Məsəllər, deyimlər

ÇAĞIRILMIŞ BAYATI

►Əvvəllər deyilmiş, çoxdan məlum olan, artıq əhəmiyyətini itirmiş və köhnәlmiş bir şeyi vurğulamaq üçün işlədilən ifadə.

İfadə qədim yazılı mənbələrimizdə geniş işlənmiş «bayat» sözünün fərqli izahlarından qaynaqlanmışdır.

Prof. M.Adilovun fikrincə, əslində, «bayat» Allahın şәrәfinә deyilmiş, yeni olmayan mahnı, vәsfi-hal, tәrifdir. XI әsr tәdqiqatçısı Yusif Balasaqunlu «Kutadqu bilik»dә dәfәlәrlә «bayat» sözünü «allah», «tanrı» mәnasında işlәdib: «Bayat, birdi, kulka iki köz kylak biri dünya baksa biri ükbi bak» (Tanrı//Allah qula iki göz, iki qulaq verdi; biri ilә dünyaya baxarsa, biri ilә dә axirәtә baxmalıdır). Әsәrdә «bayat ati birle» (bayat adı ilә) ifadәsi ilә mәktublar başlanır ki, bu zaman «bismillah» sözü işlәnmir. Odur ki hәmin ifadә «bismillah» sözünün qarşılığı hesab olunur.

Sonralar «bayat» sözü tayfa adı kimi işlәnmәyә başlayıb ki, bu proses – allahı, totemi ifadә edәn sözün etnonimә çevrilmәsi tәbiidir. «Kitabi-Dәdә Qorqud»da «Bayat boyu»nun adı çәkilir: «Rәsul әleyһüssәlam zamanına yaxın Bayat boyundan Qorqud ata derlər bir әr qopdu». Eləcə də bu dastanda bir şablon kimi işlənәn «boy boylamaq» ifadәsi «şәninә nәğmə//dastan qoşmaq» mәnasındadır.

Demәli, «bayatı» da bay//bayat şәninә deyilmiş sözlәr, mahnılardır. Qәdim allah, onqon adlarının mahnı, nәğmә, musiqi adına çevrilmәsi – «mahnıbaşı» olması hadisәsi bir çox xalqlarda müşaһidә edilir.

«Çağırılmış bayatı» söz birləşməsi uzun illərin sınağından keçərək el arasında çoxdan məlum olan, artıq deyilmiş və əhəmiyyətini itirmiş bir şey haqqında danışmaq anlamını ifadə etməyə başlamışdır.