Məsəllər, deyimlər

STƏKANDA FIRTINA

►Hədər yerә, çox kiçik vә әhәmiyyәtsiz olan bir iş, fakt, hadisә vә әşya ilә әlaqədar böyük hәyәcan yaratmağa münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadənin yayılması görkәmli fransız mütәfәkkiri Monteskyönün adı ilə bağlıdır.

Fransa yazıçısı Onore de Balzakın yazdığına görә, bu ifadәnin mәşhurlaşmasında Monteskyönün mühüm rolu olmuşdur. O, San-Marino cırtdan respublikasındakı siyasi hәrc-mәrcliyi, nizamsızlığı sәciyyəlәndirmәk üçün həmin ifadәni işlәtmişdi.

Əslində isə ifadə fransız diplomatı və yazıçısı Lui Dütansa (1730–1832) məxsusdur. O, 1806-cı ildə yazdığı məqalədə rus imperatoru I Pavelin Fransa burjua inqilabının tәsiri ilә Cenevrәdə baş verәn iğtişaşlara münasibətini «stәkanda fırtına» adlandırmışdı. Bәzi mәnbәlərdә bu ifadәnin mәnşәcә daһa qədim olduğu göstәrilir. Hәlә Siseron dövründә Romada buna yaxın ifadə («tәknәdә tufan qaldırmaq») mәşhur olmuşdur.

SU İÇDİYİ QUYUYA TÜPÜRMƏK

►Nankorluq etmək, hər hansı yaxşılığın müqabilində pislik, nadürüstlük etmək, münasibətləri pozmaq.

İfadə Şərq xalqlarının bir çoxunun folklorunda yayılmış məşhur və ibrətamiz bir əhvalatla bağlıdır.

Rəvayətə görə, səhrada su ehtiyatı qurtaran iki nəfər uzun-uzadı su axtarışına çıxır. Nəhayət, yolçular bir quyuya rast gəlirlər. Bolluca su içib yanğılarını söndürürlər, əl-üzlərini yuyub sərinlənirlər. Sonra quyunun yanında uzanıb yuxuya gedirlər.

Onları yuxudan at kişnərtisi oyadır. Qalxıb bir nəfər atlının quyuya yaxınlaşdığını görürlər. Həmin adam quyuya yaxınlaşır, salamsız-kalamsız quyudan su çəkib içməyə başlayır. Sonra atına da su verir. Yenidən üzünə su vurur, ağzını yaxalayır və yaxantını kənara deyil, quyuya tüpürür. Bunu görən yolçular atlını tənbeh edirlər ki, su içdiyin quyuya tüpürmə, çünki yenə bu quyudan su içəcəksən. Lakin atlı onların sözünə məhəl qoymadan bu dəfə açıq-aşkar quyuya tüpürür. Belə olduqda yolçulardan biri xəncərini çıxarıb azğın atlını öldürür.

Əslində, suyun və su quyusunun qədrini bilməyin vacibliyini qabardan bu ifadə sonradan məcazlaşaraq «nankorluq etmək», «qədrini bilməmək» mənasında işlənməyə başlamışdır.

SUSMAQ RAZILIQ ƏLAMƏTİDİR

►Adətən, hər hansı sual və ya davranışa münasibətdə cavab almadıqda susmağı razılıq əlaməti kimi qələmə vermək istəyərkən işlədilən ifadə.

Ehtimallara görə, ifadə qədim yunan şair-dramaturqu Sofoklun (e.ə. 496–406) «Traxiniya qadınları» faciəsindən qaynaqlanır.

Sofoklun həmin əsərində qəhrəmanlardan biri belə sual edir: «Bəyəm sən başa düşmürsənmi ki, sən susmağınla ittihamla razılaşmış olursan?»

Xristian alimləri latınca da («silentium videtur confessio») məşhur olan bu ifadənin ilk dəfə yazılı şəkildə Roma papası VIII Bonifasinin (1294–1303) kilsə hüququna daxil edilmiş məktubunda verildiyini qeyd edirlər. Bu ifadə dünya dillərinin əksəriyyətində eyni şəkildə işlədilir.

Azərbaycan dilində susmaqla bağlı tamamilə başqa mənada «Danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır» atalar sözü işlənir.

SUYA BAXMAQ

►Gələcək hadisələri dəqiq proqnozlaşdırmaq, gələcəkdən, olacaqlardan xəbər tutmaq.

İfadə mənşə etibarilə bütpərəstlikdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bütpərəstlərin təsəvvürünə görə, falçılar suya baxaraq insanın taleyini öyrənə, gələcəyi görə, gələcək təhlükələr haqqında xəbər verə bilərdilər. Ərə getmək arzusunda olan qızlar gələcək nişanlılarının surətini qabın içindəki suyun üzərində görməyə cəhd edərdilər. Su ilə dolu olan qabı gecə çarpayının altına qoyar, şər qüvvələri uzaqlaşdırmaq üçünsə onun içinə fındıq qabıqları, mumlar, yemək qırıntıları atardılar. Səhərlər isə durub çox diqqət və həsrətlə həmin suya baxardılar.

Bu falabaxmalara görə də bir çox dillərdə bir şeyi diqqətlə proqnozlaşdırmağı, səhvə yol verməməyi bildirmək məqsədilə «suya baxan kimi» ifadəsi işlədilir.

SUYU BULANDIRMAQ

►Təsir edərək düz yoldan çıxartmaq, kələfi dolaşdırmaq, aranı qatmaq.

İfadə balıqçılar arasında geniş yayılmış ov üsulundan yaranaraq populyarlaşmışdır.

Keçmişdə balıq ovu xüsusi bulanmış suda həyata keçirilirdi. Güman edilirdi ki, bulanıq suda balıq torları görməyəcək və ora düşəcək. Amma zaman keçdikcə ifadə fərqli məna verməyə başladı.

Qədim yunan şairi Ezop öz təmsillərinin birində guya balıq tutmaq üçün əlləşən, əslində isə öz qonşusunun zəhləsini tökmək niyyətində olan bir hiyləgər balıqçının qəsdən suyu bulandırmasından bəhs edir.

O vaxtdan bəri bu ifadə nalayiq və vicdansız yolla mənfəət qazananları, həmçinin müəyyən bir işdə aranı qarışdıraraq yaranmış vəziyyətdən öz xeyri üçün faydalanmaq istəyən insanları xarakterizə edir.

SUYU ÇƏKMƏK

►Kimәsə oxşamaq, onu xatırlatmaq, yada salmaq, tanış gəlmək.

İfadə «soy» sözünün təhrif olunaraq «su» kimi işlənməsi nəticəsində yaranmışdır.

Birləşmənin birinci komponenti «su» yox, әslindә, «soy» sözündәn ibarәtdir: soyu çәkmәk. «Soy» sözü nәsil demәkdir. «Soyu çәkmәk», yəni hәmin nәsildәn kimә isә oxşamaq, kimi isә xatırlatmaq.

Müasir tәbiətşünaslıq insanın hәr hansı bir әlamәtinә görә nәsli xüsusiyyәtlәrә malik olduğunu tәsdiq edir. Bu fikir Məmməd Aslanın «Әrzurumun gәdiyinә varanda...» әsәrindә obrazlı şəkildә belə ifadә olunmuşdur: «Tarixboyu ölülәri dirilәr yaşadıb, diriləri dә ölülәr. İnsanın hәr hüceyrәsi ölü babalarının әbәdi yaşamaq ehtirasının әlamәtidir. Hәr toxumamız yeddi arxadan bәri gәlib-getmişlәrin bugünkü canlı yaşantısıdır».

Eyni mәnada dilimizdə «bir suyu (kiməsə) oxşamaq» ifadәsi də işlәdilir.

SÜD GÖLÜ

►Bolluğu, firavanlığı, rahatlığı bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə türk xalqlarının әsatirlәrində göy qübbəsi haqqındakı təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Qәdim türk әsatirlәrinә görә, yeddi qatdan ibarət olan göyün әn uca məqamında böyük mәbud olan gün (ana), altıncı qatda isә ay (ata) yerlәşir. Әn gözәl vә maraqlı məkan üçüncü qat sayılır. Bu qatda Bayülkәnin iki oğlu oturur. Burada həm ilahlar yaşayır, hәm dә insanların cәnnәti Ağ ölkә yerlәşir. Bütün hәyatın qaynağı olan Süd gölü dә məhz burada – göyün üçüncü qatındadır.

Rəvayətə görə, hәr hansı bir uşaq dünyaya gәldikdә gözәllik, mәhәbbәt vә doğum ilahәsi Ayzit bu süd gölündәn bir damla süd alıb һәmin uşağa içizdirir. Bu bir damla süd uşağa ruһ, hәyat vermiş olur. Ona görә dә doğum ilahәsinә bәzәn «südoğlu» da deyilir.

SÜD GÖLÜNDƏ ÜZMƏK

►Maddi cəhətdən hər şeyi olmaq, azad, firavan, heç bir sıxıntı çəkmədən rahat həyat yaşamaq.

İfadə qədim insanların firavan və qayğısız həyat haqqında arzu və təsəvvürlərindən qaynaqlanır.

Rus xalq nağıllarında tez-tez süd gölləri və bal sahilləri haqqında süjetlərə rast gəlmək olar. Ağır zəhmətlə çörək qazanan xalq özünün qayğısız və zəngin həyat haqqında arzularını folklorda ifadə etmişdir. Süd və bal göllərinə əksər xalqların əfsanələrində rast gəlmək olar. «Əhdi-ətiq»də Tanrı Musa peyğəmbərə İsrail xalqını Misirdən çıxaracağına və onları «süd və bal» axan yaxşı və geniş torpağa gətirəcəyinə söz verir.

Sonralar «süd gölləri və bal sahilləri» ifadəsi «əlçatmaz, həyata keçməsi mümkün olmayan» sözləri ilə sinonim kimi işlədilməyə başladı.

SÜDƏ SU QATMAQ

►Nadürüstlük etmək, bir işə haram qatmaq, tamahkarlıq ucbatından halalı haram etmək.

İfadə el arasında yayılmış məşhur bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Bir varlı adamın böyük qoyun sürüsü və əməlisaleh bir çobanı varmış. Çoban nə qədər süd sağırmışsa, artığına-əskiyinə baxmadan hamısını ağasının yanına aparırmış. Ağası isə südə su qatıb satması üçün çobana qaytarırmış. Çoban hər dəfə ağasını müsəlmanlara xəyanət etməməyə çağırır, bu işin axırının yaxşı olmayacağını xatırladırmış. Lakin ağası onun sözlərinə məhəl qoymadan mala haram qatmağa davam edirmiş.

Bir dəfə çoban təsadüfən qoyunları suyu qurumuş bir dərədə yatırıb özü bir təpənin başına dırmaşaraq orada yuxulayır. Bahar fəsli idi, birdən dağlarda güclü yağış başlayır, sel axıb dərəni doldurur və bütün qoyunlar suda boğulub ölür. Çoban şəhərə, ağasının yanına südsüz gedir. Ağası niyə əliboş gəldiyini soruşduqda çoban belə cavab verir:

– Ay ağa, sənə dedim axı, südə su qatma, xəyanət olar, sözümə baxmadın. İndi xalqa süd əvəzinə satdığın o sular bir yerə toplanıb sənin bütün qoyunlarını apardı.

SÜKANI BELƏ SAXLA!

►Uğurlu, təqdirəlayiq, bəyənilmiş bir işin eyni şəkildə davamlı olmasını arzulayarkən işlədilən ifadə.

İfadə məşhur «Əhməd haradadır?» filmindən (1963) qaynaqlanır.

Filmin baş qəhrəmanının yaşadığı yataqxana komendantının əvvəllər gəmidə bosman olduğu bilinir. Bu şəxsin nitqində də dənizçiyə xas olan ifadələr var: «Tam sürətlə geriyə», «Göyərtəni yuyarsınız» və s.

Filmdə komendant komissiya ilə birgə yataqxananın otaqlarını yoxlamağa gəlir. Əhmədgilin otağında isə mehmanxanada yer olmadığından Leyla gecələmiş olur. Səhər oyanan Leyla otağın bərbad, səliqəsiz olduğunu görüb orada əsl qadın təmizliyi yaradır və qapının döyüldüyünü eşidib şkafda gizlənir. Əlləri ərzaq torbaları ilə dolu olan oğlanlar otaqları yerləşən mərtəbəyə qalxarkən təmizliyi yoxlayan komissiyanın gəldiyini görüb aradan çıxmaq istəsələr də, alınmır. Ehtiyat açarı ilə qapı açılır və... gözəl, səliqəli mənzərə yoxlama qrupunu valeh edir. Otağı belə səliqəli görən yoxlama onlara yaxşı qiymət qoyub oranı tərk edərkən komendant – keçmiş gəmi bosmanı üzünü gənclərə tutub məsləhət verir:

– Sükanı belə saxla! Ardımca!

Məhz bu filmdən sonra həmin ifadə dilimizdə zərbi-məsələ çevrilib.

SÜLEYMAN MƏHKƏMƏSİ

►Olduqca mürəkkəb və mübahisəli bir məsələnin tez, dəqiq, ən başlıcası isə ədalətli şəkildə həll edildiyini bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə Süleyman peyğəmbərin ədalətli hökmdar olması ilə bağlı bir rəvayətdən qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, bir gün çox ədalətli hakim hesab olunan Süleyman peyğəmbərin yanına iki qadın gələrək onların arasındakı mübahisəni həll eləməyi xahiş edir. Qadınlardan biri deyir ki, biz eyni kişinin arvadıyıq və eyni vaxtda hərəmiz bir oğlan doğmuşuq. Dünən gecə bu qadın yuxulu ikən öz uşağını altına salıb boğmuş, sonra ölü uşağı gizlicə mənim yanıma qoyub oğlumu aparmışdır. Uşağımı ondan alıb mənə qaytarmağınızı xahiş edirəm. O biri qadın isə bütün bu sözləri ağ yalan adlandırır və uşağın onun öz övladı olduğunu bildirir.

Onların hər ikisini diqqətlə dinlədikdən sonra Süleyman sağ qalmış uşağı yanına gətirməyi əmr edir. Uşağı bələyə bükülmüş halda gətirib Süleymanın qabağına qoyurlar. O, qılıncını çıxarıb uşağın başı üzərinə qaldırır və qadınlara müraciətlə:

– Mən indi uşağı tən bölüb hərənizə yarısını verərəm, onda hər ikiniz məndən razı qalarsınız, – deyir.

Yalançı ana: «Mən sizin ədalətli hökmünüzdən çox razıyam», – deyir. Uşağın əsl anası isə Süleymanın ayaqlarına yıxılıb körpəsini öldürməməsini xahiş edir və onun iddiaçı qadına verilməsinə razı olduğunu bildirir.

Süleyman qadınların hərəkətindən uşağın həqiqi anasını müəyyən edib oğlanı əsl anasına verir, o biri qadını isə yalan danışdığı üçün cəzalandırır.

SÜLEYMANA QALMAYAN DÜNYA...

►Dünyanın faniliyini, əbədi olmadığını bildirmək məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə yəhudi padşahlarından biri olmuş Süleyman peyğəmbərin adı ilə bağlı rəvayətlərdən qaynaqlanmışdır.

Rəvayətə görə, çox ədalətli hakim sayılan Süleyman yəhudi peyğəmbərindən və padşahlarından biri olmuşdur. «Tövrat»a görə, e.ə. 965–928-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Süleyman guya təbiətin bütün qüvvələrinə hökm edir, bütün heyvanların dilini bilirmiş.

Tam şəkildə «Süleymana qalmayan dünya kimə qalacaqdır?» kimi işlənən ifadə ilə nə var-dövlətə, nə də hakimiyyətə etibar olmadığını, Süleyman kimi əzəmətli bir adamın da ölüm qarşısında diz çökdüyünə işarə edirlər.

Süleyman peyğəmbərin adı tarixdə sərvət, hakimiyyət, ədalət, ülviyyət və s.-nin rəmzinə çevrilmişdir. Bütün Şərq ədəbiyyatında Süleyman taxt-tac, mal-dövlət, həm də ədalət simvolu kimi tərənnüm olunur. Ona görə də bir mübahisəli məsələ tez, düzgün və ədalətlə həll edildiyi hallarda onu Süleyman məhkəməsi ilə müqayisə eləyirlər.

Bəzən var-dövlətinə və ya vəzifə mövqeyinə arxalanaraq qudurğanlıq edən adamlara nəsihət vermək məqsədilə bu məsəldən istifadə olunur.

SÜLH GÖYƏRÇİNİ

►Sülh, anlaşma, əmin-amanlıq və barış bildirən ifadə.

İfadə məşhur ispan rəssamı Pablo Pikassonun məşhur bir rəsmi ilə bağlıdır.

Böyük rəssam sülh tərəfdarlarının I konqresi üçün gözəl bir rəmz – dimdiyində yaşıl zeytun budağı gətirən ağ göyərçin çəkdikdən sonra «sülh göyərçini» deyimi məşhurlaşdı. Həmin vaxtdan gözəl adət yarandı – beynəlxalq festivallar zamanı gənclər səmaya minlərlə ağ göyərçin buraxırlar.

Müasir dünyanın əksər mədəniyyətlərində göyərçinin nəyə görə sülh rəmzi olduğunu demək çətindir. Göyərçinlər gözəl xarici görünüşə malik olan, xoş davranışlı ziyansız quşlardır. Şərq ölkələrində bu quşlar Allahın müqəddəs elçiləri sayılırdı.

Rəvayətə görə, ulu babalarımız hesab edirdilər ki, göyərçinlərdə pis xasiyyətin səbəbkarı olan öd kisəsi yoxdur. Buradan belə çıxır ki, göyərçinlərdə acılıq yoxdur. Həmişə mehriban və sülhsevərdirlər. Amma ehtimal var ki, «sülh göyərçini» ifadəsi buradan yaranmamışdır.

Göyərçinlərlə bağlı xoş ovqat yaradan rəvayətlərə «İncil»də də rast gəlinir; məsələn, nəql olunur ki, Nuhun gəmisinə dünya daşqınının bitməsi haqqında xəbəri göyərçin gətirir.

SÜMÜYÜNÜ İT SÜMÜYÜNƏ CALAMAQ

►Arzu olunmayan, xoşa gәlmәyәn ailә ilә qoһum olmaq, layiq bilinməyən nəslin qızı ilə evlәnmәk.

İfadә atəşpərəstlik dövrünün adətlərindən qaynaqlanır.

Atәşpәrәstlik düşüncəsinə görə, ölәn adamları müqәddəs torpağa basdırıb torpağı insan әti ilә murdarlamaq olmazdı. Ölünü daxmalara qoyurdular, orada quşlar ölünün әtini yeyir, qalan sümüklәri isә bir yerә yığırdılar. Bunun üçün hər qәbilә vә ya tayfanın xüsusi daxması olardı. Digәr tәrәfdәn qәbilәnin üzvlәri mütlәq başqa qәbilә üzvlәri ilә evlәnmәli vә son nәticәdә gәlәcәkdә sümüklәrin bir-birinә qarışmasına bais olmalı idi. Buna baxmayaraq qәdimdə hәr qәbilә üzvü yalnız öz qәbilәdaşlarını әn yaxşı, әsl «adam» һesab edirdi.

Tarixdәn mәlumdur ki, V әsrdә qәdim türk dilində danışan 500 ailә Ordos yaylasından köçüb gәlәrәk Altay dağlarının cәnub әtәklәrindә mәskәn salmışdı. Altayda isә yerli xalq da türkdilli idi. Odur ki gәlmәlәrlә yerlilәrin dili tez bir vaxtda qaynayıb-qarışırdı. Lakin hələ uzun müddәt onların arasında qәbilә ayrı-seçkiliyi davam etmişdi. Gәlmә 500 Aşin ailәsi özlәrini kübar hesab edir, yerlilәri qara camaat sayırdı. Әsilzadәlәr ağ sümüklәrini xalqın qara sümüyünә qatmamaq üçün kübar qızların qara camaatdan olanlara әrә getmәsini qadağan etmişdilәr.

XI–XIII әsrlәrdә qәbilә daxilindә «uruq» qoһumluq bölgüsü dә var idi. Uruqlar, adәtәn, bu vә ya digәr sümüyә daxil idi. Aşağı tәbәqәlәr, sadә adamlar «qara sümük», yuxarı tәbәqәlәr isә «ağ sümük» nümayәndәlәri һesab olunurdular. Daһa böyük tayfa birlәşmәlәri, ittifaqları «el» һesab edilirdi. Elin tәrkibindә boylar, obalar, oymaqlar vә uruqlar mövcud olurdu. «El» sözü «xalq», «dövlәt» mәnalarına gәlir. Elin başçısı «elxan», «elbaşı» adlanırdı.

SÜNGÜ ÜSTÜNDƏ OTURMAQ

►Ölkəni diktatura üsulu ilə, silaha və polis gücünə arxalanaraq idarə etmək.

İfadənin Avstriya feldmarşalı, knyaz Karl Şvartsenberqə (1171–1820) məxsus olduğu ehtimal edilir.

İdarəçilikdə daha çox polisə, orduya arxalanan avtoritar rejimlərə ünvanlanan bu deyim ilkin variantda «süngü ilə çox şey etmək, o cümlədən hakimiyyətə gəlmək olar, amma süngü üstündə oturmaq olmaz» şəklində olmuşdur. Həmin ifadəni isə 1814-cü ildə Burbonlar hakimiyyəti bərpa edildikdən sonra feldmarşal K.Svartsenberq demişdir. Həmin dövrdə knyaz Napoleon əleyhinə koalisiyanın baş komandanı olmuşdur. İfadə isə təxminən 1890-cı ildən sonra yayılmağa başlamışdır.

İfadənin Avstriya feldmarşalına deyil, onun qardaşı oğlu, 1848-ci ildə Avstriya imperiyasının nazir-prezidenti olmuş knyaz Feliks Şvartsenberqə məxsus olduğunu iddia edənlər də vardır. Bu iddia şahzadə Fransua Orleanın «Köhnə xatirələr»ində (1894) öz təsdiqini tapmışdır. Əlbəttə, bu ehtimallardan asılı olmayaraq ifadə müasir siyasi leksikonda öz yerini tutmuşdur.