Məsəllər, deyimlər

İNSAN YOXDURSA, PROBLEM DƏ YOXDUR

►İnsana, insanlığa, onun çətinlik və sıxıntılarına laqeyd və qəddar yanaşmanı bildirən ifadə.

İfadənin rus bolşevizmindən qaynaqlandığı güman edilir.

Bu ifadə rus yazıçısı Anatoli Rıbakovun «Arbat uşaqları» (1987) romanı işıq üzü görəndən sonra dərhal məşhurlaşıb və aforizmə çevrilib. Əsərdə 1918-ci ildə hərbi mütəxəssislərin Saritsında güllələnməsi ilə əlaqədar Stalinin dilindən belə bir ifadə işlədilir: «Ölüm bütün problemləri həll edir. İnsan yoxdursa, problem də yoxdur».

İosif Stalinin milyonları ölümə göndərdiyini, həbs düşərgələrində çürütdüyünü bilənlər bu sözlərin diktatorun öz dilindən çıxdığına şübhə etmirlər. Amma on il sonra çap olunmuş «Roman-xatirələr» kitabında A.Rıbakov Stalinin «adından danışdığını» faktik olaraq etiraf edir: «Bəlkə, haradasa eşitmişəm, bəlkə də, özüm uydurmuşam. Bu, Stalinin prinsipi idi. Mən sadəcə onu qısa şəkildə ifadə etmişəm».

Əlbəttə, ifadənin sovet liderlərindən kimin adına çıxılması mübahisə doğura bilər, lakin belə yanaşmanın kütləvi qırğınlar törətmiş bir rejimin mahiyyətindən qaynaqlandığını heç kim dana bilməz.

İNSANLARA HÜRRİYYƏT, MİLLƏTLƏRƏ İSTİQLAL!

►Fərdlər, xalqlar və millətlər üçün azadlığın, müstəqilliyin və hüquq bərabərliyinin vacibliyini ifadə edən deyim.

İfadə Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi M.Ə.Rəsulzadənin (1884–1955) yaradıcılığından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

I Dünya müharibəsi illərində müstəmləkə xalqlarının taleyi, onların öz müstəqilliyini qazanmasının vacibliyi, o cümlədən Azərbaycan türklərinin də öz istiqlalına qovuşması zərurəti M.Ə.Rəsulzadə publisistikasının əsas mövzularından biri idi. Onun siyasi fəaliyyətində də bu məqsəd öndə dayanırdı.

Haqqında söhbət gedən deyim ilk dəfə 1917-ci il iyunun 17-də «İnsanlara hürriyyət, millətlərə müsavat!» şəklində M.Ə.Rəsulzadənin lideri olduğu «Müsavat» partiyası ilə N.Yusifbəylinin rəhbərlik etdiyi «Türk-Ədəmi-Mərkəziyyət» partiyasının birləşmə qurultayında səslənmişdir. Daha sonra həmin ifadə «Müsavat» partiyasının orqanı olan və cəmi bir neçə nömrəsi çıxmış «Müsavat» qəzetində (10 sentyabr 1917, №1) verilmişdir. Daha çox Qərb dəyərlərini, ilk növbədə isə Fransa burjua inqilabının nailiyyətlərini əks etdirən bu ifadəni M.Ə.Rəsulzadə «İstiqlal» qəzetindəki yazılarında və sonrakı çıxışlarında cilalayaraq «İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!» formasına salmışdır.

Dahi Rəsulzadə bu deyimin ilkin variantının o dövrün məşhur publisisti Əhməd Həmdiyə məxsus olduğunu göstərmiş, onu «məşhur kəlamın gerçək müəllifi» adlandırmışdır. M.Ə.Rəsulzadə onun haqqında yazır: «Həmdi bəy Batumdan, yoxsa Tiflisdən yeni gəlmişdi. Dərhal anlaşdıq. Ruhumuza aşina və çox möhtac olduğumuz xüsusiyyətə malik bir arkadaş olduq. «Açıq söz»ün çıxar-çıxmaz gürcü qonşularımız arasında, mətbuatında əks-səda oyandıra bilməsi ancaq Həmdi bəy sayəsində olmuşdur. Onun «İstiqlal» qəzetindəki məfkurəçilik rolu da unudulamaz. «İstiqlal» qəzetəsinin başlığı altındakı «İnsanlara hürriyyət, millətlərə müsavat!» şüarını ilk bulub tövsiyə edən odur» («Azəri Türk» jurnalı, 1928, №20, səh. 7–8).

Bütün millətlər və xalqlar üçün böyük önəm daşıyan «İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal!» deyiminin məşhurlaşmasının əsas səbəbi onun insan haqlarına önəm verən müasir demokratik dəyərlərlə həmahəng səsləşməsidir.

İPİ QIRILMAQ

►Bəxti gətirməmək, darda qalmaq, çıxılmaz vəziyyətə düşmək; ömrü yarıda qalmaq, ölmək.

İfadə yunan әfsanәlәrindә insan taleyinə yanaşmalardan qaynaqlanır.

Yunan әfsanәlәrinә görә, insanların taleyini, hәyatını idarә edәn ilaһәlәr mövcuddur. Qoca qarılar şәklindә tәsәvvür edilәn bu ilahәlәr insanların hәyatı üçün ip əyirməklə mәşğuldurlar. Әsasәn, üç ilahə-qarı (Kioto, Laxesis, Atrona) xüsusilә mәşhur olmuşdur. Bunlardan biri tale ipini əyirib hazırlayır, ikincisi bu ipi taleyin, gәrdişin bütün faniliklәrindәn keçirib aparır, üçüncüsü isә ipi kәsmәklә insanın һәyatına son qoyur. Bu qarıların obrazı әdәbiyyat vә incәsәnәt әsәrlәrindә də geniş tәsvir olunmuşdur.

Bəzən «zәnciri//kәndiri kәsilmәk» şəklində də işlənən bu ifadә xalq arasında kök salmış bir mövhumi etiqada əsaslanır. Həmin etiqada görə, bu dünyada hәr kәsin həyatı vә taleyi sirli iplә (zәncirlə//kәndirlə) göylәrә bağlıdır. Bu ip qırıldıqda insanın da ömrü sona çatır.

Maraqlıdır ki, «Mәlik Məhəmmәd» vә digәr bir sıra nağıllarda, adәtәn, qәhrәman iplә quyuya salınır, sonra bu ip qardaşlar tәrәfindәn kәsilir, qәhrәman quyuda qalır, zülmәt dünyaya düşür vә s.

İPİNİ ÇƏKMƏK

►Heç bir qayda-qanunla hesablaşmaq istәmәyәn, cızığından çıxan, ipә-sapa yatmayan adama təpinmək, onu cəzalandırmaq.

İfadənin meydana gәlmәsi el arasında yayılmış bir rəvayətlə bağlıdır.

Həmin rəvayətə görә, keçmişlәrdә gözәl nitqә malik bir şah var imiş. Mәclislərdә hər hansı mәsəlә barədə mübahisə düşərkən hamıya qalib gələrmiş, lakin axırda әcaib bir hәrəkәti və ya mənasız bir sözü ilə bütün işləri korlarmış. Şah özü də bu xasiyyətindən xeyli narazı imiş və hərdən vəzirindən bununla bağlı məsləhət istəyərmiş.

Bir dәfә yenә də mühüm bir dövlәt işi barәsindә ciddi söhbət olacaqmış. Vәziri ona deyir ki, qoy sәnin qarnına bir ip bağlayıb taxtın arxasında gizlәnim. Söhbәt zamanı nә vaxt ipi çәksәm, sәn sus, sözünə ara ver. Şah razılaşır. Mübahisә-müzakirә başlanır. Vaxt gәlir ki, vәzir şahın qarnına bağladığı ipi çәkir, şah müdrikcəsinə susub dayanır. Qonaqlar gedәndәn sonra vәzir şahdan soruşur ki, ipi çәkmәsәydim, nә deyәcәkdin? Şah cavab verir ki, soruşacaqdım, sizin dә qarnınıza ip bağlayıblar?

Dilimizdә «cilovunu çәkmәk», «zәncirini çәkmәk» ifadәlәrindən mәlum olur ki, «ipini çәkmәk» tәrkibi dә mәcazilik kәsb etmәk әsasında yaranmışdır.

İPİNİN ÜSTÜNƏ ODUN YIĞMAQ OLMAZ

►Etibarsız, güvənilməyən, yarı yolda qoyan, bununla yanaşı, etdiyindən peşman olmayıb hayla-küylə danışan adamlar haqqında deyilən ifadə.

İfadə qədimdə insanların bir-birinə yaxınlığının «iplə bağlı olması» barədə təsəvvüründən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Qәdimlәrdә «dostluq», «yoldaşlıq», «qardaşlıq» vә bu kimi mücәrrәd mәfhumlar dedikdə konkret vә real şәkildə belә tәsәvvür edilirdi ki, müxtәlif adamlar mәhz müәyyәn iplә bir-birinə bağlanmış olurlar. Odur ki vəfasız adamlar haqqında «qırdı-qaçdı» (dostluq ipini qırdı; dostluqda sabit deyil) deyilir. Xalq içәrisindә, xüsusən folklor ədəbiyyatında dostluğu (dostluq ipini) vә ya qardaşlığı (qardaşlıq ipini) kәsmәk adәti haqqında maraqlı nümunәlər vardır.

Qədimlərdə birisi ilə münasibətləri pozmaq, «dostluğu kәsmәk», əslindә, bu ipi, dostluq ipini kәsmәklә icra olunurdu. Bu tәrkibdә «ip» yerinə bәzən dә «tel» işlәnir: «dostluq tellәri ilә bağlanmışlar» və s. «İp», ümumiyyәtlә, hәyat, varlıq, mövcudluq bildirir. Buna görәdir ki, «ipliyi üzülmәk» ifadәsi «zәiflәmәk», «ölmәk» mәnalarında xalq dilindә geniş şəkildə işlәdilir.

İzahdan belə mәlum olur ki, ipi (dostluq ipini vә s.) gözlәnilmәdәn kәsə bilәn adamın ipinin üstünә odun yığmaq olmaz. Ümumiyyətlə, xalq arasında belə hesab edilir ki, hər hansı sınaqdan keçməmiş, bərkdən-boşdan çıxmamış adamın ipinin üstünə odun yığmaq olmaz.

İPUCU VERMƏK

►Çətin, olduqca mürəkkəb vəziyyətdən, problemdən çıxış yolunu tapmaq istiqamətində ilk düzgün addımı atmağa kömək etmək, yol göstərmək.

İfadə qədim yunan mifologiyası ilə bağlı yaranmışdır.

Mifik rəvayətdə deyilir ki, öz sevimli oğlu Androgeyin ölümünə görə afinalılardan qisas alan Krit çarı Minos şəhərdən ağır xərac istəyir: hər səkkiz ildən bir şəhər adamyeyən-bədheybət Minotavr üçün yeddi oğlan və yeddi qız göndərməli idi. Minotavr isə çıxış yolu bilinməyən, çoxsaylı yolları və keçidləri olan bir labirintdə yaşayırdı. Həmin labirintə girən adam çıxış yolunu tapa bilmədiyindən heç cür geri qayıda bilmir, ya çürüyüb oralarda qalır, ya da bədheybətə yem olurdu.

Cəsur və xeyirxah qəhrəman Tesey afinalıları bu dəhşətli cəzadan xilas etmək qərarına gəlir və bədbəxt gənclərlə birlikdə Kritə yollanır. Çar Minosun qızı Ariadna igid Teseyi görən kimi ona vurulur və kömək etmək qərarına gəlir. O, qəhrəmana ip yumağı verir, Tesey yumağın bir ucunu labirintin girişinə ilişdirir. Qəhrəman bədheybəti məhv edir, bütün oğlanları və qızları ipin köməyi ilə labirintdən çıxarır. Dünyanın bir çox dillərində işlənən «ipucu vermək» ifadəsi məhz bu rəvayətdən qaynaqlanır.

İRAN-TURAN MƏSƏLƏSİ

►Şərti coğrafi məkanı və tarixən bu coğrafiyada məskən salmış xalqların münasibətlərini əks etdirən ifadə.

Əsasən, poetik-romantik assosiasiya doğuran bu ifadə Firdovsinin məşhur «Şahnamә» əsərindən sonra yayılmışdır.

Əsərdə әfsanәvi Turan ölkәsi ilә aparılan müharibәlәr tәsvir olunur. Vaxtilә Fәridun adlı padşah çox böyük bir әrazidə hökmranlıq edirdi. O qocaldıqda öz torpaqlarını üç oğlu arasında bölür. Ölkәnin qәrbini Sarma, şәrqini Tura verib mәrkәzi hissәni oğlu İrәcә bağışlamışdı. Sonralar Sarmın ölkәsi Sarmatiya, Turun ölkәsi Turan adlanıb, İrәcin mәmlәkәtinә İran deyilmәyә başlamışdı. Lakin Tur daha yaxşı yerlәrә yiyәlәnmiş qardaşı İrәcin başını kәsib atası Fәriduna göndәrmişdi. Sonra İrәcin nәvәsi babasının intiqamını almışdı: bu dәfә zavallı Fəriduna ikinci oğlu Turun başını kәsib göndәrmişdilər. Fәridun düşmәnçilik edәn tәrәflәri barışdıra bilmәmışdi. Beləliklə, nəsillər dəyişir, amma müharibәlәrin arası kәsilmirdi.

Prof. M.Adilova görə, İran-Turan müharibәsi, әslindә, zәrdüştilikdәki Xeyirlә Şәrin mübarizəsinin əyani əksi idi. Әsәrdә adı keçən «tur»(lar) islamın qәlәbəsindən sonra gәlәn «türk»(lər)lә eynilәşdirilmişdir. Tədqiqatçılar «türk» sözünün kökünü «tur» şәklində bәrpa edirlәr, buradakı «-k» ünsürünü isә cәm şəkilçisi sayırlar. «Tur» sözü Orta Asiyada olan qədim türklәrin toteminin adıdır. «Turan» (turan) sözü dә, әslindә, mәnaca «türk» sözünә bәrabәrdır. Burada da «-an» ünsürü cәmlik anlayışını bildirir. «Tur» sözü «Avesta»da bir neçə yerdə «Tura» şәklindә işlәdilmişdir. Burada Tura xalqından bəhs olunur.

Hazırda da dilimizdә «Turan» sözü konkret bir yerin, әrazinin adı kimi deyil, şәrti mәnada işlәnir.

İSFAHAN LOTUSU

►Çox bic, hiylәgәr, fırıldaqçı, vәlәdüzzina adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadәnin yaranması Şaһ Abbasın hakimiyyәti illərindә İsfahan şәhәrinin paytaxta çevrilməsi, hәm әrazi, hәm dә iqtisadi-siyasi cәhәtdәn böyümәsi ilә әlaqәdardır.

Orta əsrlərdə şәһәrlərin böyümәsi ilә әlaqәdar kəmfürsət, hiyləgər və fırıldaqçı ünsürlәrin çoxalmasına da müəyyәn şәrait yaranırdı. Bu ünsürlәr İsfaһan paytaxt olduqdan sonra onun әtraf mahallarına yayılaraq yerli türklərə daha çox әziyyətlәr verirdilәr, xalqı çapıb-talayırdılar. Digәr tәrəfdәn uzun zamanlardan bәri dövlәt mәrkəzi olan Tәbrizin saray adamları tәrәfindən nüfuzdan salınması, mәrkәzin fars şәһəri İsfaһana köçürülməsi Azәrbaycan xalqının Şah Abbas üsuli-idarәsinә nifrәtini getdikcә artırırdı. Odur ki xalqın Şah Abbasa, onun sarayı yerlәşәn İsfaһana mәnfi münasibәtini bildirәn bu ifadә hәlә o zamanlar çox geniş şәkildə yayılmışdı.

İsfaһan lotuları haqqında cürbәcür әfsanә vә rәvayәtlәr yaranmaqda idi. Bu әfsanә vә rәvayәtlәrin әks-sәdasını bir çox Azərbaycan nağıl və dastanlarında (o cümlәdәn «Aşıq Qәrib» dastanının 40 lotu ilә әlaqәdar epizodunda) görmәk mümkündür.

İSGƏNDƏRİN BUYNUZU VAR...

►Gizli saxlanan sirrin əvvəl-axır faş olunacağını bildirən ifadə.

İfadə xalq arasında Makedoniyalı İsgəndərlə bağlı yayılmış maraqlı bir əhvalatdan qaynaqlanır.

Rəvayətə görə, guya Makedoniyalı İsgəndərin buynuzu var imiş və bu sirri İsgəndərin şəxsi dəlləyindən başqa heç kəs bilmirmiş. Dəllək həmin sirri uzun müddət ürəyində saxlayır, lakin sirr onun qəlbini deşdiyindən bir adama söyləmək ehtiyacı duyur. İsgəndərdən qorxduğu üçün bu sirri heç kəsə aça bilmirmiş. Axırda əlacı kəsilir, ürəyini boşaltmaq üçün çöldə istifadəsiz qalmış bir quyunun kənarına gəlib ağzını quyuya tutaraq deyir:

– İsgəndərin buynuzu var, buynuzu...

Bu hadisədən bir müddət keçir, İsgəndər öz qoşunları ilə səfərdən qayıdarkən bir çobanın quyu kənarında oturub tütək çaldığını görür. Tütəkdən «İsgəndərin buynuzu var, buynuzu...» sözləri açıq eşidilir. İsgəndər bərk qəzəblənir, təəccüblə çobandan bu işin səbəbini soruşur. Çoban çaldığı tütəyi qarşısındakı quyunun kənarında bitən qamışdan düzəltdiyini söyləyir. İsgəndər quyu kənarındakı qamışdan özü bir tütək qayırıb çalır və çobanın düz dediyini yəqin edir. Sonra o, dəlləyi yanına çağırıb dindirir. Dəllək əhvalatı olduğu kimi danışır və İsgəndər dünyada sirr gizlətməyin çox çətin olduğunu başa düşür.

Hәmin rәvayәtlә әlaqәdar dilimizdә «Buynuzum yoxdur ki», «Buynuz çıxarmamışam ki» ifadәlәri də meydana gәlmişdir.

İSTİ İZLƏRLƏ

►Nəyi isə (deyilmiş sözü, törədilmiş cinayəti, ortaya çıxmış problemi və s.) təcili aydınlaşdırmağı, gecikmədən hərəkət etməyi bildirən ifadə.

İfadənin ovçuların söhbətləri əsasında yarandığı ehtimal edilir.

Ovçular uzunillik təcrübələrinə əsaslanaraq bu qənaətə gəlmişlər ki, ovda izlənilən heyvanın qoxusunu güclü şəkildə özündə saxlayan izdir. Ov itləri məhz bu izlərin ardınca gedərək hansısa heyvanı təqib edir və sahiblərinin etibarlı bələdçiləri olurlar.

İfadənin qədim Rusiyanın istintaq şöbələrində yaranması ehtimalı da vardır. İstənilən cinayətin üstü təzə izlərlə daha tez açılır. Cinayətkarın axtarışında xüsusi xəfiyyə itlərindən istifadə olunursa, onun üçün vacibdir ki, iz soyumasın, yəni qoxu havaya sovrulub getməsin.

İŞIĞA GƏLİRLƏR

►Adətən, bir yerə çoxlu adam gəlib-gedəndə, süfrə açılarkən yemək üstünə ard-arda bir neçə adam gəlib çıxanda kinayə ilə işlədilən ifadə.

İfadə konkret olaraq Molla Nəsrəddinə aid bir rəvayətlə bağlıdır.

Yeddi qızı olan Mollanın arvadı növbəti dəfə doğuş keçirərkən o, arvadının azad olmasını gözləyərək o biri otaqdan tez-tez mamaçaya müraciət edib oğlan, və ya qız olduğunu soruşurdu. Nəhayət, mamaça Mollaya müraciətlə o biri evdən səslənir:

− Molla, gözün aydın, bir qızın oldu.

Molla əsəbi halda dodaqlarını büzərək bir söz demir. Bir qədər keçdikdən sonra mamaçanın yenə səsi gəlir:

− Ay Molla, muştuluğumu ver, bir qızın da oldu!

Molla qadını söymək istəyir, lakin sonra onun günahkar olmadığını nəzərə alıb öz fikrindən vaz keçir. Döşəyin üstündə uzanıb başını əlləri içərisinə alır. Elə bu vaxt mamaçanın cır səsi bir də eşidilir:

− Molla, gözün aydın, bir qızın da oldu!

Molla bu sözü eşidib yerindən dik atılır, ağzını qapıya dirəyib çığırır:

− Sənə qurban olum, Fatmanisə qarı, bir o lampanı söndür, bu qırılmışlar, yəqin, işığa gəlirlər.

Bəzən çoxlu qız doğan qadınlara söz atmaq məqsədilə, habelə evə vaxtsız olaraq çoxlu qonaq gəldikdə də zarafatla bu məsəldən istifadə edirlər.

İŞİ YAŞ OLMAQ

►Pis, ağır, çıxılmaz vәziyyətә düşmәk, zәiflәmək, vəziyyəti xarablaşmaq.

İfadә qәdim türk xalqlarının bəlli inancı ilə bağlı yaranmışdır.

Bu inanca görə, hər bir predmet nә qәdәr quru qalırsa, bir o qәdәr çox təsir gücünə malik olur. Qәdimdә duanı vә s.-ni yaş olmaqdan, nәmdən qoruyurdular. Əsas məqsəd o idi ki, nәm olub öz təsir gücünü itirmәsin.

İnsanlarda daim belə bir inam olub ki, nәmişlik, yaş olma falçının, ovsunçunun gücünü әlindәn alır. Әn qәdim kosmoqonik təsәvvürə görә, belə bir dixotomiya mühüm olmuşdur: a) ağ, quru, kişi – yuxarı//üst tәrәf; b) qırmızı, yaş, qadın – aşağı//alt tәrәf.

Prof. M.Adilov bu ifadәnin dilimizdəki «gönü suya vermәk» ifadәsi ilә әlaqәsinin olduğuna diqqәti cәlb edir. Onun fikrincə, dilimizdә işlәnәn «şәlәsini (gönünü, dәrisini) sudan çıxarmaq», «sudan quru çıxmaq» vә s. ifadәlәrdәn dә aydın olur ki, «su», «yaş», «nәm» vә s. mәfhumlar evfemistik mәna daşıyır.

İŞİN DÜZƏLİB, GÜLÜRSƏN

►İşi yoluna düşmüş adama kefi durularkən istehza ilə deyilən ifadə.

İfadə Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Mollanın baqqala borcu varmış. Nə qədər çalışsa da, borcu ödəyə bilmir. Baqqal gözləməkdən bezib başlayır hər gün Mollanın qapısına gəlib hay-küy salmağa, borcunu qaytarmasını tələb etməyə. Molla görür ki, baqqal əl çəkən deyil, düşünüb bir fənd fikirləşib evinin qabağına qaratikan kolları basdırır.

Axşam baqqalın gəldiyini görən Molla arvadını öyrədib özü pəncərənin arxasında gizlənir. Baqqal gəlib qapıda dayanıb qışqıraraq borcunu tələb etməyə başlayır. Bu zaman Mollanın arvadı deyir:

– Ərim pulun yolunu tapıb. Bax bu qaratikanları görürsən?

Baqqal soruşur:

– Görürəm, qaratikandan mənə nə?..

Arvad deyir:

– Buradan hər səhər-axşam qoyun sürüsü keçir. Biz də bu tikanları buraya əkmişik ki, qoyunlar buradan keçəndə yunları ilişsin bunlara. Sonra biz hər gün o yunları yığacağıq. Mən darayıb əyirəcəm, corab toxuyacağam. Molla da aparıb satacaq, sənin pulunu düzəldib verəcəyik.

Baqqal özünü saxlaya bilməyib arvadın bu sadəlövh sözlərinə ucadan gülür. Baqqalın gülüşünü eşidən Molla tez başını pəncərədən çıxarır ki:

– Hə!.. Görürsən işin düzəlib, gülürsən…

İŞLƏMƏYƏN DİŞLƏMƏZ

►Yaxşı güzəran və firavanlıq üçün zəhmət çəkməyin, əməyə qatlaşmağın vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə xristian dininin təbliği ilə bağlı bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, İsa peyğəmbərin həvarilərindən biri olan Pavel xristianlığı təbliğ etmək üçün Makedoniyanın Fessaloniki (indiki Saloniki) şəhərinə gəlir. İnsanlar həvarinin İsa haqqında moizələrinə qulaq asıb Allahın oğlunun göstərdiyi möcüzələrə və onun yenidən zühur edəcəyinə inanırlar. Pavel getdikdən sonra dindarlar iş-güclərini atıb qiyamət gününü gözləməyə başlayırlar. Onda Pavel fessalonikililərə ikinci dəfə bu sözlərlə müraciət edir:

«…Biz heç kimin çörəyini havayı yemədik, zəhmətə qatlaşdıq, heç kimə yük olmamaq üçün gecə-gündüz işlədik, – ona görə yox ki hökmümüz çatmırdı, ona görə ki özünüzü bizə bənzətmək üçün sizə nümunə göstərdik. Biz sizdə olanda bunu nəsihət etdik: kim işləmək istəmirsə, o da yemir. Amma eşidirik ki, bəziləriniz işlərini atıb, zəhmət çəkmək istəmir, vurnuxur. Belələrini inandırırıq ki, sakit-sakit işləyib öz çörəklərini yesinlər».

Bu atalar sözünün SSRİ dönəmində V.İ.Leninə aid olduğunu deyirdilər, çünki onun 1918-ci ilin mayında dərc olunmuş «Aclıq haqqında» məqaləsində belə bir cümlə işlənmişdi: «Kim işləmirsə, o da yemir». Burada maraqlı məqam odur ki, dinin qatı düşməni olan Lenin həmin ifadəni xristianlığın müqəddəs kitabı «İncil»dən götürmüşdür.

İŞTAH DİŞ ALTINDADIR

►İnsanın bir tələbatı ödəndikcə, marağı təmin olunduqca tədricən əlavə istəklərinin ortaya çıxdığını, həvəsləndiyini istehza ilə bildirən ifadə.

İfadənin bir çox dillərə fransız yazıçısı F.Rablenin (1494–1553) «Qarqantua və Pantaqruel» (1532) əsərindən sonra yayıldığı ehtimal edilir.

Böyük yazıçı, İntibah dövrünün görkəmli nümayəndəsi Fransua Rable adıçəkilən romanında Fransa həyatının eybəcərliklərini, cəmiyyətin bütün sosial qatlarındakı ağır mənəvi mənzərəni kəskin satira atəşinə tutmuşdur. Köhnə qaydaları, o cümlədən insan xarakterindəki idarəçiliyi, tərbiyə və məhkəmə sistemindəki naqislikləri tənqid edən F.Rable baş qəhrəmanın bitib-tükənməyən istəklərindən də danışır və «iştah diş altındadır» ifadəsini işlədir.

Romanın çapından sonra bu ifadə məşhurlaşaraq Avropada geniş yayılır. Müəyyən hərəkət nəticəsində insanın hər hansı bir marağı və ya tələbatı ödənirsə, o həvəslənərək başqa şeylər də istəyir. Məhz situasiya «iştah diş altındadır» birləşməsi ilə ifadə olunur. Başqa bir iddiaya görə, bu ifadənin əsl müəllifi Fransanın Le-Man şəhərinin yepiskopu, 1538-ci ildə vəfat etmiş Jerom Manskidir. Fərziyyəyə görə F.Rable gözəl natiq və polemikalar ustası J.Manskidən sonra həmin ifadəni öz əsərinə daxil etmişdir.

Dilimizdə bu ifadənin qarşılığı kimi «Allah verdikcə bəndə gümana gəlir», «Ağzında şirə qalmaq» deyimləri işlənir.