Dictionaries
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti
BƏXTİYAR fars.
baxtiyar (əslində baxteyar) sözü xoşbəxt, başqa sözlə, bəxti yar olan, ağgün (insan) mənasındadır.
Adın tərkib hissələri olan bəxt və yar dilimizdə həddən artıq çox işlənir. Bəxtiyar kişi adı xoşbəxt, bəxti gətirən mənasındadır. Onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Bəxtiyar şəxs adı İranda həm azərbaycanlılar, həm də farslar arasında kifayət qədər rast gəlinən adlardandır. Məişətimizdə Bəxtiyarla eyni məzmunlu adlar kifayət qədərdir. Məsələn, Bəxtəvər (bax: ad – BƏXTƏVƏR), Xoşbəxt (bax: ad – XOŞBƏXT) və s. Bəxtiyar şəxs adı bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarındandır. Adın daşıyıcıları arasında şair, dramaturq, ədəbiyyatşünas, Azərbaycanın Xalq Şairi, professor, Əməkdar İncəsənət Xadimi, Dövlət mükafatı laureatı, ictimai xadim, türk dünyasının sevilən sənətkarı Bəxtiyar Vahabzadənin (19252009) adını fəxrlə çəkmək olar.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏKİR ərəb.
bakr sözü cavan dəvə, erkək dəvə, dəvə balası, nər anlamlarını ifadə edir.
Adın məhz Bəkr olduğu Əbubəkr (bax: ad – ƏBUBƏKR) mürəkkəb adında xüsusilə aydın görünür. Bəbir kişi adı kimi (bax: ad – BƏBİR), Bəkir də dilimizin fonetik qanunlarına uyğun dəyişmiş, Bəkir şəklinə düşmüşdür. Bəkir Şərq məişətində çox qədim adlardandır. Ərəb ailələrində yeni doğulmuş oğlan uşağına dəvə adı qoyulması, yəqin ki, elə də təəccüb doğurmur, çünki ömrü səhralarda, qızmar günəş altında keçən bədəvi ərəb üçün dəvədən əziz, məlumdur ki, heç bir şey ola bilməzdi. Bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Bəkir şəxs adı əvvəllər əsasən sünnilər arasında geniş yayılmışdı. Bu da Məhəmməddən sonra ilk xəlifə və peyğəmbərin qayınatası (Ayişənin atası) Əbubəkrlə əlaqədar idi. Şiələr Məhəmməd ilə Əli arasındakı xəlifələrə o qədər də rəğbət bəsləmədiyindən hazırda müasir şəxs adı olaraq Əbubəkrdən daha çox Bəkir adı geniş yayılmışdır. Nədənsə bəzi lüğətlərdə Bəkir adı Bakir adı ilə eyniləşdirilir. Fərqli mənası olan antroponimlərdir. Adın daşıyıcıları arasında ədəbiyyatşünas, şair, dilçi, mətnşünas, filologiya elmlər doktoru, professor Bəkir Çobanzadə (18931938) repressiyaya məruz qalmış ziyalılarımızdandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏKTAŞ türk.
baktaç sözündəndir. Bəktaş şəxs adı çox qədim adlardandır. Qardaş (qarın və daş) sözü kimi, Bəktaş sözü də bək ® bəy (möhkəm, sərt, sağlam)və taş (daş) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır.Bəktaş kişi adı hörmətli, əziz, bərabər; taytuş, eyni, həmçinin möhkəm, sağlam, bərk daş anlamlarını ifadə edir.
Şərqdə yayılmış Bəktaş təriqətinin adındandır. Bu təriqətin yaradıcısı Hacı Bəktaş Vəli (12421337) olmuşdur. Təriqətin dərvişləri çox yerləri gəzib dolaşdıqlarına görə sözün laqeyd, gəzəyən, dərbədər anlamları da vardır. Adın təhrif olunmuş Bekdaş, Bektaş, Bektaşi formaları da sonradan müstəqil kişi adları kimi rəsmiləşmişdir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏNANYAR ərəb.
banan/benan və mürəkkəb adların tərkibində işlənən fars. yar sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır. Bənan sözü dilimizdə çox gözəl, cəzb edən, diqqətçəkən, diqqəti cəlb edən mənasındadır.
Bənan Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olsa da, Türkiyədə və türk dünyasında Benan geniş yayılmış kişi adlarındandır. Əminliklə demək olar ki, Azərbaycanda bu gün Bənan adına rast gəlinmir. Mürəkkəb adların tərkibində işlənən yar (bax: YAR) komponenti ilə birləşmiş biçimdə, Bənanyar biçimində yaşlı nəsil arasında çox nadir hallarda rast gəlinir. Lakin dilimizdə Bənanyarlı, Bənanyarski kimi soyadların kifayət qədər olması məişətimizdə adın keçən əsrin əvvəllərində geniş yayıldığına dəlalət edir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏNDƏ fars.
banda sözü dilimizdə əsasən adam, insan, məxluq, həmçinin qul, kölə mənalarını ifadə edir.
Əvvəllər özü barədə danışan şəxs təvazökarlıqdan uzaq olmaq üçün özü ilə bağlı mən əvəzinə “bəndə, bəndəniz” işlədərdi. Bu da həmsöhbətə özünü üstün göstərməmək, mənəmmənəmlikdən uzaq olmaq məqsədi daşıyırdı. Bu gün Azərbycan antroponimikasında müstəqil kişi adı olaraq mövcud olmasa da, mürəkkəb şəxs adlarının tərkibində təsadüf edilir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏNDƏLİ fars.
mürəkkəb adların yaranmasında iştirak edən Banda və Əli adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.
Bəndəli (bax: ad – BƏNDƏ; ƏLİ) kişi adı Əliyə bağlı olan, Əliyə yaxın insan, Əli tərəfdarı, Əliyə tabe olan, Əlinin qulu, köləsi, Əliyə sitayiş edən anlamlarını ifadə edir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏNNA ərəb.
banna sözündəndir. Azərbaycan dilində bənna ev tikən, həmçinin binanın daş, kərpic hissəsini tikən, bir sözlə, tikintidə daşla, kərpiclə işləyən usta mənasını ifadə edir.
“Bənna” həm də müqəddəs kitab “Quran”da olan hədislərdən biridir. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Bənna bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏRBƏR ərəb.
barbar sözündəndir. Bərbər dilimizdə baş və ya üz qırxmaq peşəsi ilə məşğul olan peşə sahibinin adıdır.
Bərbərlər həm də vaxtilə Amerikanın şimalında yaşamış tayfalar olmuşdur. XI əsrə qədər Afrikanın Misir sərhədindən qərb hissəsinə qədər olan ərazisində hakim mövqe tutmuş bərbərlər ərəblər Məğribi işğal etdikdən sonra dağlara, səhralara dağılmışlar. Sonradan İslam dinini qəbul edərək ərəblərə qarışmışlar. Azərbaycan antroponimikasında köhnəlmiş şəxs adları sırasında olan Bərbər bu gün yalnız soyadlarda yaşayan kişi adlarındandır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏRGÜŞAD fars.
barqoçad sözündən olub, baharın elçisi, baharın müjdəçisi, təzə açılan yarpaq anlamlarını ifadə edir.
Bərgüşad antroponimi Qaraçöplü türk tayfasının adı ilə əlaqədardır. Mənbələrdə Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında olan Bərgüşad dağının adı ilə əlaqədar olduğu barədə məlumatlara da rast gəlinir. Bu fikirləri də tam kənar etmək düzgün olmazdı. Çünki Azərbaycan antroponimikasında dağ adlarından yaranmış kifayət qədər şəxs adı mövcuddur.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏSİRƏT ərəb.
basirat sözü ağıllı, tədbirli, gözüaçıq anlamlarını ifadə edir.
Xalq arasında basirat gözü açıq (ağıllı, tədbirli, gözüaçıq), yaxud basirati (bəzən basaratı) bağlanmıç (gözü tutulmuş, hərəkətində ayıqsayıq olmayan) kimi ifadələr mövcuddur. Bəsirət antroponimi gözüaçıq, ağıllı (adam) mənasındadır.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğətiBƏŞARƏT ərəb.
baçarat sözü muştuluq, müjdə, gözaydınlığı, muştuluqçu, xoş xəbər anlamlarını ifadə edir.
Azərbaycan antroponimikasında müştərək şəxs adları sırasında olan Bəşarət adı günümüzdə o qədər də aktuallığını qoruyub saxlaya bilməsə də, orta və yaşlı nəsil arasında bu adı daşıyan qadınlara da, kişilərə də rast gəlinir.
Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti