deyimlər işlədilir.

ZAMAN (VAXT) SU KİMİ AXIB GEDİR

►Vaxtın, zamanın olduqca tez ötdüyünə, göz açıb-yumunca ömrün keçdiyinə işarə ilə işlədilən ifadə.

İfadə çox qədim zamanlarda vaxtı ölçmək üçün mövcud olmuş su saatları ilə bağlı yaranaraq yayılmışdır.

İnsanlar çox-çox qədimlərdən vaxtı ölçmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə etmişlər. Müasir adamların ulu babalarına günəş saatı, su saatı, ulduz saatı, od saatı, qum saatı vә s. məlum idi; mәsәlәn, e.ә. XVI әsrdə Çindә su saatı var idi.

Qәdim yunanlarda su saatlarından – klepsidralardan müxtəlif mәqsədlərlə (mәişәtdə istifadә, nəbzin döyünməsini hesablamaq, mәhkəmә vaxtı çıxışlara ayrılan müddәti düzgün müәyyәnləşdirmək vә s.) istifadә olunurdu. Klepsidra, əsasәn, şar şәklindә ağzıbağlı qab olub suyun müntәzәm şəkildә axa bilmәsi üçün altdan xırda deşiklәrə malik süzgәcdir. Su tәdricәn bu süzgәcdən axır vә qurtarandan sonra klepsidra yenidәn doldurulurdu.

Deyilənə görə, məşhur filosof Platon klepsidraya zәngli saat qoşmuşdu ki, səhərlәr yoldaşlarını və təlәbәlәrini akademiyadakı mәşğәlәlərə vaxtında dәvәt edә bilsin.

ZEYTUN BUDAĞI

►Ta qədimdən sülhün, sülhsevərliyin, xoş niyyətin rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadə Nuh peyğəmbərlə bağlı rəvayətdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

«İncil»də dünya daşqını haqqında rəvayətə görə, Nuh öz ailəsi ilə birlikdə gəmidə daşqından xilas olandan və demək olar ki, bir il ucsuz-bucaqsız dəryada üzəndən sonra suyun Yer üzərindən çəkilib-çəkilmədiyini öyrənmək qərarına gəldi. Əvvəlcə o, qarğanı buraxdı, amma o, tezliklə qayıtdı, çünki su hələ də çəkilməmişdi və qonmağa yer yox idi, sonra göyərçin də geri qayıtdı. Yeddi gündən sonra yenidən səmaya buraxılmış göyərçin bu dəfə dimdiyində zeytun budağı gətirdi – bu, suyun çəkildiyinə və ağacların səthə çıxdığına işarə idi.

Zeytun budağı qədim zamanlardan bəri sülh və əmin-amanlığın, dincliyin rəmzi olmuşdur. «Zeytun budağı» ifadəsi bu gün də dilimizdə işlənir.

ZƏFƏR ÇƏLƏNGİ

►Düşmən üzərində qəti qələbənin qazanıldığını rəmz kimi bildirən ifadə.

İfadə qədim yunan mifologiyasından qaynaqlanır.

Yunanlarda müqəddəs ağaclar siyahısına palmalar – uca, düz gövdəsinin başında yelpikvarı budaqlardan ibarət tacı olan, tropik ölkələrdə bitən həmişəyaşıl ağaclar da daxil idi. Qələbə ilahəsi Nika, adətən, əlində xurma ağacının budağı ilə təsvir olunurdu. Bu təsvir sonralar Avropa rəssamlığında görünməyə başlamışdır.

Qədim Elladada Olimpiya oyunları və digər milli yarışlarda yunanlar qaliblərə təkcə dəfnə çələngi deyil, həm də palma budağı verirdilər. Onlarla habelə mərasim yerlərini və qaliblərin təbrik şənliklərini də bəzəyirdilər.

Qədim yunanların bu ənənəsindən digərləri üzərində şəkk-şübhəsiz üstünlük və qələbə rəmzi kimi qəbul edilən «birincilik palması» ifadəsi yaranmışdır.

ZƏNCİRVARi REAKSİYA

►Nəzarətdən çıxmış vəziyyəti, idarə olunmayan və qarşısıalınmaz hər hansı prosesi bildirən ifadə.

İfadə ötən əsrdə atom-nüvə fizikasının inkişafı ilə bağlı yaranmışdır.

Alimlərin ilk dəfə təxminən yarım əsr bundan əvvəl bir terminoloji vahid kimi işlətdikləri bu anlayış davamlı və ardıcıl kimyəvi reaksiyaları ifadə edirdi. Daha sonra Enriko Fermi (1901–1954) kimi alimlərin xidmətləri sayəsində nüvə fizikasının yaranması və inkişafı ilə yeni termin ortaya çıxdı: «zəncirvari nüvə reaksiyası» – atom nüvələrinin müstəqil bölünməsi.

Bir neçə onillik ərzində bu termini öz həqiqi mənasında kimyaçılar işlədirdi. Amma nüvə bombasının ilk partlayışından sonra insanlar zəncirvarı nüvə reaksiyası haqqında danışmağa başladılar, çünki o, insanların həyatı üçün çox ciddi təhlükə yaradırdı. Tezliklə bu söz birləşməsi məşhurlaşdı, sonra isə frazeoloji birləşməyə çevrilərək məcazi məna aldı.

Bu gün «zəncirvari reaksiya» ifadəsi müstəqil davam edən, yaxud insanın üzərində nəzarəti itirdiyi istənilən prosesi, sel, yaxud meşə yanğını kimi böyüyüb yayılan qarşısıalınmaz hərəkətləri təsvir eləmək üçün işlədilir.

Bu yolla biz dildə maraqlı hal müşahidə edə bilərik: heç kimə məlum olmayan sözlər, ifadələr məşhurlaşmış, elliklə istifadə olunmağa başlamış, bir sözlə, onların «zəncirvari reaksiyası» yaranmışdır.

ZİBİLİ KOMADAN ÇIXARMAQ

►Yaxın adamlar arasında və ya qapalı bir mühitdə olan problemləri, mübahisə və ziddiyyətləri kənarda yaymaq.

İfadə qədim zamanlarda zibili bayıra çıxarmayıb evdə yandırmaq adətindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Keçmişdə zibili evdən bayıra aparmaq olmazdı, onu yandırmaq (məsələn: sobada) lazım idi. Qədim təsəvvürlərə görə, zalım bir adam bayıra atılmış zibilin üstünə xüsusi sehrli sözlər oxuyaraq evin sahibinə bədbəxtlik göndərə bilərdi. Xeyli sonralar ifadə daha geniş məna kəsb etməyə və «evin sirlərini açmamaq», «evin sirlərini orada-burada danışmamaq» məqamında işlədilməyə başladı.

Adətən, inkar formada – problemi hamıya yaymamağa çağırış (zibili komadan çıxartmaq lazım deyil) məqsədilə işlədilən ifadə xalqların bir çoxunda birbaşa zibili evdən çıxarmamaq adəti ilə bağlı yaranıb; məsələn, orta əsr rus kəndlərində evdə gəlin üç tapşırığı yüksək səviyyədə yerinə yetirməli idi: su gətirməli, döşəməni silməli və bir də zibili evdən bayıra çıxarmamalıydı.

İfadə qapalı cəmiyyətlərdə yarandığından onun kəsb etdiyi məcazi məna da həmin cəmiyyətlər üçün xarakterikdir, çünki açıq cəmiyyətlərdə aşkarlıq və azad media olduğu üçün indi ictimai əhəmiyyətə malik heç bir «zibil» gizli qalmır.

ZOLUŞKA (KÜLLÜCƏ) SİNDROMU

►Daim xoşbəxtliyə can atan, ağ atlı şahzadə gözləyən romantik qızların real həyatla deyil, xəyallarla yaşadığını bildirən ifadə.

İfadə rus xalq nağılındakı kimsəsiz, amma bəxti gətirən Zoluşkanın adı ilə bağlı yaranıb yayılmışdır.

Adətən, yeniyetmə qızlar Zoluşka haqqında nağılı çox xoşlayırlar. Balaca, ciddi, mehriban qızcığazın gözəl şahzadəyə çevrilməsi, ağ atlı şahzadənin peyda olub bütün çətinliklərini aradan qaldırması və onunla evlənməsi romantik qızların fantaziyalarla yaşamasına səbəb olur.

Bəzi qızlar uzun illər nağıldakı kimi şahzadə arzulayır, bu ümidlə yaşayır və gözləməkdə davam edirlər. Adətən, özlərini mülayim və ciddi aparırlar. Uşaqlıqda bu qızların qayğılarına qalır, həddən artıq qoruyub hər şeyi onlar üçün yoluna qoyurlar. Belə qızların həyatları onların özlərinə aid olmur, çünki onlar üçün hər şeyi valideynləri, dostları, müəllimləri həll edirlər. Ən az məsuliyyətli iş seçirlər ki, xəyal qurmaq üçün çox vaxtları qalsın. Onlar çoxlu sevgi romanları oxuyur və öz həyatlarının da bu sevgi süjetlərinə oxşamasını arzulayırlar.

Zoluşka sindromu olan qızlar tez aşiq olur, özü də xasiyyət və uyğunluğa görə deyil, sadəcə onlara diqqət yetirən oğlanları seçirlər. Çox zaman belə münasibətlərdən heç nə çıxmır və Zoluşka – qız real həyatın gözəllikləri və sevincini əlindən qaçıraraq öz xəyallarında yaşamağa davam edir.

ZÜLMƏT SƏLTƏNƏTİNDƏ İŞIQ

►Cəhalətin hökm sürdüyü bir mühitdə, cəmiyyətdə qabaqcıl, işıqlı hadisələri müsbət səciyyələndirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə rus tənqidçisi Nikolay Dobrolyubovun (1836–1861) dramaturq Aleksandr Ostrovskinin «Tufan» pyesinə həsr etdiyi məqalədən qaynaqlanır.

N.Dobrolyubov həmin əsərdə Katerinanın özünü öldürməsinə cəhalət və nadanlıq hakimiyyətinə qarşı bir etiraz kimi baxır. Katerinanın bu passiv etirazı göstərir ki, əzilən kütlələrdə qul itaətkarlığı dövrü keçmiş, öz hüququnu müdafiə şüuru oyanmışdır. Buna görə də Dobrolyubov Katerinanı «zülmət səltənətində işıq şüası» hesab edirdi.

Maraqlıdır ki, bu obrazlı tərkib ədəbi-bədii dilimizdə bir qədər fərqli işlədilmişdir; məsələn, Füzulinin «Leyli və Məcnun»unda «zülmət içrə nur» ifadəsi kimi: «Leyli demə – zülmət içrə bir nur; Məcnun demə – zülmət içrə bir nur».

İfadə çağdaş publisistikamızda, xüsusən də qəzet yazılarında tez-tez işlədilir.

ZÜMRÜD QUŞU

►Əbədi dirilmənin və xilaskarlığın rəmzi kimi işlədilən ifadə.

İfadə nağıl və dastanlarda haqqında xilaskar kimi bəhs edilən Zümrüd quşunun adından qaynaqlanır.

Bu quş Şәrq xalqlarının folklorunda dara düşmüş insanların vә heyvanların kömәyinә çatan çox güclü vә әfsanәvi bir varlıqdır. Qәdim әsatirlәrә görә, Elbrus dağında yaşayır. Bәzi mәnbәlәrdә bu nәhәng vә әfsanәvi quşa Әnqa (vә ya Ünqa) deyilir. Nisbәtәn sonrakı mәnbәlәrdә Simurq (vә ya Әnqa//Ünqa) quşunun mәskәni Qaf dağı hesab olunmuşdur. Mahmud Kaşğari göstәrir ki, әcәmlәrdә Simurq adlandırılan quşa әrәblәr Әnqa, türklәr isә Toğrul deyirlәr. Toğrul isә bir yabanı quş imiş ki, hәr dәfә min qaz öldürüb birini yeyәrmiş.

Bәzәn obrazlı şәkildә «quşların şahı» da adlandırılan Zümrüd – qədim misirlilərin müqəddəs quşudur. Misir mifologiyasına görə, hər 500 ildən bir Zümrüd quşu Misirə Ra adlı günəş tanrısının məbədinə uçarmış, orada onu yandırarmışlar, lakin o, qırxıncı gündə yenidən külün içindən dirilər və Hindistana uçarmış. Digər əfsanəyə görə, Zümrüd quşu qocalanda özünü tonqalda yandırarmış və külün içindən cavan çıxarmış. Ona görə də sonralar Zümrüd quşu əbədi vaxtın, yeniləşmənin və dirilmənin rəmzi oldu. Roma imperiyası dövründə o, Romanın toxunulmazlıq, xristianlıqda isə Məsihin dirilməsi rəmzi oldu.

Bəzən «Zümrüd quşu» ifadəsi qeyri-adi, müstəsna olan bir şeyi təyin etmək məqamında da işlənir.

memento mori

Latın dilində: ölümü unutma.

Adətən, birisi çox canfəşanlıq etdikdə və ya başqasına pislik etdikdə dünyanın faniliyi haqqında edilən xatırlatma.

in vino veritas

Latın dilində: həqiqət şərabdadır.

Birini içkiyə dəvət etdikdə və ya kimsə içdikdən sonra ürəyini açanda zarafatla deyilən ifadə.