Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

BƏYANDUR

BƏYANDIR

BAYAT türk. 

bayat sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Vardövlətli, bol nemətli, varlı, imkanlı, zəngin; 2. Allah, Tanrı; 3. Tanrının siması, üzü; 4. Köhnəlmiş, təzə olmayan, boyat; 5. Dəbdə olmayan; 6 Dadsız. Bayat şəxs adı sözün üçüncü mənası ilə əlaqədar olub, Yaradanın (Allahın) üzü anlamını ifadə edir.

Bayat sözü barədə müxtəlif araşdırmalarda fərqli fikirlər də mövcuddur. Məlum olduğu kimi, hələ “KitabiDədə Qorqud” dastanlarında Bayat tayfası haqqında məlumatlara rast gəlinir. XII əsrdə Mahmud Kaşğari özünün “Divanülüğət əttürk” əsərində Boyat qəbiləsinin adını çəkmiş və onu Oğuz tayfasının bir qolu kimi göstərmişdir. O, bu sözün ulu Tanrı mənasını verdiyini qeyd etmişdir. XV əsr türkuyğur şairi, alim Yusif Balasaqunlu özünün məşhur “Qutadqu biliq” əsərində Bayat adını qeyd edir. Cozef Toğan göstərir ki, Bayatlar Çingiz xanın köləsi deyil, onun ətrafında toplaşan bir çox qəbilələrdən biri olmuşdur. Bayat adını Oğuz xanın nəvəsi, Gün xanın oğuz ordusunun sağ qoluna başçılıq etmiş ikinci oğlu daşımışdır. Tayfanın adı da onun adı ilə əlaqələndirilir. Bayat ğuz tayfalarından biri olan Bayat tayfasının, xalqının adındandır. Araşdırmalarda göstərilir ki, Asiyanın geniş ölkələrindən Azərbaycana, Anadoluya, İraqa, Volqa çayı boylarına qədər izləri görünən bayatların tarixi varlığı haqqında tarixi mənbələrdə geniş məlumatlar vardır. Boyat/Bayat/Bayatlılar/Sincan  Boyat/QızıltəpəBoyat/Boyatansüxtə/Bayatlı/Keşlakbayat/Əlbayat/Boqayat (Tanrı odu) və s. paralelləri olan bu adın müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda da arealları vardır. Qiyasəddin Qeybullayev, Tofiq Əhmədov, Afad Qurbanov da Boyat tayfalarının Azərbaycandakı yaşayış ərazilərini göstərərək Azərbaycana gəlmə tarixini qeyd etmişlər. Azərbaycan ərazisində Ağcabədi, Ucar, Neftçala və Şamaxı, Dəvəçi bölgələrində Bayat kənd adı, Dərbənddə Boyatlar məhəlləsi var. Qərbi Azərbaycanın Quqark (Qarakilsə) rayonunda Bayatlar kəndi olmuşdur. Məlum olduğu kimi, Məhəmməd Füzuli də Boyat boyundandır. Qarabağın – indiki Ağcabədinin Boyat kəndində anadan olmuşdur və İraqa da həmin mahaldan köçüb getmişdir. M.P.Vaqif, XV əsrdə yaşamış məşhur tarixçi, “Camicəmayin” əsərinin müəllifi Həsən Bayati, XII əsrdə yaşayıbyaratmış Bayat Abbas, türk şairi Yəhya Kamal Bayatlı, XX əsrdə xalq şairi Səməd Vurğunun da bu boya mənsub olması barədə məlumatlar mövcuddur.

BƏYAT

BAYAZİD ərəb.

abuyazid, yəni Yəzidin oğlu sözünün dəyişikliyə uğramış forması olub, Tanrının hədiyyəsi, Allahın bəxş etdiyi, qabiliyyət sahibi, zəkalı, bacarıqlı, ağıllı anlamlarını ifadə edir.

Bayazid adı çəkilən kimi fateh I Sultan Yıldırım Bəyazid (13601403) yada düşür. 1403cü ildə Əmir Teymurun qoşunu qarşısında davam gətirə bilməyən Bayazid əsir düşür. Əmir Teymur qalib gəlir. Amma Osmanlı sultanı Bayazidin adı bu gün də bütün dünyada məşhur şəxsiyyətlərlə bir sırada anılır.

BƏYAZİD

BAYRAQDAR türk.

bayraq və fars. dar sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Üzərində hər hansı bir xalqın, dövlətin, partiyanın, qurumun rəmzi həkk olunmuş qumaş parçanı, bayrağı qaldıran və ya daşıyan şəxs mənasını ifadə edir.

Bayraqdar məişətimizə XX əsrin əvvəllərində vətənpərvərliklə əlaqədar daxil olmuş şəxs adlarından olsa da, məişətimizdə uzunömürlü olmamışdır.

BAYRAM türk.

bayram sözü tarixi, milli, dini və s. hadisələrlə bağlı keçirilən günlərdəki şənlik, şadlıq, təntənə, şadyanalıqlar, həmçinin əyləncə, oyun mənasında işlədilir.

“Bay”– böyük, “ram” – şadlıq, yəni “böyük şadlıq” mənasını daşıyır. Bildiyimiz kimi, həm ”Ramayana”da, həm də “Avesta”da Tanrının “Ram”, “Rama”, “Ramana” adlarına rast gəinir. Şəxs adına gəlincə, məlum olduğu kimi, Azərbaycanda çox zaman övlad gözləyən ailələrdə oğlan övladının dünyaya gəlməsi sanki bir şadyanalığa səbəb olur, yeni doğulmuş körpəyə də Bayram adı qoyulur. Bəzən də bayram günlərində dünyaya gələn oğlan uşaqlarına verilir.

BAYRAMƏLİ azərb.

Bayram və ərəb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BAYRAMALI

BAYRAMQULU azərb.

Bayram və mürəkkəb adların tərkibində işlənən Qulu adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

BECAN

Becan/Bejan/Bijan kişi adının mənşəyi haqqında dilçilikdə bir çox mübahisəli məsələlər hələ də həllini gözləməkdədir. Lüğətlərdə qədim türk dil. becan sözündən olub, biçən, kəsən anlamında olması barədə izahlara rast gəlinir.

Müasir Azərbaycan antroponimikasında işlək olmayan adlar sırasındadır. Bir sıra tarixi mənbələrdə biçənəkpeçeneq tayfasının adı ilə əlaqələndirilir. Ə.Dəmirçizadə IX əsrdə xəzərlərin məğlub edilmələri zamanı Orta Asiyanın şimal hissəsindən bir çox türkdilli tayfaların köçündən bəhs edərkən onların arasında becənək tayfasının adını da qeyd edir. Bu etnonim barədə A.Qurbanov yazır ki, peçeneq etnoniminin fonetik, leksik tərkibi haqqında qəti fikir demək hələ mümkün deyildir. “Oğuznamə”də Беджене adının xeyirxah, işgüzar, qeyrətli mənaları, həmçinin biçina, biçine, beçene kimi fonetik variantlarda işgüzar, qeyrətli mənaları qeyd edilmişdir. Deməli, araşdırmalardan məlum olur ki, Becan kişi adı becənək etnonimi ilə bağlıdır, türkmənşəlidir, apelyativi arxaikləşmişdir. Ad semantikasında xeyirxah, işgüzar, qeyrətli mənalarını yaşadır. Qeyd etmək lazımdır ki, adın həm qədim Şərq dilləri, həm də qədim yəhudi dili ilə əlaqəsi barədə də məlumatlar mövcuddur. Bu barədə yazan müəlliflər becan sözünü m.ə. XI əsrdə İordan çayının qərb sahilində mövcud olmuş Betsan/Beysan/Bezan şəhərinin adı ilə əlaqələndirirlər. Məlum olduğu kimi, VIIVIII əsrlərə aid edilən ilk yazılı abidəmiz “KitabiDədə Qorqud” dastanlarındakı obrazlardan birinin adı Baybican bəgdir. Bu da adın daha erkən dövrlərə aid olmasını təsdiq edir. Bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Becan/Bejan adına ruslarda da rast gəlinir. Ruslarda Bejanov soyadının daşıyıcıları bu gün də kifayət qədərdir. Türk dillərindən rus dilinə keçmə kifayət qədər antroponim məlumdur. Bəzi rus tədqiqatçıları bu sözü rus dilində olan бежать (qaçmaq) feili ilə əlaqələndirsələr də, digər rus tədqiqatçılarının araşdırmalarında Beyan/Becan adının fars mənşəli olduğu göstərilir. Antroponimin fars mənşəli olduğu haqqında da məlumatlar mövcuddur, burada əsasən Becan/Bejan adının XIX əsrə qədər İranda zadəganlar arasında yayıldığı əsas gətirilir. Şah Abbasın hakimiyyəti illərində (15871629) vəzirinin, eləcə də ən sevimli əyanlarından birinin adı Dəli Becan olmuşdur. Bu fakta orta əsrlərə aid Azərbaycan məhəbbət dastanlarından olan “Abbas və Gülgəz” dastanında da rast gəlinir. Bijən həm də İran eposunun qəhrəmanlarından əfsanəvi bir pəhləvanın adıdır. Əfsanəyə görə, turanlılar Bijəni bir quyuda həbs etmiş, Rüstəm Zal gəlib onu xilas etmişdir. Bijənin Mənicəyə aşiqliyi «Şahnamə»nin məşhur hekayələrindəndir. Ə.Firdövsinin “Şahnamə” (9761011) dastanının qəhərəmanının adı da Becan/Bejan/Bijən olmuşdur. Eposda “Bijən və Mənicə” dastanına da xüsusi yer verilir. “Şahnamə”nin nəinki İran mədəniyyətinə, eləcə də Orta Asiya, Cənubi Qafqaz və Hindistan mədəniyyətinə təsir göstərdiyi barədə də kifayət qədər məlumat mövcuddur. L.N.Qumilyov 651ci ildə Mervedə baş vermiş hadisələri şərh edərkən Bejan/Becan tarxan barədə bəhs edir. Müəllif də adla bağlı fikirlərində Ə.Firdövsiyə istinad edir. Firdövsinin əsərində Becan/Bejan tarxan Səmərqəndin hakimidir. Sonrakı dövrdə də İran tarixində Bejan adına rast gəlinir. Abbas Mirzə şahın ən sevimli əyanlarından biri Bejan xan olmuşdur. Burdan belə aydın olur ki, Becan/Bejan adının kökləri daha qədim dövrlərlə səsləşir, mənşəyi barədə dəqiq fikir söyləmək çətindir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Becan bu gün əsasən soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Addan formalaşmış Becanov, Becan soyadının kifayət qədər mövcud olması məişətimizdə yaxın keçmişə qədər adın geniş yayıldığına dəlalət edir.

BEJAN

BİJEN

BEHBUD fars.

behbud sözündəndir: Bir neçə mənası var. 1. Yaxşılaşmaq, sağalmaq; 2. Cansağlığı; 3. Xəncərin bir növü, silah; 4. Qalın tiyəli, qında gəzdirilən iri bıçaq, silah növü.

Məişətimizdə qədim şəxs adlarından olan Behbud sözün üçüncü mənası ilə əlaqədar olub, silah adı, xəncər növü anlamına gəlir. Artıq Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Behbud bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır. Adın daşıyıcılarından Qarabağ xanlığının əsasını qoymuş Pənahəli xanın nəvəsi Behbud xan Cavanşir (18771921) 1918ci il iyunun 17də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin başçısı Fətəli xan Xoyskinin Gəncədə təşkil etdiyi İkinci hökumət kabinəsində daxili işlər naziri vəzifəsini tutmuşdur.