Məsəllər, deyimlər

CƏMŞİDİN CAMI

►Bütün canlıları, cisim, əşya və hadisələri göstərən piyalə.

İfadə İran şahı Cəmşidin adı ilə bağlı rəvayətdən yaranmışdır.

Rəvayətə görə, əfsanəvi İran şahı Cəmşidin dünyada baş vermiş vә baş vermәkdә olan bütün һadisәlәri özündә əks etdirәn, insanı maraqlandıran bütün һәyativacib mәsәlәlәrin izaһını, һәllini göstәrәn bir camı – piyalәsi olub.

Cәmşid şah şәrab içmәyi çox xoşlayarmış. Hətta şәrabı Cәmşidin icad etdiyi də iddia olunur. Klassik poeziyada adı şairlәr, şәrab vә camla birlikdә yad edilәn, seirlərdә şadlıq vә kefcillik rәmzi kimi tərənnüm olunan Cәmşid ismi həm də әzәmәt, uzunömürlülük vә müdriklik bildirir.

Cәmşidin һәyat vә fәaliyyәti һaqqında Firdovsinin «Şaһnamә»sindә də әtraflı mәlumat verilir. Burada hətta Novruz bayramının әsasını da onun qoyduğu deyilir. O, İranda hökm sürәn Pişdadiyan sülalәsinin (e.ə. 750) dördüncü vә әn böyük padşaһı sayılır. Guya ona divlәr qulluq edәrmiş. Rәvayәtә görә, Cəmşid 700 il (başqa bir rәvayәtә görә isə 1000 il) şaһlıq edib və bu müddәt әrzindә ölkәdә rifah vә dinclik hökm sürüb.

Prof. M.Adilov bildirir ki, bəzi mənbələrdə onun əsl adı «Cәm» kimi göstərilir ki, bu da «günәş padşah», «böyük padşah» mәnasına gәlir. Adın ikinci «şid/şit» hissәsi sonradan әlavә olunub ki, bu da yenə «günәş», «işıq» mәnasındadır.

CƏNGƏLLİK QANUNLARI

►Xaos şəraitində – «hər kəs özü üçün», «öldür, yoxsa səni öldürəcəklər», «ən güclülər sağ qalır» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadə C.R.Kiplinqin (1865–1936) «Cəngəllik kitabı» (1894) əsərindən qaynaqlanır.

Yazıçı həmin əsərində bu ifadəni Hindistan cəngəlliklərində heyvanlar arasında müşahidə olunan davranışı nəzərdə tutaraq işlətmişdi. Əsərdə Mauqli kimi parlaq bir obraz yaratmış müəllif Kiplinq bu davranışa öz rəğbətini gizlətməmişdi. Əsərin yayılmasından sonra insanlar hər hansı qayda və prinsipi olmayan qəddar mübarizəni nəzərdə tutduqda «cəngəllik qanunları» ifadəsini işlədirdilər.

Bəzi linqvistlərin fikrincə, «cəngəllik qanunları» ifadəsi açıq özbaşınalıq, qaydasızlıq və zorakılığı təsvir etmək, hər hansı cəmiyyətin və ya mühitin gerçək mənzərəsini açıb göstərmək üçün işlədilir.

İfadəyə ixtisaslaşmış hüquq ədəbiyyatı və publisistikada, oxşar təcrübənin yolverilməzliyinin təsviri kontekstində, beynəlxalq əməkdaşlıq sferasında və mətbuatdakı yazılarda da rast gəlmək olur.

CƏNNƏT ANALARIN AYAQLARI ALTINDADIR

►Analara yüksək hörmət və ehtiramı bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə Məhəmməd peyğəmbərə aid olan bir hədisdən qaynaqlanır.

Ananın müqəddәsliyini әks etdirәn bu hədislə bağlı «Səhihi sünnəni Nesai»də bilgi verilir. Kitabın müəllifi Nesaiyə görə, «Cənnət anaların ayaqları altındadır» ifadəsi heç də bütün anaların cənnətə gedəcəyi anlamında deyilməyib. Hədisdə analardan çox, övladların analara sayğı və hörmət göstərmələrinin vacibliyinə işarə vurulur. Allahın əmrinə zidd olmadığı hallarda bütün analara itaət etmək, onlara sayğı göstərmək cənnətə getməyin başlıca yoludur və bu mənada cənnət anaların ayaqları altındadır.

Ata-ananın böyüklüyü, övladın öz valideynlərinə hörmət və ehtiram göstərməsinin vacibliyi «Qurani-Kərim»in müxtəlif surələrində də xüsusi vurğulanır: «Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlərə yaxşılıq etməyi (onlara yaxşı baxıb gözəl davranmağı) buyurmuşdur. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında (yaşayıb) qocalığın ən düşkün çağına yetərsə, onlara «Uf!» belə demə, üstlərinə qışqırıb acı söz söyləmə. Onlarla xoş danış! Onların hər ikisinə acıyaraq mərhəmət qanadının altına salıb: «Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən (nəvazişlə) tərbiyə edib bəslədikləri kimi, Sən də onlara rəhm et!» – de» («İsra» surəsi, 23–24-cü ayələr).

«Biz insana ata-anasına (yaxşılıq etməyi, valideyninə yaxşı baxmağı, onlarla gözəl davranmağı) tövsiyə etdik. Biz insana buyurduq: «Mənə və ata-anana şükür et. Axır dönüş Mənədir!»

CƏNNƏTİN QƏBZİ

►Cahilliyə, mövhumata və dini fanatizmə qarşı eyhamla işlədilən ifadə.

İfadə öz mənşəyini orta əsrlər Avropasında kilsənin yaydığı və guya cənnətə düşmək üçün xüsusi imtiyazlar verən fərmandan götürür.

Roma papası III İnnokentinin (1198–1216) zamanında «Günahların bağışlanması haqqında» kilsə fərmanı (indulgensiya) imzalanmışdır. Guya həmin indulgensiyanı (bu söz başqa dillərə «cənnətin qəbzi» kimi tərcümə olunmuşdur) kim alsa, Allah onun bütün günahlarını bağışlar və o adam cənnətə gedərmiş.

İnsanlar indulgensiyanı – cənnət qəbzlərini kilsə qarşısında elədikləri xidmətlər və ya müəyyən pul müqabilində ala bilərdilər. İstənilən şəxs qəbzi həm özü, həm də dünyasını dəyişmiş başqa birisi üçün ala bilərmiş. Məhz cənnət qəbzləri protestantizmin yaranmasının və reformasiyanın əsasını qoymuşdu.

Azərbaycan dilində bu ifadə Yusif Vәzir Çәmənzәminlinin (1887–1943) «Cənnətin qəbzi» hekayәsindən sonra məşhurlaşıb. Yazıçı bu hekayədə Şeyxlər məscidinin axundu Ələsgər ağadan «cənnətin qəbzini» almaqdan ötrü ağır zülm çəkən başmaqçı usta Ağabalanın faciəsini təsvir etməklə, əslində, cəhaləti, insanların avamlığını tənqid atəşinə tutur.

CIZIĞINDAN ÇIXMAQ

►Hәddini aşmaq, tərbiyəsizlik etmək, qudurmaq, sərhədi keçmәk.

İfadәnin mənşəyi «dirәdöymә» («cızıqtutma», «qayışsaldı», «qayıştutdu» da deyilir) adlanan xalq oyunu ilə әlaqәdardır.

Oyunun qaydasına görə, hamar yer səthində diametri 2–3 metr olan dairə çəkilir. Oyunçular iki dəstəyə – komandaya bölünür. Püşk atmaqla dairəyə düşəni müəyyən edirlər. Püşkdə uduzan və ya şeir deyərkən sonuncu heca düşən dəstə dairənin çölünə düşür, yəni «döyən» olur, o biri dəstə dairənin içinə düşür, yəni «döyülən» dəstə olur. Cızığın içərisində olanlar qayışlarını açıb yerә salır, cızıqdan kәnarda olanlar bu qayışları götürərək həmin qayışla onları döymәyә sәy edirlәr.

Dilimizdə «cızığından çıxmaq (cızığını aşmaq)» ifadəsinin həmçinin «qudurmaq», «yolunu azmaq», «yerini bilməmək (sözünün yerini bilməmək)» kimi qarşılığı da vardır.

CİNİ BUTULKADAN BURAXMAQ

►«İnsanın düşünülməmiş hərəkətləri və məcraya sığmayan enerjisi çox dağıdıcı və qarşısıalınmaz hərəkətlərə səbəb ola bilər» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Şərqin məşhur «Min bir gecə» nağıllarından qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Həmin nağıllar toplusunun bir süjetində göstərilir ki, dəryaya qarmaq atmış kasıb balıqçı uşağın tilovuna paslanmış mis küp düşür. Küpün ağzı bağlı və üzərində çar Süleyman ibn Davudun möhürü olur. O dövrdə peyğəmbər kimi tanınan Süleyman müdrik və ədalətli hökmdar olmaqla yanaşı, həm də ağacların, quşların, bütün canlıların dilini bilir, o cümlədən zalım ruh sayılan cinləri idarə edirmiş.

Balıqçı ehtiyatsızlıq edərək küpün ağzını açır, oradan tüstü və gurultular içərisindən nəhəng və qəzəbli cin çıxır. Amma artıq insanlara ziyan verəcək həmin cini butulkaya qaytarmağa balaca balıqçının gücü çatmır.

Müasir dövrdə bu ifadə yerindən oynamış qəzəbli kütlənin davranışlarına, həmçinin düşünülmədən başlanmış dağıdıcı kütləvi etiraz hərəkatına aid edilir.

CİNNİ CƏFƏR QOŞUNU

►«Sayca çox olan və idarə edilməyən nizamsız kütlə», «çoxluq», «dağınıqlıq» mənalarında işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında cinlər haqqında yayılmış təsəvvürlərdən qaynaqlanır.

Şərqdə bəzi xalqlar arasında belə bir əfsanə var ki, guya Cəfər cinlərin padşahı imiş. Həm də Cəfərin cinlərdən ibarət o qədər qoşunu varmış ki, saya-hesaba gəlməzmiş. Guya döyüş zamanı bu cinləri qırmaqla qurtarmaq olmazmış, bir cin öldürüləndə onun hər damla qanından min cin yaranarmış. Bax ifadə bu fasiləsiz artmaq təsəvvüründən yaranmışdır. İndi də hər hansı bir şey ardı-arası kəsilmədən çoxalanda el arasında deyirlər: «Elə bil cinni Cəfər qoşunudur».

Çox hay-haraylı, səs-küylü uşaq izdihamı haqqında da bəzən sayca çoxluğa işarə ilə «Cinni Cəfər qoşunu kimi» ifadəsi işlədilir.

Dilimizdə bu deyimlə eyni məna kəsb edən «at ilxısı, köpək sürüsü» ifadəsi də işlədilir.

CÜCƏNİ PAYIZDA SAYARLAR

►Səbirli olmağın, bir hadisənin, bir şeyin sonrasını, əsas nəticəni gözləməyin, qəti qərar çıxarmağa tələsməməyin vacibliyini vurğulayan ifadə.

İfadə xalq məişətindən qaynaqlanır.

Adətən, toyuq yazda kürt düşür. Toyuq üç həftə yumurtanın üstündə yatdıqdan sonra həmin yumurtalardan çıxan cücələr çox kiçik, zəif olduqlarından payıza qədər 40–60 faizi ölür və yaxud qurd-quşa yem olur. «Cücəni payızda sayarlar» ifadəsi də elə buradan yaranıb. Bəzən bir işin əvvəlində çox öyünən adamlar haqqında kinayə ilə, bəzən də başlanğıcda zəif olan bir işin gələcəyinə böyük ümid bəslənildikdə bu məsəli çəkirlər.

Dilimizdə bu deyimlə səsləşən «Arxı hoppanmamış «hop» deməzlər» ifadəsi də işlənir.

CÜMLƏ BİKAR, ŞƏNBƏ ŞİKAR

►Faydalı işlə məşğul olmayan, tüfeyli hәyat sürən adamları sәciyyәlәndirmәk üçün işlədilən ifadə.

İfadə qədimdən müxtəlif xalqlar arasında həftənin günləri ilə bağlı yaranmış ibtidai inamla bağlıdır.

Burada «bazar ertəsi» (yaxud «həftə üçü») üçün səciyyəvi cəhət onun ağır gün olması hesab edilir.

Mәlumdur ki, hәftә yәhudilәrdә şәnbәdәn şәnbәyә, xristianlarda bazardan bazara, müsәlmanlarda cümәdən cümәyә hesablanır. Odur ki burada «hәftә üçü» (hәftәnin üçüncü günü) dedikdә bazar ertәsi nәzәrdə tutulur.

Qәdim inanca görә, yeni il hәmin günlə başlasa, o il ağır keçәcәkdir (müqayisə et: «Әyyamda düşәr şәnbәyә Novruz»). Bazar ertәsi ağır gündür. Bunun sәbәbini belә izah edirlәr ki, çox-çox qәdimlәrdә bazar ertәsi («düşәnbә») günü qara, mәnhus qüvvәlәrin hakim olduğu, qalib gәldiyi gündür. Odur ki hәmin gün sәfәrә çıxmaq vә ya digər müһüm işlәri görmək olmazmış.

XVII әsr alman sәyyaһı Adam Oleari göstәrirdi ki, hәftә üçü «әn bәdbәxt gün» hesab olunur. Bu gün hәmişә nә isә pis bir şey baş verirmiş. Bir çox ölkələrdə bazar ertәsi bir işә başlamaq, yola çıxmaq olmazdı. Ona görә ki bu gün «ağır gün» hesab edilirdi.

ÇAĞIRILMIŞ BAYATI

►Əvvəllər deyilmiş, çoxdan məlum olan, artıq əhəmiyyətini itirmiş və köhnәlmiş bir şeyi vurğulamaq üçün işlədilən ifadə.

İfadə qədim yazılı mənbələrimizdə geniş işlənmiş «bayat» sözünün fərqli izahlarından qaynaqlanmışdır.

Prof. M.Adilovun fikrincə, əslində, «bayat» Allahın şәrәfinә deyilmiş, yeni olmayan mahnı, vәsfi-hal, tәrifdir. XI әsr tәdqiqatçısı Yusif Balasaqunlu «Kutadqu bilik»dә dәfәlәrlә «bayat» sözünü «allah», «tanrı» mәnasında işlәdib: «Bayat, birdi, kulka iki köz kylak biri dünya baksa biri ükbi bak» (Tanrı//Allah qula iki göz, iki qulaq verdi; biri ilә dünyaya baxarsa, biri ilә dә axirәtә baxmalıdır). Әsәrdә «bayat ati birle» (bayat adı ilә) ifadәsi ilә mәktublar başlanır ki, bu zaman «bismillah» sözü işlәnmir. Odur ki hәmin ifadә «bismillah» sözünün qarşılığı hesab olunur.

Sonralar «bayat» sözü tayfa adı kimi işlәnmәyә başlayıb ki, bu proses – allahı, totemi ifadә edәn sözün etnonimә çevrilmәsi tәbiidir. «Kitabi-Dәdә Qorqud»da «Bayat boyu»nun adı çәkilir: «Rәsul әleyһüssәlam zamanına yaxın Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir әr qopdu». Eləcə də bu dastanda bir şablon kimi işlənәn «boy boylamaq» ifadәsi «şәninә nәğmə//dastan qoşmaq» mәnasındadır.

Demәli, «bayatı» da bay//bayat şәninә deyilmiş sözlәr, mahnılardır. Qәdim allah, onqon adlarının mahnı, nәğmә, musiqi adına çevrilmәsi – «mahnıbaşı» olması hadisәsi bir çox xalqlarda müşaһidә edilir.

«Çağırılmış bayatı» söz birləşməsi uzun illərin sınağından keçərək el arasında çoxdan məlum olan, artıq deyilmiş və əhəmiyyətini itirmiş bir şey haqqında danışmaq anlamını ifadə etməyə başlamışdır.

ÇALDIĞINA OYNAMAQ

►Başqasının sözü ilә oturub-durmaq, öz fikri olmamaq, özgəsinin iradәsinә tabe olmaq.

İfadә antik yunan təmsilçisi Ezopun (e.ə. 620–564) mәşhur «Balıqçı» adlı tәmsilindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Hələ qәdimdәn Şәrqdә vә Qәrbdә geniş yayılmış həmin mәşhur təmsilin özü ortada olmasa da, böyük tarixçi Herodotun əsərlərində onun məzmunu barədə məlumat verilmişdir.

Qısa məğzi bizlərə çatdırılan həmin təmsildə belə bir hadisə nəql olunur: bir balıqçı dәniz kәnarındakı daşın üstündә oturub tütәk çalır və güman edir ki, dәnizdәki balıqlar onun çaldığı һavaya oynayacaqlar. Balıqların ona әhәmiyyәt vermәdiyini, yəni oynamadığını görüb әsәbilәşən balıqçı dәnizә tor atıb balıq tutmağa başlayır. Tora düşmüş balıqlar çapalayır, atılıb-düşürlәr. Bunu görәn balıqçı deyir: «Hə, necəsiniz? Mәn tütәk çalanda oynamadınız, bәs indi kimin zurnasına oynayırsınız?»

Dilimizdə bu ifadə ilə yanaşı, başqasının sözü ilə oturub-duran iradəsiz adam haqqında «küyə getmək», «hər çalınan havaya oynamaq» kimi frazeoloji vahidlər də işlənir.

ÇARMIXA ÇƏKMƏK

►Cəzalandırmaq, işgәncә, əzab-әziyyәt vermәk, incitmәk.

İfadənin bütöv şəkli «dörd (çahar) mıxa bәnd etmәk»dir.

Vaxtilә həm Qərb, həm də Şәrq ölkәlәrindә insanın hәr әlini vә ayağını bir payaya bәnd etmәklә tәrpәnmәsinә imkan vermәmәklə edam edirdilər.

İsa peyğəmbər də bu qaydada çarmıxa çәkilmişdi. Avropa incəsənətində, rәssamlıq sәnәtindә çarmıxa çәkilmiş İsa әzab, işgәncә, dözüm, inam rәmzi kimi çox geniş işlәnib. «Azәrbaycanfilm»in isteһsal etdiyi «Nәsimi» bәdii filmindә şairin çarmıxa çəkilmәsi sәhnәsi yer alıb.

Müasir dövrdə «çarmıxa çәkmək» ifadəsi «cəzalandırmaq» mənasını saxlamaqla yanaşı, həm də sorğu-suala tutmağı bildirir. Azərbaycan dilində bu söz birləşməsinin ifadə etdiyi mənaya yaxın olan «məhşər ayağına çəkmək», «divara dırmaşdırmaq» kimi ifadələr də işlədilir.

ÇAŞBAŞ QALMAQ

►Çaşqın, dolaşıq, qeyri-müəyyən vəziyyətdə olmaq, nə edəcəyini bilməmək.

İfadənin əsas mənası birinci tərəflə – «çaşbaş» sözü ilə bağlıdır.

Adətən, «çaşbaş» sözü dilimizdə söz birləşməsi şəklində işlənir. Şifaһi danışıq dilinin xüsusiyyәtlərinə uyğun olaraq danışan şәxs hiss axınının tәsiri ilә bu vә ya digәr vaһidә nә isә әlavә etmәli olur: sözә söz, ifadәyә ifadә, cümlәyә cümlә әlavә edilir. «Çaş-baş//çaş-paş» vahidindә әsas ünsür birinci tərəfdir. Bu komponent tәklikdә dә işlәnir.

Dilimizdə birinin fikrini qarışdırmaq, çaş qoymaq, çaşdırmaq, qəti bir fikrə gəlməyə qoymamaq – «çaşbaş qalmaq/ çaşbaş olmaq» ifadələri ilə yanaşı, «çaşbaş salmaq» kimi söz birləşməsi də geniş yayılıb. Bundan başqa, danışıqda «əyri» mənasında «çaş baxmaq» ifadəsi də işlənir.

Dilimizdə «İki yana baxan çaş olar» atalar sözü də vardır.

ÇAYAŞAĞI AXIDIB ÇAYYUXARI AXTARMAQ

►Mümkün olmayan və ya ürəkdən istənilməyən bir işlə məşğul olmaq.

İfadə Anadoluda yaşayan türklərin folklorunda hazırcavablığı ilə tanınmış Nəsrəddin əfəndiyə aid edilən lətifələrdən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Bir gün Nəsrəddin əfəndinin yanına hövlnak gəlib deyirlər ki, böyük fəlakət baş verib: qayınananız paltar yuyarkən çayda batıb. Ha axtarırlar, arvad tapılmır!

Əfəndi tələsik çayın kənarına yürüyür. Qayınanasını paltar yuduğu yerdə deyil, ondan bir qədər yuxarıda axtarmağa başlayır.

– Nə edirsiniz, Nəsrəddin əfəndi, axı çay onu üzüaşağıya aparıb, siz niyə yuxarıda axtarırsınız? – deyə toplaşanlar ondan xəbər alırlar.

Əfəndi axtarışına ara vermədən təmkinlə cavab verir:

– Camaat, siz mənim qayınanamı yaxşı tanımırsınız. O elə inadkar qadın idi ki, deyiləni həmişə tərsinə edərdi. İndi, yəqin ki, suyun altında üzüaşağı yox, üzüyuxarıya tərəf axır. Ona görə də mən onu üzüyuxarıda axtarıram.

Bəzən bu ifadə dilimizdə «səni çayda üzüaşağı axıdıb üzüyuxarı axtarım» şəklində və həm də qarğış kimi işlədilir.

ÇILPAQ HƏQİQƏT

►«Əsl həqiqətin yalançı bəzək-düzəyə, əlavə parıltılara ehtiyacı yoxdur» mənasında işlədilən ifadə.

İfadə Qədim Roma şairi Horatsinin (e.ə. 65–8) şeirlərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Şair bu məşhur ifadəni ilk dəfə 24-cü odasında işlədib. Ümumiyyətlə, antik dövrün şairləri əmin idilər ki, Həqiqət ilahəsi çayda çimərkən onun çox gözəl geyimini başqası – Yalan ilahəsi oğurlamışdır. Ona görə də Həqiqət çılpaq qalmışdır. Sonralar belə bir qənaət formalaşmışdır ki, əslində, Həqiqət ilahəsinin paltara, əlavə bər-bəzəyə, yalançı parıltılara ehtiyacı yoxdur: həqiqət həmişə həqiqət olaraq qalır.

Bu ifadənin yaranması ilə bağlı mövcud olan başqa bir versiyaya görə, antik dövrün heykəltəraşları həqiqət deyilən bir şeyi çılpaq qadın formasında düzəldirmişlər. Bunun mənası o imiş ki, həqiqət çılpaq şəkildə mövcuddur və onun heç bir əlavə rəngə və bər-bəzəyə ehtiyacı yoxdur.

Latıncada «nuda veritas» şəklində mövcud olan ifadə bu gün dünyanın bir çox dillərində geniş işlənir.