Məsəllər, deyimlər

XANDAN GƏLMİŞ NÖKƏR

►Vəzifəli və nüfuzlu adamın adından istifadə edib sadə xalqı incidən, onlara yuxarıdan aşağı baxanlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə səlcuq və monqol hərbi ənənələri ilə bağlı meydana gəlmişdir.

İfadәnin tam şәkli «Xandan gәlmiş nökәrәm, dinmә, dişlәrini tökәrәm» şәklindәdir. Bu məsəldə ifadәnin tәrkibində işlәnәn «nökәr» sözü müasir mәnada deyil, tarixәn tam başqa mәnada çıxış edir.

«Kitabi-Dәdә Qorqud» dastanında nökәr qәbilәdә döyüşçü kimi xidmәt edәn azad adamdır. Nökәrlәr qәhrәmanların әn yaxın adamları, onların silahdaşıdır. Onların hörmәti, nüfuzu böyük idi vә bәylәr onlarla hesablaşmağa mәcbur olurdular.

Tarixçi Rәşidәddinә görә, XI әsrdә Sәlcuq qvardiyasında seçmә gәnclәrdәn ibarәt xidmәt dәstәsi – hәrbi dәstә yalnız nökәrlәrdәn tәşkil olunurdu. Qaraqoyunlu dövlətində də nökәrlәr hәrbçilәr idi. Bəzən bu nökərlərə müəyyən səlahiyyət verəndə rəiyyəti çox incidirdilər. Görünür, ifadə bu şəraitin məhsulu kimi meydana çıxmışdır.

Monqol sözü olan «nökәr//nökür», әslindә, «dost» demәkdir. Könüllü surәtdә xidmәtә daxil olan nökәr, әslindә (ilk dövrlәrdә), çox sәrbәst vә müstәqil idi. Odur ki qədimlәrdә hәtta aristokratlar da nökәr («dost») olmağa çox hәvәslә razılıq verirdilәr.

Tәdricәn nökәrlәr hәrbi xidmәtdәn әlavә, ağalarının әmri ilә digәr işlәrlә dә mәşğul olmağa başlayırlar: sırf tәsәrrüfat işlәrindә çalışır, ovda kömәkçi olur, balıq ovuna gedir, evә odun һazırlayır, o biri ev xidmәtçilәri ilә yanaşı xırda ev işlәrinә dә kömәk edirdilәr. Nökәrlәr әn çox çapar, qasid vәzifәsini yerinә yetirirdilәr.

XARIBÜLBÜL XİFFƏTİ

►Çox hallarda yer, yurd, Vətən həsrətinin rəmzi kimi qəbul edilən ifadə.

İfadə el arasında gül və bülbülün nakam sevgisi haqqında yayılmış rəvayətdən qaynaqlanır.

El arasında gəzən bir rəvayətə görə, çox-çox qәdimlәrdә guya gül ilə bülbül bir-birinә bәnd imişlər. Gül bülbülün eşqinə hәr sәhәr yeni don geyәr, hәr dәfә ayrı bir rәngdә lәçәk açarmış. Bülbül dә onun eşqinә gecәni gündüzә qatıb cәh-cәh vurarmış, yorulub usanmazmış. Onların bu böyük mәһəbbәtinә bir çoxları hәsәd apararmış.

Bu məhəbbətə ən çox paxıllıq edən xar günlәrin bir günü fürsәt tapıb gizlicә gedib soxulur gülün içinә. Başlayır onun zәrif lәçәklәrini asta-asta, xımır-xımır yemәyә. Gül günü-gündәn solur: gözәlliyini, tәravәtini getdikcә itirir. Bülbülün ah-fәğanı әrşә çıxır, yerә-göyә sığmır. Eşidәnlәrin ürәyini qana döndәrir. Axırda bu insafsızlığa Allaһ özü dә dözmür. Bülbüllә gülü gәtirib elә bir yerdәcә dondurur, onları hәmişәlik bir-birinә qovuşdurur. Xar isә mәhv olub cәһәnnәmә gedir... İndi o gülә kənardan baxanda görürsәn ki, sanki gülün ortasına bir bülbül qonub.

Xarıbülbül çox az tapılan çiçәkdir. Xırda, yaşıltәhәr lәçәklәri var. Bir qayda olaraq, әl-ayaq dәymәyәn yerlәrdә bitir, onu otların arasında güclə görmək olur. Vətəni Azərbaycan (Qarabağ) olan xüsusi görünüşlü – bülbüllə gülün qovuşması təsvirində olan bu yabanı çiçəyin mahnı və şeirlərdə Vətən həsrətini bildirən simvol kimi vəsf edilməsi həmin çiçəyə və ifadənin özünə marağı artırmışdır.

XEYİR BARIŞIQDADIR

►Xeyirxah olmağı, insanları ədavətə deyil, sülhə, barışığa çağırmağı təlqin edən ifadə.

İfadə Şərqin böyük mütəfəkkiri Cəlaləddin Rumidən qaynaqlanır.

Mövlana Cəlaləddin Rumi (1207–1273) «Məsnəvi»sində göstərir ki, Allah insanları iki cür yaratmışdır. Biri torpaq kimi donmuş və ağırlığı səbəbindən hərəkətsiz qalmışdır, o biri isə çevikdir, su kimi daim axır. Bu axan suyun sayəsində qonşuluqda minlərlə gül bağçası yetişir. Onun çiçəkləri və meyvələri canlanır, bədənlərin və ruhların qidası olur.

Şərqin böyük mütəfəkkiri qeyd edir ki, indi bu bir-biri ilə savaşan və aralarındakı münasibəti kəsən dostların birinin torpaq, digərinin də su olması lazımdır. Beləcə, bir-biri ilə qarışıb ülfət etdikləri və bir yerə toplandıqları zaman Allah bu birləşmənin bərəkəti ilə yüz minlərlə barış çiçəyi, nəşə və vəfa bağçası meydana çıxarar.

Ruminin qənaətincə, barış nifrəti aradan qaldırır, insanları yaxınlaşdırır, onların gücü düşmənçiliyə, nifrətə və kinə deyil, qarşılıqlı anlaşmaya, xeyirxah işlərə, həm də uca Yaradanı dərk edib qavramağa xidmət edir. Deməli, xeyir barışıqdadır.

XEYİR VERƏNƏ XEYİR, ZƏRƏR VERƏNƏ ZƏRƏR

►Hər insana öz əməlinə görə cavab verməyin, onunla layiq olduğu şəkildə davranmağın vacibliyini bildirən ifadə.

İfadə Bəhlul Danəndə haqqında olan ibrətamiz rəvayətdən qaynaqlanır.

Padşah şikara çıxmaq istəyəndə Bəhlul ona bərkdən gülür. Padşahın acığı tutur. Əmr edir ki, Bəhlulu öldürsünlər. Amma kim öldürsün? Heç kəs, hətta cəllad da Bəhlulu öldürməyi boynuna götürmür. Bir qarı padşaha xəlvətcə deyir:

– Mən ona zəhər verib öldürərəm, heç kəs bilməz.

Padşah arvada «afərin» söyləyib yalandan Bəhlula:

– Yaxşı, səni öldürmürəm, günahından keçdim, – deyir.

Padşah şikara gedir. Qadın zəhərlə un yoğurub üç çörək bişirir. Çörəkləri gətirib Bəhlula verib deyir:

– Bəhlul, nəzir eləmişəm, al bu yağlı çörəkləri, yeyərsən.

Bəhlul çörəkləri alıb deyir:

– Allah xeyir verənə xeyir, zərər verənə zərər versin.

Bəhlul çörəyi aparıb bir kənara göy otun üstünə qoyur. Bu zaman yoldan keçən üç adam gəlib ondan çörək istəyir. Bəhlul çörəkləri onlara göstərib deyir:

– Bir arvad nəzir verib. Görün zərər çəkməsəniz, yeyin.

– Adam da Allahın nemətindən zərər çəkərmi? – deyib çörəyi iştahla yeməyə başlayırlar.

Çox keçmir, hər üçü ölür.

Bəhlul evə gələndə çörək verən qadın ondan soruşur:

– Bəhlul Danəndə, nə oldu, çörəyi yedinmi?

Bəhlul cavab verir:

– Yemədim, sənin nəzirini çörək istəyən üç Allah bəndəsinə verdim, bərk ac idilər, yedilər, amma yeyəndən sonra möhkəm yatdılar.

Gəlib görürlər ki, ölən adamlardan biri arvadın əri, biri qardaşı, biri də oğlu imiş.

XORUZ BANLAMASA, SƏHƏR AÇILMAZ?

►Bir vasitə, şəxs və ya predmet olmasa, hansısa işin başa gəlməyəcəyini iddia edənlərə kinayəli cavab kimi deyilən ifadə.

İfadə qədim insanların xoruz banı әsasında günün hissәlәrә bölünmәsi təsəvvürlərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Hələ qədimdən insanlar iyirmi dörd saatlıq zamanı müxtәlif şәkillәrdә qiymәtlәndirmişlәr. Qәdim Babilistanda vә Misirdә, Yunanıstanda vә Romada günün başlanğıcı günәşin çıxmasından hesablanırdı (gün çıxandan gün çıxana bir gecә-gündüz һesab olunurdu). Qәdim yәһudilәr isә günün müddәtini bir gecәdәn başqa gecәyә qәdәr olan zaman uzunluğu kimi qәbul etmişdilәr. Qәdim zәrdüştilәr dә sutkanı günәşin çıxmasından hesablayırdılar.

Şәrqdә vaxt bölgüləri çox zaman xoruzun banlaması әsasında müәyyәnlәşdirilirdi. Xüsusilә gecәnin müxtәlif vaxtları xoruz banı ilә qeyd edilirdi («xoruzun birinci banı», «xoruzun üçüncü banı» vә bu kimi ifadәlәr dilimizdә çox işlәdilirdi). Çox sonralar insanlar tәcrübә әsasında əmin oldular ki, xoruz banı әsasında günün hissәlәrә bölünmәsi sәһvdir vә özünü doğrultmur.

Türk dillәrindә «xoruz» sözünün һoroz//koraz//qoraz//qaruz//karuz//xoruz vә s. variantları vardır. Bir sıra qәdim xalqlarda xoruz Günәş ilahәsi vә ya Günәşin oğlu hesab edilirdi. «Gün» vә «xoruz» sözlәrinin kökü eyni qu//qo//һo ünsüründәn ibarәtdir. Qәdim iranlılar, qәdim slavyanlar vә bәzi türk xalqları arasında Günәş oğlu xoruz kultu geniş yayılmışdı. «Qodu» sözü farsca «xuda», türkcә «һuda» sözlәri ilә әlaqәdardır. Hәr ikisi Günәş ilaһәsinin adıdır.

İfadə dilimizdə «xoruz yox idi, səhər açılmırdı?» şəklində də işlənir.

XORUZUN QUYRUĞU GÖRÜNÜR

►Ortadakı ifşaedici faktlara baxmayaraq yenə də yalan danışmaqda, olanı danmaqda davam edən adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Bir gün şəhər qazısı Mollanın evinə qonaq gəlir. Həyətdə oturub yeyib-içirlər. Bir azdan qazı getmək üçün ayağa durur. Bu vaxt Molla nə üçünsə evə girməli olur. Qazı fürsətdən istifadə edib yanından keçən xoruzu tutur, tez başını üzüb onu əbasının altında gizlədir, lakin xoruzun quyruğu əbanın altından kənarda qalır. Molla qazını darvazaya kimi ötürəndə xoruzun quyruğunu görüb əhvalatı başa düşür və qazıdan xoruzun necə olduğunu soruşur. Qazı dininə, imanına, bütün «müqəddəs saydığı» şeylərə and içərək xoruzu görmədiyini söyləyir.

Molla qazını diqqətlə dinləyir, sonra xoruzun əbanın altından çıxmış quyruğuna işarə edərək təbəssümlə deyir:

– Axı mən sənin içdiyin anda inanım, yoxsa xoruzun quyruğuna?

XORUZUNU QOLTUĞUNA VERMƏK

►Mәğlub edib yola salmaq, qalib gәlmәk, üstün olmaq; işdən çıxarmaq.

Bu frazeoloji ifadə müsəlman ölkələrində çox yayılmış xoruz döyüşdürmәk adәti ilә әlaqәdar yaranmışdır.

Döyüşdürmək üçün xüsusi seçilmiş xoruzlar meydana buraxılırdı. Bir-birini al qana bulayan xoruzlar əldən düşənədək vuruşurdular, meydandan qaçan və yaxud əlacsız şəkildə yerə yatan xoruz məğlub sayılırdı. Məğlub olan xoruz əhvalı pozulmuş sahibinin qoltuğuna verilirdi, yəni həmin adamın özü üçün də bu, mәğlubiyyәt hesab olunurdu.

Bu әsasda yaradılan «xoruzunu qoltuğuna vermək» ifadәsi məcazi mәna kəsb edərək sonralar başqa mәğlubiyyәtlәr zamanı da tәtbiq olunmağa başlamışdır. Xoruz döyüşdürmәk adətinin tədricən aradan çıxmasına baxmayaraq həmin ifadə hər hansı mübarizәdә mәğlub olanlar üçün bu gün də geniş dairədə (xüsusən nərd, domino kimi stolüstü oyunlarda) işlənməkdədir.

XOŞBƏXT ULDUZ ALTINDA DOĞULMAQ

►Həyatda uğur və xoşbəxtliyə sahib olmaq; bəxti gətirmək, şanslı olmaq.

İfadə qədimdə insanların ulduzların düzülüşü ilə öz taleləri arasında bir oxşarlığın olması haqqında mistik təsəvvürlərindən yaranmışdır.

İnsanlar hələ qədimdən Günəş və digər göy cisimlərinin sirlərini açmağa çalışmışlar. O vaxtdan münəccimlər deyirdilər ki, insanın taleyi hansı ulduz altında doğulmasından asılıdır. Onlar dünyada baş verəcək hadisələr və ayrı-ayrı insanların talelərini göstərən qoroskoplar tərtib edir, xoşbəxt hesab olunan ulduzların xoş düzülüşünü müəyyənləşdirirdilər. Bu zaman onlar ulduzların bəzilərinə «xoşbəxt» deyirdilər, bəzilərinə isə yox.

Xoşbəxt ulduz altında doğulan insanı xoşbəxt həyat və bütün işlərində uğur gözləyirdi. Həmişə bəxti gətirən insanlara aid edilən «xoşbəxt ulduz altında doğulmaq» ifadəsi belə yaranmışdır. Ulduzlarla bağlı olan digər ifadələr də mövcuddur: «onun ulduzu parladı» (yaxud söndü), yəni onun uğuru başladı (yaxud başa çatdı), «Napoleon öz ulduzuna möhkəm inanırdı», yəni öz gələcəyinin parlaq olacağını düşünürdü.

Bu gün ağlı başında olan hər kəs belə şeylərə inanmasa da, «o, xoşbəxt ulduz altında doğulub» cümləsinin nəyi ifadə etdiyini hamı aydın başa düşür.

XRUŞŞOVUN EŞŞƏYİ KİMİ BOŞDU

►Kifayət qədər boş vaxtı olan, bir yerdə çalışmayan, heç bir faydalı iş görməyən adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə keçmiş SSRİ-nin rəhbərlərindən biri olmuş N.S.Xruşşovun (1894–1971) ötən əsrin II yarısında yeritdiyi vergi siyasəti ilə bağlı yaranmışdır.

Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Nikita Sergeyeviç Xruşşovun qərarı ilə aqrar sahədəki geriliyi aradan qaldırmaq məqsədilə 1960-cı ildə əhalidən alınan vergi artırılır, bir çox kənd təsərrüfatı heyvanlarına, o cümlədən eşşəyə də vergi qoyulur. Verginin miqdarı böyük olduguna görə artıq eşşəyi ev heyvanı kimi saxlamaq əlverişli sayılmır. Bu səbəbdən də kəndlilərin əksəriyyəti eşşəyi açıb buraxır, yəni artıq ondan yük daşımaq üçün istifadə edilmir və örüşə buraxılan heyvanlar sərbəst, işsiz qalır.

Hətta o vaxtın rus ədibləri başlı-başına buraxılmış yiyəsiz eşşəklərə (xüsusilə Orta Asiyada çoxluq təşkil edirdi) esselər, felyetonlar da həsr eləmişdilər. Yazıçı Andrey Platonov Özbəkistan çöllərində rastlaşdığı sahibsiz, tənha eşşəklər haqqında demişdi: «Eşşək adam görəndə elə qəmli anqırırdı ki, sanki dərdlə xəstələnmiş dünyanın ən qərib yetimiydi».

Ümumiyyətlə, SSRİ rəhbərləri arasında kobud, ədəbsiz danışığına görə N.Xruşşov ən çox şəbədə qoşulanlardan sayıla bilər. Maraqlıdır ki, onun haqqında çıxmış məzəli əhvalatlar da məhz elə vergi qoyduğu eşşəklərlə əlaqədardır. Danışılır ki, bir gün Xruşşov sovet rəhbərləri ilə rəssamlıq sərgisinə gəlir. Bir az gəzişib rəsm əsərlərini seyr etdikdən sonra sərgidən narazı qalmış SSRİ rəhbəri qaşqabaqlı halda deyir: «Eşşəyin quyruğunu boyaya batırsaydınız, bunlardan yaxşı şəkil çəkərdi».